Кіріспе

631–627 ж.б.з.б.) Ашшур этил илани, сондай-ақ Ашур этил илани және Ашуретиллилани (Жаңа Ассирия клинописьі: , «Ашшур – Ағаш Иесі» деген мағынаны білдіреді), 631 ж.б.з.б. әкесі Ашурбанипал қайтыс болғаннан бастап 627 ж.б.з.б. өліміне дейін Жаңа Ассирия империясының патшасы болды. Ашшур этил илани – өте қысқа билік еткен, аз мәтіндер сақталған, шамалы белгілі тұлға. Дереккөздердің жеткіліксіздігінен патша және оның билігі туралы нақты ақпарат өте аз. Ашшур этил илани әлсіз билеуші болуы мүмкін, себебі патшаның әскери жорықтар жасағаны немесе аң аулағаны туралы ешқандай жазба жоқ, бұл бұрынғы Ассирия патшаларының жиі істейтін ісі еді; мұның өзі Ассирияның Яһуда патшалығы сияқты кейбір қарауындағы елдерін Ассирияның билігінен босатуға және тәуелсіз әрекет етуге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Ашшур этил иланиден кейін оның бауыры Син шар ишкун белгісіз, бірақ қақтығысқа ұшырамаған жағдайда таққа отырды.

Тақырыбы мен хронологиясы

Ашурбанипалдың билігінің соңғы жылдары мен Ашшур этил иланидің билігі туралы қолжетімді деректер өте аз. Ашурбанипалдың жылнамалары, оның билігінің негізгі деректері, б.з.д. 636 жылдан ары жүрмейді. Ашурбанипалдың соңғы жылы б.з.д. 627 жыл деп жиі айтылғанымен, бұл шамамен бір ғасырдан кейін Жаңа Вавилон патшасы Набонидтің анасы Харанда жазған жазуға сәйкес келеді. Ашурбанипалдың тірі және патша ретінде билік еткендігіне соңғы дәлел – б.з.д. 631 жылы Ниппур қаласында жасалған шарт. Оның ізбасарларының билік мерзімінің белгілі ұзақтығын сәйкестіру үшін көптеген ғалымдар Ашурбанипалдың 631 жылы қайтыс болғанын, тақтан бас тарғанын немесе құлатылғанын айтады. Осы үш мүмкіндіктің ішінде 631 жылы қайтыс болғаны ең көп қабылданған пікір. Егер Ашурбанипалдың билігі 627 жылы аяқталған болса, оның ізбасарлары Ашшур этил илани мен Син шар ишкунның Вавилондағы жазулары бірнеше жыл сақталған болар еді, бірақ б.з.д. 626 жылы қала Жаңа Вавилон патшасы Набополассар басып алғаннан кейін ешқашан Ассирияның қолына қайта қоймады. Ашурбанипал өзінің мұрагерін б.з.д. 660 жылы, мұрагер ханзадаға сілтеме жасайтын құжаттар жазылған кезде тағайындаған. Ол билігінің басында кем дегенде бір ұлдың, мүмкін екі ұлдың әкесі болған. Бұл ерте ұлдары, әдетте, Ашшур этил илани және Син шар ишкун болды. Ашшур этил илани жас кезінде таққа отырды деген кең таралған пікір оның жазуларының бірінде кездесетін «әкем мені тәрбиелемеді» («тәрбиелеу» – біреуді толық бойға жеткенше күтіп-бағу) деген сөз тіркесіне негізделген. Алайда, дәл осы сөз тіркесі Ашурбанипалдың дұғасында да кездеседі, және Ашшур этил иланидің билігі кезінде ұлдары болғаны расталғандықтан, ол өте жас болған деу қиын.

Билік

Ашшур этил илани әкесі Ашшурбанипалдың б.з.д. 631 жылы қайтыс болуынан кейін таққа отырды. Ашшур этил иланидің (жас кезінен оған қызмет еткен генерал) Син шуму лиширге берген жері Ашшурбанипалдың табиғи өліммен қайтыс болғанын көрсетеді. Ассирия тарихындағы көптеген мұрагерліктерде болғандай, Ашшур этил иланидің ассириялық таққа көтерілуі бастапқыда қарсылық пен наразылыққа ұшырады. Син шуму лиширге берілген жер туралы мәліметтерде Набу риту ушур есімді ассириялық шенеунік, Син шар ибнидің көмегімен ассириялық тақты басып алуға тырысқаны айтылады. Син шуму лишир патшаға Набу риту ушур мен Син шар ибниді тоқтатуға көмектескен болуы мүмкін. Бұл оқиғаға қатысты қарсылықтың тез басылғанына ешқандай дәлел жоқ. Ашшурбанипалдың қайтысына жақын уақытта Ниневидеде жүргізілген қазба жұмыстарынан өрт іздері табылды, бұл құлпынаудың астананың өзінде зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздікке әкелгенін көрсетеді. Ашшур этил иланидің Вавилониядағы жазуларының таралуы оның оңтүстік провинцияларда әкесі Ашшурбанипал сияқты бірдей билікке ие болғанын көрсетеді, оның вассал патшасы (Кандалану) болғанмен, саяси және әскери билікті өзі жүзеге асырды. Оның жазулары Бабыл, Дилбат, Сиппар және Ниппур сияқты барлық ірі қалалардан белгілі. Ашшур этил илани туралы жеткілікті жазбалар сақталмағандықтан, оның мінез-құлқы туралы нақты пікір жасау қиын. Империяның маңызды қалаларының бірі және бұрынғы астанасы болған Калхудағы сарайының қазба жұмыстары оның әкесіне қарағанда мақтануға аз бейім болғанын көрсетеді, себебі оның алдыңғылары өздерінің күшін және жетістіктерін көрсету үшін қолданған рельефтер мен мүсіндерге ұқсас ешқандай мүсіндер болған жоқ. Мұндай бейнелердің жоқтығының себебі, Ашшур этил иланидің әскери науқандар жүргізбегені немесе аң аулағаны туралы жазбалардың болмауымен байланысты болуы мүмкін. Оның Калху сарайы ассириялық патшалық стандарттарына сәйкес келмейтіндей кішкентай және бөлмелері тым тар болды. Ассирияның кейбір вассалдары оның әлсіз билеуші екенін сезіп, оның билігінен шығуға тырысып, тіпті ассириялық бекіністеріне шабуыл жасаған болуы мүмкін. Б.з.д. 628 жылы, көрінеу ассириялық вассал және Леванттағы Яһуда патшасы болған Жосия, өз жерін жағалауға дейін кеңейтіп, Ашдод қаласын басып алып, өз халқының бір бөлігін сонда қоныстандырды. Көптеген адамдар Ашшур этил иланидің ағасы Син шар икун оның тағына таласқан деп есептейді, бірақ бұған ешқандай дәлел жоқ. Ашшур этил иланидің қайтысының нақты жағдайлары және оның ағасы Син шар икунның таққа көтерілуі белгісіз болса да, Ашшур этил иланинің төңкеріс салдарынан биліктен алынғаны немесе өлтірілгеніне ешқандай дәлел жоқ.

Атаулары

Ашшур этил-иланидің шақырылған өкімет ету кезеңінен қалған жазулар өте сирек. Калхудағы Набу храмының кірпіштерінде мынадай лауазымдар оқылды: