Кіріспе

Сардиния королі 1730–1773 жылдары. Шарль Эммануэль III (27 сәуір 1701 – 20 ақпан 1773) – Савойя герцогы, Сардиния королі және 1730 жылдың 3 қыркүйегінен 1773 жылы қайтыс болғанға дейін Савойя мемлекеттерінің билеушісі. Ол Сардинияның соңғы үш тікелей мұрагер патшасының әкесі болды.

Өмірбаян

Ол Туринде Виктор Амадей II Савойский мен оның бірінші әйелі, французынка Анна Мария д’Орлеанның ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасының ата-аналары Францияның принці Филипп және оның бірінші әйелі, ханшайым Генриетта болды, ол Англия королі I Карл мен Франция королі Генриетта Марияның кіші қызы еді. Карл Эммануэль – Франция королі XV Людовиктің анасы, Савойялық Мария Аделаида ханшайымының ағасы; сондай-ақ, Испания королі V Филипптің әйелі, Мария Луиза Савойяның да ағасы. Туған кезде Аоста герцогы ретінде танылған Шарль Эммануэль Савойя тағының мұрагері болған жоқ; оның үлкен ағасы, Пьемонт принці Виктор Амадей мұрагер болып саналды. Шарль Эммануэль – ата-анасының үш ұлының екіншісі еді. Оның үлкен ағасы 1715 жылы қайтыс болғаннан кейін Шарль Эммануэль мұрагер атанды. Испания мұрагерлік соғысына көмектескені үшін Виктор Амадей II 1713 жылы соғысты аяқтаған Утрехт шарты бойынша Сицилия патшасы болды. Бірақ 1720 жылы Виктор Амадей Сицилияны, оның бұрынғы одақтастарының арасындағы төрт елдің қарсылығынан кейін, Сардиния патшалығына айырбастауға мәжбүр болды. 1730 жылдың 3 қыркүйегінде, өмірінің соңғы жылдары тартымсыздық пен күйзеліске ұшыраған Виктор Амадей тақтан бас тарды және патша сарайынан кетіп қалды. Оның ұлы Карл Эммануэль III патша болды. Ол әкесінің сүйіктісі болған жоқ, ол оның білімін, әскери саладан басқа, ешқашан қадағаламады, кейде ұлы әкесімен бірге болып тұратын. Алайда, Шамберидегі резиденциясында біраз уақыт өткізгеннен кейін бұрынғы патша ұлының үкімет ісіне араласа бастады. Виктор Амадей ұлын қабілетсіздікпен айыптап, таққа қайта оралды. Ол Монкалиериде бекінді, бірақ Карл Эммануэль бұрынғы патшаның Миланға шабуыл жасап, Пьемонтты басып алуына жол бермеу үшін, Таж Кеңесінің шешімімен оны тұтқынға алды. Виктор Амадей содан кейін Риволи қамалына қамалды, онда ол ұлының билігіне ешқандай араласпай қайтыс болды.

Польша мұрагерлігі соғысы

Польша мұрагерлік соғысында Карл Эммануил француз қолдауындағы король Станислав I тарапына қосылды. 1733 жылғы 28 қазанда Туринде қол қойылған одақ шартынан кейін ол Миланға жорық жасап, Ломбардияны айтарлықтай шығынсыз басып алды. Бірақ Франция Испанияның Филип V-ін коалицияға қосылуға көндіруге тырысқанда, ол өтеу ретінде Милан мен Мантуяны беруді сұрады. Бұл Карл Эммануилге қабылдауға келмейтін нәрсе болды, себебі бұл Италияда бұрынғы ғасырларда болғандай, Испанияның үстемдігін қайта жаңартуға әкелер еді. Осы мәселе бойынша келіссөздер келіп-кетіп жатқанда, Савой, француз және испан әскерлері Карл Эммануилдің жетекшілігімен Мантуяға шабуыл жасады.

Австрия мұрагерлігі соғысы

Ол соңында Мантуя Испанияға берілетініне көз жеткізгендіктен, экспедицияны ерікті түрде сәтсіздікке ұшыратты. Франко-Пьемонт әскері Крочетта мен Гуасталладағы екі шайқаста жеңіске жетті. Ақырында, Австрия мен Франция бейбіт келісімге келгеннен кейін Карл Ломбардияны тастап кетуге мәжбүр болды. Қарсылық ретінде, оған Ланге, Тортона және Новара сияқты бірнеше аумақ берілді.

Австрия мұрагерлік соғысы

Карл Эммануил Австрияның Мария Терезиясымен бірге Австрия мұрагерлік соғысына қатысып, Ұлыбритания мен Голландия Республикасынан қаржылық және теңіз күштерінің көмегін алды. Бастапқыда көзге түсетін, бірақ шешуші нәтиже бермеген жемістерге жеткен соң, ол француз-испандық әскерлерінің Савойяға басып кіруімен және одақтастардың Неаполь Корольдігін басып алу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Ницца графтығымен бетпе-бет келді. 1744 жылы жау әскері Пьемонтқа шабуыл жасағанда, ол Кунео қаласын испан-француздық қоршаушылардан қорғады. Келесі жылы ол шамамен 20 мың сарбазымен екі әскердің, жалпы саны шамамен 60 мың сарбазды құрайтын шабуылына қарсы тұрды. Александрия, Асти және Касале қалаларындағы маңызды бекіністер түсті. 1746 жылы Австриядан күш қосымша алғаннан кейін, ол Александрия мен Астиді қайтарып алды. 1747 жылы ол Ассиетта шайқасында француздарға қарсы күшті жеңіске жетті, ал оның территориялары негізгі шайқас майданы солтүстікке қарай Нидерландыға жылғанда сақталды. Нәтижесінде ол келіссөзші ретіндегі қабілеттерін көрсеткен Экс-ла-Шапель шарты жасалды, оның арқасында ол Ницца мен Савойяның жоғалған провинцияларын қайтарып алды, сондай-ақ Вигевано және Пьянура Паданадағы басқа да жерлерді иеленді. Испаниямен байланыс оның ұлы Виктор Амадейдің 1750 жылы Испания инфантасы Мария Антония Фердинандаға үйленуімен қайта жаңғыртылды. Ол Жеті жылдық соғысқа (1756–63) қатысудан бас тартты, әкімшілік реформаларға, жақсы тәртіпті армияны сақтап тұруға және бекіністерін нығайтуға көңіл бөлді. Жаңадан алынған Сардинияның нашар жағдайын жақсарту үшін ол Сассари және Кальяри университеттерін қайта құрды. Карл Эммануил 1773 жылы Туринде қайтыс болды. Ол Суперга базиликасына жерленді.

Өнер жинаушы

Шарль Эммануэльдің ата-бабалары өнерді ынтамен жинаған. Ол ата-бабаларынан қалған жинағына көптеген жаңа картиналарды қосты. Баласыз қалған Савойялық Евгений ханзаданың жинағынан да ол картиналар алды. Жинақта фламанд және голланд суретшілерінің көптеген туындылары болды. Осының нәтижесінде Туриндегі Сабуда галереясы Италиядағы 16 және 17 ғасырлардағы фламанд және голланд картиналарының ең ірі жинағына айналды. 1731 жылы ол Туринде гобелен шеберханасын ашты. Фламандтық шайқас суретшісі Ян Питер Вердуссен оның сарай суретшісі болды және оның көптеген әскери жеңістерін бейнеледі.

Некелер мен ұрпақ

Шарль Эммануэль үш рет үйленген, бірақ оның үш әйелі де жас кезінде қайтыс болды. Ол өзінің туған інісі Шарлотта Аглаэ д'Орлеанға үйленуге жоспарланған, бірақ анасы осы ұсыныстан бас тартты. Модена герцогы Ринальдоның қызы Амалия д'Эсте, сондай-ақ Португалияның Педро II-нің қызы, Инфанта Франсиска Жозефа да кандидаттардың қатарында болды. Сюльцбах графының қызы Анна Кристина (1704–1723), Сюльцбахтың Теодор Евстахийі мен Гессен-Рейнфельс-Ротенбургтың Мария Элеонора ханшайымының қызы. Поликсена оған алты бала сыйлады: Сардинияның Виктор Амадей III (1726–1796); Испанияның инфантасы Мария Антониетаға үйленді және олардан ұрпақ қалды. Савойлық принцесса Элеонора Мария Тереза (1728–1781), отбасын құрмады. Савойлық Мария Луиза Габриэлла ханшайымы (1729–1767), қаһармандықпен өмір сүрді. Савойлық Мария Фелицита (1730–1801), отбасын құрмады. Савойяның принці Эммануэль Филиберто, Аоста герцогы (1731–1735) нәсіби кезінде қайтыс болды. Савойялық принц Карло Франческо Ромуальдо, Шабле герцогы (1733–1733) нәсіби кезінде қайтыс болды. Лотарингиялық Елизавета Тереза (1711–1741) – Лотарингия герцогы Леопольд пен оның әйелі Элизабет Шарлотта д'Орлеанның қызы, Франция королі Людовик XIV-нің немере қызы. Елизавета Тереза – қасиетті Рим императоры Франциск I-нің, Австрия император қызы Мария Терезаның күйеуінің кіші қарындасы. Олар 1737 жылы үйленді, ал Елизавета Тереза оған үш бала сыйлады: Савойяның принці Карло Франческо, Аоста герцогы (1738–1745), бала кезінде қайтыс болды. Савойлық Мария Виттория Маргарита (1740–1742) нәсіби кезінде қайтыс болды. Савойяның принці Бенедетто (1741–1808), Шабле герцогы (1796) және Иврея маркизі (1796–1808). Ол өзінің немересі Савойлық Мария Ана ханшайымына (1757–1824), Сардинияның Виктор Амадей III-нің қызына үйленді, бірақ олардан бала болмады.