Кіріспе

Копривнице қаласында орналасқан чехиялық көлік құралы өндіруші.

Татра – Копривнице қаласынан шыққан чехиялық көлік құралы өндіруші компания. Ол TATRA TRUCKS a. s. компаниясына тиесілі және үздірілмейтін тарихы бар моторлық көліктерді өндіретін әлемдегі үшінші ең көне компания. Компания 1850 жылы Ignatz Schustala & Cie деген атпен құрылған. 1890 жылы компания акционерлік қоғамға айналып, Nesselsdorfer Wagenbau Fabriksgesellschaft деп аталды. 1897 жылы Nesselsdorfer Wagenbau Fabriksgesellschaft Президент атты көлікті жасады, ол Орталық және Шығыс Еуропада бензинді қозғалтқышпен жабдықталған алғашқы зауыттық автомобиль болды. 1918 жылы компания Kopřivnická vozovka a. s. деп өзгертілді, ал 1919 жылы Nesselsdorfer таңбасынан Татра белгісіне ауысты, бұл атау Чехословакия мен Польша шекарасындағы (қазіргі Польша мен Словакия шекарасындағы) Татра тауларының құрметіне берілді. Соғыс аралық кезеңде Татра компаниясы түтікше шассиі мен ауамен салқындатылған қозғалтқыштарға негізделген, қолжетімді автомобильдер желісімен халықаралық деңгейде танымал болды, бұл 1923 жылғы Татра 11 үлгісінен басталды. Компания сонымен қатар 1934 жылғы Татра 77 үлгісінен бастап автомобильдердің аэродинамикалық қасиеттерін зерттеуде алғашқылардың бірі болды. 1938 жылғы неміс-чехословакия соғысы мен Мюнхен келісімінен кейін Копривнице қаласы нацистік Германия тарапынан басып алынды және Татраның өндірісі әскери қажеттіліктерге бағытталды. Татра 111 (1942) сияқты жүк көліктері неміс нацистерінің соғыс машинасы үшін де, соғыстан кейінгі Орталық Еуропа мен Кеңес Одағының қайта құруы үшін де маңызды рөл атқарды. Бүгінде Татра компаниясы ауыр, жолдан тыс жүретін жүк көліктерін өндіруге басымдық береді. Оның өндірісінің негізгі бөлігін әскери мақсатта қолданылатын Tatra 817 және азаматтық нарыққа арналған Tatra Phoenix (DAF кабинасы және Paccar сумен салқындатылған қозғалтқышы бар Tatra шассиі) құрайды. 2023 жылы компания 2000-нан астам жүк көлігін өндіруді жоспарлап отыр.

Алғашқы жылдар

1850 жылы Игнац Шустала Копршивницеде "Ignatz Schustala & Cie" компаниясын құрды, ал компания жылқымен жүретін көліктерді өндірумен айналыса бастады. 1880 жылдары компания теміржол вагондарын жасауға кірісті. 1890 жылы компания акционерлік қоғамға айналып, Nesselsdorfer Wagenbau Fabriksgesellschaft деп атау өзгертті. Сол жылы Хьюго Фишер фон Рёслерстам компанияның техникалық директоры болды. 1891 жылы Шусталаның қайтысынан кейін фон Рёслерстам бизнес басқаруды өз міндетіне алды. 1897 жылы компания ішкі жану қозғалтқышы бар автомобиль жасауды бастады. Фон Рёслерстам сатып алған Benz автомобильін үлгі етіп алып, компания инженерлер Ханс Ледвинка мен Эдмунд Рымплердің басшылығымен алғашқы автокөлігі – "Президентті" құрастырды. "Президент" сол жылы Венада көрмеге қойылды. Компания автокөліктерге тапсырыс қабылдай бастады, 1897 мен 1900 жылдар аралығында "Президент" негізінде тоғыз жақсартылған автомобиль жасалды. Ледвинканың толыққанды жобалаған алғашқы автокөлігі 1900 жылы өндірілді. Nesselsdorf A көлігі арт жағына орнатылған 1=2714 қозғалтқышымен жабдықталған, ең жоғары жылдамдығы 22 бірлік болатын, одан 22 дана жасалды. 1902 жылы Nesselsdorf A-дан кейін орталықта орналасқан қозғалтқышы бар B түрі пайда болды. Содан кейін Ледвинка компанияны тастап, бу қозғалтқыштарын жетілдіруге көшті. Ол 1905 жылы қайта оралып, 1=3308 4 цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған жаңа S типіндегі автомобильді жобалады. 1912 жылы 23 аптаға созылған ереуіл өндіріске ауыр соққы берді, сондай-ақ фон Рёслерстам компаниядан кетіп қалды. 1916 жылы Ледвинка компанияны тағы да тастап, бұл жолы оның бәсекелесі Грацтағы Steyr Werke компаниясында жұмыс істеді.

"Татра" тұжырымдамасы

1919 жылы компания өз машиналарына «Татра» тауар белгісін қолдана бастады. 1921 жылы компания «Kopřivnická vozovka» деп қайта аталды. Сол жылы компания директоры Леопольд Пашинг Ледвинканы компанияға оралып, жаңа автомобиль зауытын басқаруға көндірді. 1930 жылдары австриялық инженер Ханс Ледвинка, оның ұлы Эрих және неміс инженер Эрих Үбелакердің жетекшілігімен, сондай-ақ жоғары тарифтер мен шетелдік құрастырушылардың болмауы арқасында «Татра» компаниясы Пауль Джарайдан лицензия алғаннан кейін жаңа, ағымдық сызықты автомобильдер құрастыруды бастады. Бұл 1934 жылы әлемдегі алғашқы аэродинамикалық автомобиль – үлкен «Татра 77» моделімен басталды. «Татра 77» жылдамдықты артқа бұру түріндегі 1:5 масштабты модельдің орташа кедергі коэффициенті 0,2455 құрады. Ол (кейінгі барлық үлкен «Татра» машиналары сияқты) артқы бөлігіне орнатылған, ауамен салқындатылатын V8 қозғалтқышымен жабдықталған.

"Татра" және "Фольксваген" "Күбәзі" концепциясы

Адольф Гитлер мен Фердинанд Порше екеуі де Татра көліктерінен әсер алды. Гитлер автокөліктерге қатты құмар болатын және Чехословакияға саяси сапарлары барысында Татрада теріп жүрген. 1933 жылдан бастап Ледвинка мен Порше үнемі кездесіп, өздерінің жобаларын талқылайтын, ал Порше «Кейде мен оның үстінен қарап, кейде ол менің үстімнен қарап тұратын» деп мойындады. Татра мен Volkswagen-тің кузов дизайнына дейін венгр автомобиль инженері Бела Бареньидің ұқсас жобалары жасалған, оның Volkswagen Beetle-ге ұқсайтын эскиздері 1925 жылға дейін жетеді.

Соғыс жылдары

1938 жылы нацистік Германия Чехословакияны басып алғаннан кейін, Tatra машиналары өндірісте сақталды, себебі немістерге олар ұнады. Көптеген неміс офицерлері ауыр, артқы жағында қозғалтқышы бар Tatra машиналарын бұрыштарда олардың қабілетінен асып түсетін жылдамдықпен айдап, жол апаттарында қаза тапты. Осы оқиғаға байланысты, Tatra сол кезде рульде қаза тапқан көптеген офицерлердің құрбаны болғандықтан "Чехияның құпия қаруы" деп белгілі болды; бір кезде неміс офицерлеріне Tatra машиналарын жүргізуге тыйым салатын ресми бұйрықтар шығарылды. Tatra Германияның соғыс машинасы үшін жүк көліктері мен танк қозғалтқыштарын жасауда маңызды роль атқарды.

Соғыстан кейінгі басқару

Зауыт 1945 жылы, коммунистік партия билікке келгенге дейін үш жыл бұрын мемлекеттік меншікке алынды және 1946 жылдың қаңтар айында "Tatra Národní Podnik" деп аталды. Соғысқа дейінгі үлгілерді өндіру жалғасып тұрса да, жаңа үлгі, Tatra 600 Tatraplan жобаланды – атауы жаңа коммунистік жоспарлы экономиканы және ұшақтан алған шабытты (ауызша чех тілінде: aeroplán) білдіреді. Ол 1948 жылы өндіріске түсті. 1951 жылы мемлекеттік жоспарлау департаменті "Татраплан" бұдан былай Млада-Болеслав қаласындағы "Шкода" зауытында құрастырылуы керек деп шешті, бұл "Татра" компаниясына жүк көліктеріне, автобустарға және теміржол жабдықтарына көшуге мүмкіндік берді.

"Татра 603"

1953 жылы Коммунистік партия басшыларының арасында Ресейден әкелінген сапасыз ресми автомобильдерге наразылық күшті болған кезде, «Татра» компаниясына қайтадан сәнді автомобиль – «Татра 603» шығаруға рұқсат берілді. Соғысқа дейінгі «Татра» машиналары сияқты, ол артқы жағында орналасқан, ауамен салқындатылатын V8 қозғалтқышымен және компанияның ерекше аэродинамикалық стилімен жабдықталған. «Татра 603» бастапқыда үш фарасымен және алғашқы прототиптерде орталық артқы тұрақтандырғыш қанатымен жасалған, бірақ бұл мүмкіндік өндірістегі көліктерде жойылды. Ол сондай-ақ американдық үлгідегі жуан хромды бамперлермен (Dagmar бамперлері деп те аталады) жабдықталған. Көбінесе қолмен құрастырылған «Татра» машиналарын қарапайым азаматтар сатып ала алмаған, оларға рұқсат берілмеген. Автомобильдер Коммунистік партия элитасы мен өнеркәсіптік шенеуніктерге арналған, сондай-ақ көптеген коммунистік елдерге мемлекеттік көлік ретінде экспортталды. Куба президенті Фидель Кастроның арнайы кондиционермен жабдықталған ақ түсті «Татра 603» машинасы болғанын атап өткен жөн. «Татра 603» 1975 жылға дейін өндірілді, коммунизмнің ең жақсы автомобильдерінің бірі ретінде жиырма жыл бойы танылды. Өндіріс кезеңінде көптеген жақсартулар енгізілді, бірақ жасалған барлық көлік жаңа емес, қайта жаңартылған. Жаңа үлгідегі автомобиль алу үшін ескі көлік зауытқа қайтарылды. Онда ол қазіргі үлгінің талаптарына сәйкес жаңартылып, сырланып, тағы бір ескі T603 орнына жаңа автомобиль ретінде қайта жіберілді. Осының салдарынан, сақталған көліктердің тарихын анықтау қиынға түседі.

1970 жылдардағы қайта құру Татра 613

1968 жылы оның орнына "Татра 613" машинасы жасалды. Оның дизайнын итальяндық Vignale стильдік бюросы жасады, ол көбірек заманауи, дөңгелектенбеген пішінге ие болды. Автомобиль 1973 жылы ғана өндіріске түсті, ал көптеп өндіру келесі жылы басталды. Кұрылымы бұрынғыдай болғанымен, кузовы және қозғалтқышы толығымен жаңа болды. Қозғалтқыш төрт жоғары орналасқан тізбекті білікпен, үлкенірек көлеммен (3495 см³) және жоғары қуатпен жабдықталды. Бұрынғыдан гөрі тепе-теңдігі жақсартылу үшін ол сәл алға жылжытылды. Бұл машиналар бес сериямен шығарылды және 1996 жылы өндіріс тоқтағанға дейін бірнеше рет жаңартылды. 11000-нан астам машина жасалды, ал өндіріс соңына қарай сатулар жылына бірнеше ондаған данаға дейін азайды, себебі "Татралар" көнеріп қалғандай көріне бастады.

1990 жылдар Татра 700

Tatra 700 – 1996 жылы Tatra компаниясы шығарған үлкен сәнді автомобиль. Бұл, іс жүзінде, ол алмастырған Tatra 613 моделінің жаңа дизайнмен қайта жасалған нұсқасы болды, жаңартылған кузов панельдерімен және ұсақ бөлшектерімен. T700 седан және купе нұсқаларында 3.5 немесе 4.4 литрлік 90 градустық ауамен салқындатылатын V8 бензинді қозғалтқышпен ұсынылды. Модель көптеп өндірілмеді және сәтті болмады, барлығы 69-72 автомобиль жасалды. T700 – Tatra компаниясының жасаған соңғы жолаушылар көлігі, өндіріс 1999 жылы тоқтатылды. Осыдан кейін Tatra автомобильдерді жасаудан бас тартып, жүк көліктерін жобалау мен өндіруге көшті.

1990 жылдардағы Tatra MTX V8

Tatra MTX V8 – барлық уақыттағы ең жылдам чех машинасы болды. Өндіріс 1991 жылы Копршивнице қаласында басталды. Онда 623 V8 қозғалтқышы және 6500 айналымда 225 кВт қуат беретін құбырлы инжектор орнатылған. 0-ден 100 км/сағ жылдамдыққа 5,6 секундта жеғалады. Ең жоғары жылдамдығы – 240 км/сағ. Бұл көлікті чех дизайнері Вацлав Краль жобалаған, және одан барлығы бес дана ғана шығарылған.

2000 жылдар

2008 жылдың ақпан айында Tatra компаниясы әлемдегі бірінші және жалғыз ауамен салқындатылатын қозғалтқышын жариялады, ол сол кездегі жаңа Euro 5 шығарындылар стандарттарына сай келеді. Баспасөз хабарламасында бұл қозғалтқыш бөлшектердің шығарындыларын 7,5 есе, азот оксидтерінің шығарындыларын 3,5 есе азайтатыны айтылған. Сонымен қатар, ауамен салқындатылатын қозғалтқыштардың өндірісі сұйық салқындату жүйелерінің болмауына байланысты парниктік газдардың өндірісін айтарлықтай төмендетуі керек. 2008 жылдың ақпан айынан бастап барлық Tatra көліктері жаңа қозғалтқышты қолдануға тиіс. Бір айдан кейін Tatra компаниясының бас директоры Рональд Адамс The Prague Post газетіне Tatra компаниясы жолаушылар көліктерін қайта өндіруге мүмкіндігі бар екенін айтып, былай деді: "Біз Volkswagen, Škoda, Toyota сияқты ірі автомобиль өндірушілермен бәсекелесу үшін қайта оралмаймыз. Бірақ біз ескі Tatra көліктерінің көшірмесін, қазіргі шасси және күш беріліс механизмімен қайта жасауға тырысамыз, бұл механизмдердің бірі ірі автомобиль өндірушілердің біріне тиесілі болады". Компания 2010 жылы өзінің легендарлық Tatraplan және 603 көліктерінен мың дана шығару мақсатымен жобаны жүзеге асыру мүмкіндігін зерттеуді бастады. 2008 жылдың шілдесінде Майк Джелинек жобалаған жанар жағармай элементімен жұмыс істейтін Tatra 903 тұжырымдамалық көлігінің суреттері көрсетілді.

Батыс Татра

Шығыс блогының көптеген өндірушілерінен өзгеше, "Татра" Батыс Еуропада шамалы сату жетістігіне қол жеткізді, онда оның жүк көліктерінің қатары қарапайымдығымен және беріктігімен танымал болды. Батыста "Татраның" ерекше автомобильдерін таратуға ешқандай күш жұмсалмады, алайда олардың аз ғана бөлігі Батыс Еуропадағы коллекционерлерге, тіпті АҚШ-қа жетті. Салқын соғыстың аяқталуы "Татраның" жағдайына көмектеспеді, себебі компания Батыс Еуропаның қалыптасқан автомобиль нарығына енуге тырысқан жоқ. Чехияға "Mercedes Benz" және "Peugeot" сияқты бәсекелестердің келуі "Татраның" сатуын одан әрі төмендетті. 1999 жылы жолаушылар автомобильдерін шығару тоқтатылды. Батыс коллекционерлері арасында "Татра" автомобильдері көбінесе белгілі емес. АҚШ-та "Татра" көліктерінің ең ірі көрмесі Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы Лейн автомобиль мұражайында орналасқан. Мұражайдың алуан түрлі автомобильдер коллекциясында 12 "Татра" моделі, соның ішінде Т 613 жедел жәрдем машинасы бар. Телешоу жүргізушісі және автомобиль коллекционері Джей Лено мұражайға келгенде, мұражайдың негіздеушісі оны 1947 жылғы "Татра 87" машинасымен күтіп алды, бұл Леноны өзі сатып алуға ынталандырды. Лено бұдан кейін брендтің жақтаушысына айналды. АҚШ-тағы "Татра" клубтарының көпшілігі "Citroën" клубтарымен тығыз байланыста, себебі көптеген "Татра" коллекционерлері "Citroën DS" сериялы автомобильдерді де жинайды. "Татра 87" Миннеаполис өнер институтында қойылған.

18981914 жыл басталуы

Копривницеде 1898 жылы шығарылған алғашқы жүк көлігі екі сұйық салқындатылған, қатар орналасқан екі цилиндрлі Бенц қозғалтқыштарымен жабдықталған. Әрқайсысының сыйымдылығы 2,7 литр, жалпы қуаты 8,8 кВт (12 а.к.) болды. Қозғалтқыштар артқы осьтің артына орналастырылып, 2,5 тонна жүк тасымалдауға арналған. Қозғалтқыштардың ерекшелігі – жүктемеге қарай оларды кезегімен қосуға болатындығы. Бірінші қозғалтқыш иінтірек тұтқасы арқылы іске қосылып, оған инерциялық дөңгелек бекітілген. Ал екінші қозғалтқыш инерциялық дөңгелексіз болды, ол тістік байланыс арқылы бірінші, іске қосылған қозғалтқышпен қосылып жұмыс істеді. 1909 жылы салынған екінші жүк көлігі де 2,5 тонна жүк тасымалдауға қабілетті R типіндегі тегіс платформалы болды. Ол сұйықпен салқындатылатын, төрт цилиндрлі бензинді қозғалтқышпен жабдықталған, оның сыйымдылығы 4,1 литр, қуаты 18,4 кВт (25 а.к.) құрады. Қозғалтқыш алдыңғы осьтің үстіне орналастырылған, бұл бүгінгі күнге дейін қолданылатын дәстүрлі конструкция. Көлік қатты резеңке дөңгелектермен және жартылай эллипстік жапырақты серіппелі аспамен жабдықталған. 1910 жылы Tatra компаниясы алғашқы автобусын – SO типіндегі Omnibus-ті құрастырды, одан бес дана өндірілді.

1914-1922 жылдардағы сериялық өндіріс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Tatra компаниясында алғашқы сериялық жүк көлігі өндірісі іске қосылды. 1914 жылы тек екі жүк көлігі жасалды, T 14/40 HP үлгісі; алайда 1915 жылдың соңына қарай өндіріс 105 TL 2 бірлікке дейін өсті, ал келесі жылы, 1916 жылы, саны 196 TL 2 және 30 TL 4 бірлікке дейін жетті. Өндіріс 1917 жылы 19 TL 2 және 303 TL 4 модельдерімен ең жоғары деңгейге жетті, бірақ содан кейін төмендеді, және бір жыл ішінде бір үлгідегі көліктердің осындай саны 1936 жылға дейін T 27 үлгісімен қайта қол жеткізілмеді немесе асып түспеді. Техникалық тұрғыдан TL 2 және TL 4 үлгілері дерлік бірдей конструкцияланған; шындығында TL 4, TL 2-ден дамыды, екеуінде де сұйық салқындатылатын OHC қозғалтқыштары болды. TL 2-де жалпы салмағы (GVM) және жалпы салмақтың комбинациясы (GCM) болды, TL 4-де тиісінше GVM және GCM болды. Екі үлгі де 1927 жылға дейін шағын партиялармен өндірілді. TL 4 1919 жылы Tatra деген атпен NW (Nesselsdorfer Wagenbau) компаниясынан шыққан алғашқы жүк көлігі болып есептеледі.

1923-1938 Татра тұжырымдамасы

Өздерінің ерекше арқалық түтік дизайны мен айналмалы осьтері бар Tatra 11 және Tatra 12 автомобильдерін енгізгеннен кейін, Tatra компаниясы осы негізде алғашқы жүк көлігін ұсынды – 2 цилиндрлі, ауамен салқындатылатын бензиндік қозғалтқышы 8.8 кВт (12 а.к.) қуаттылығына және жүк көтергіштігіне ие жеңіл Tatra 13. Содан кейін тағы да бірнеше модельдер пайда болды, ал 1926 жылы «булдогтар» деп аталған T23 және T24 ұсынылды, оларды Tatra компаниясының COE типтес жүк көліктерінің алғашқы үлгілері деп санауға болады. Жақсартылған T13 үлгісі T26 ретінде ұсынылды, ол қуатты 4 цилиндрлі, ауамен салқындатылатын қозғалтқышпен және алты дөңгелекті шассиде жол талмайтын жеңіл жүк көлігі болды, ол кейіннен Чехословакия армиясы тарапынан кеңінен қолданылды және француз Lorraine Dietrich компаниясы лицензиясы бойынша өндірілді. 1933 жылы Tatra компаниясы 4 және 6 цилиндрлі бензиндік қозғалтқыштармен жабдықталған T25 ауыр артиллерия тасушы жүк көліктерінің шектеулі сериясын жасады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ең танымал Tatra жүк көлігі T27 болып табылды, ол 4 цилиндрлі бензин немесе дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған және шамамен 17 жыл (1930–1947) өндірісте болды, жалпы саны 7,620 дана құрады. Артқы оське қосымша ось қосу арқылы T28 үлгісі жасалды, бірақ ол сәтті болмады және көбінесе автобус шассиі ретінде ғана өндірілді. 1931-1938 жылдар аралығында Tatra компаниясы T30 шассиі негізіндегі шағын жүк көлігін, Tatra T43 деп атады, ол шағын бизнес иелері арасында танымал болды. T72 үлгісі T82 желісін сәтті жалғастырды, ол негізінен 1935-1938 жылдар аралығында әскери жүктерді және персоналды тасымалдау үшін салынды, содан кейін 1938-1941 жылдар аралығында Румыния армиясы үшін салынған T92 және T93 үлгілеріне жетті, олар бірдей болды, бірақ T93 үлгісінде алдыңғы осьтің жетегі де болды.

19391956 Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Чехословакияны нацистер басып алғаннан кейін Копршивницедегі өндіріс немістерге Вермахтқа қажетті жүк көліктерін жеткізу үшін қосылып алынды. Бар болған T27, T92/92 модельдерінен бөлек, жаңа ауыр жүк көлігі T81 өндірісі басталды, ол 12,5 литрлік сумен салқындатылатын V8 дизельді қозғалтқышымен және 6x4 доңғалақты конфигурациясымен жабдықталған. Бұл көлік 1942 жылы T111 болып өзгертілді және 1962 жылға дейін өндірісте болды, барлығы 33 690 данасы жасалды. T111 сондай-ақ «Татра» компаниясының алғашқы ауамен салқындатылатын дизельді қозғалтқышымен жабдықталған, бұл бастапқыда бронетранспорттық Sd.Kfz. 234 Puma үшін жасалған үлкен V12 болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде «Татра» Германияның танктері үшін ауамен салқындатылатын дизельді қозғалтқыштарды дамытуда маңызды рөл атқарды. 1944 жылдың соңында генерал Хайнц Гудериан 38(t) типіндегі «Хетцер» танкысын өндіруді «Татра» 928 V8 ауамен салқындатылатын дизельді қозғалтқышымен жабдықтауға бұйырды, бірақ бұл тапсырыс өндіріс үзіліссіз жалғасуы үшін кейінге шегерілді. Соғыстан кейін T111 Орталық және Шығыс Еуропаны қайта құруға үлкен үлес қосты және оның КСРО-ның алыс шығысындағы еңбегі үшін Магадан, Сибирьде ескерткіш орнатылды.

1957-1982 жылдардың дамуы

1952 жылы сенімді, бірақ ескірген T111 моделін ауыстыру туралы шешім социалистік үкіметтің орталық жоспарлау экономикасы негізінде қабылданды, онда Tatra N. P. компаниясына 7-10 тонналық жүк көліктерін өндіруге баса назар аудару туралы тапсырма берілді. 1956 жылы Брнодағы Чехословакия машина жасау көрмесінде алғашқы T137 және T138 жүк көліктері қойылды. T111 моделінің өндірісі T138 сериясымен бірге 1962 жылға дейін жалғасты. T138 моделі 1969 жылға дейін өндірісте болды, содан кейін оны қуаттылығы жоғары, сенімділігі артық және өнімділігі жақсартылған T148 алмастырды. 1967 жылы Tatra модульдік құрылым технологиясын пайдалана отырып, T813 жолдан тыс жүк көлігінің өндірісін бастады; бұл модельде жүк көліктері дизайнындағы соңғы жаңалықтар, мысалы, кабина қозғалтқыш үстінде (COE) орналасуы және кең профильдік шиналар қолданылды. Ол жаңа V12 қозғалтқышымен жабдықталған, ал барлық әскери нұсқаларында орталық дөңгелектерді қабылдау/шығару жүйесі стандартты жабдық ретінде орнатылған. T813 100 тонға дейінгі жүкті тартуға арналған және Чехословакия жолдарында ірі, көбінесе габариттан тыс жүктерді тасымалдаумен танымал болды.

19822008 T815 және одан кейінгі

Tatra 815 экстремалды жолсыз жағдайлар үшін жобаланған, ал оның қарапайым жол нұсқалары жолсыз түпнұсқасынан алынған. Өзара экономикалық көмек жөніндегі Кеңестің 53-ші сессиясынан кейін, «Татра Н. П.» компаниясы Шығыс блогы елдері үшін 12 тоннадан кем сыйымдылықтағы коммерциялық көліктерді жалғыз жеткізуші болады деген директива шығарылды, бұл компанияның және оның өндіріс үлгілерінің жаңғыруына әкелді. Сібірді қоса алғанда, әртүрлі орындарда кең ауқымды сынақтардан кейін, 1982 жылы T815 үлгісі енгізілді, ал өндіріс 1983 жылы басталды. T815 алдыңғы үлгісіндегі 219 негізгі құрастыру бөлігіне қарағанда 142 негізгі құрастыру бөлігінен тұрды. Қозғалтқыштың қуаты 45%-ға дейін арттырылды және жаңа COE ауыстырылатын кабинасы ұсынылды. Модульді қозғалтқыш дизайны V8, V10 немесе V12 қозғалтқыштарын турбокомпрессорсыз немесе турбокомпрессормен ұсынды. T815, T815 2 үлгісіне дейін жаңартылды, ол шағын косметикалық өзгерістермен және жақсартылған эргономика мен қауіпсіздікпен ерекшеленді. Ең маңызды өзгеріс – қозғалтқыш шығарындыларының «Euro 0» және 1993 жылы «Euro I» шектеріне сәйкестігі болды (толық заңнамаға сәйкес тек турбокомпрессорлы V8 қозғалтқышы; балама ретінде Deutz 513 ауамен салқындатылған V8 қозғалтқышы ұсынылды). 1997 жылы ұсынылған TerrNo1 жаңа дизайнға ие болды, сондай-ақ бұрынғы үлгілерге қарағанда жақсы дыбыс және жылу оқшаулауына ие болды. TerrNo1 бұрынғы үлгілердегідей шассиге негізделген, сондықтан оның кабинасын 1993 жылдан бері салынған барлық T815 үлгілеріне қайта орнатуға болады. 2000 жылы TerrNo1 кабинасы қайтадан жаңартылды және алғаш рет сұйық салқындатылатын қозғалтқыштарды орнату мүмкіндігі пайда болды. TerrNo1 үлгісі «KingFrame» артқы ось аспасын енгізді. T3B қозғалтқышының дамуындағы келесі қадам – Euro II шығарындылар шектері. 2003 жылы одан әрі жетілдірілгеннен кейін T815 жаңа Euro III T3C V8 қозғалтқышын, барлық жаңа 14 жылдамдық диапазонымен + бөлінген қоробкамен, сондай-ақ Caterpillar, Cummins, Detroit Diesel, Deutz және MTU сияқты басқа жеткізушілердің қозғалтқыштарын орнату мүмкіндігімен жабдықталды. 2006 жылдың қыркүйегінде Tatra Euro IV стандартына сәйкес келетін SCR технологиясы бар турбокомпрессорлы T3D қозғалтқышын ұсынды, ал 2008 жылдың ақпанында компания әлемдегі алғашқы Euro V стандартына сәйкес келетін T3D қозғалтқышына негізделген ауамен салқындатылатын дизельді қозғалтқышты ұсынды. T816 (T815 6) Armax және Force сериялары, Tatra 815-тің туындылары, 1993 жылы Tatra БАӘ қарулы күштеріне ауыр жүк көліктерін жеткізуге арналған тендерге қатысқаннан кейін ұсынылды. Екі жылдық сауда-саттықтан кейін компания 180 миллион долларлық келісімшартқа қол жеткізді. Нәтижесінде пайда болған үлгі T816 «LIWA» (араб тілінде «дала» деген мағынаны білдіреді) деп аталды. Әскери клиенттерге арналған соңғы үлгі – T817 (T815 7), негізінен НАТО мүше елдерінің қарулы күштеріне C 130 Hercules көлігімен тасымалдауға арналған төмен профильді кабинасы бар жоғары жылдамдықты ауыр тактикалық жүк көлігі ретінде сатылады. 1990 жылдары Tatra компаниясы T111 үлгісінен бастау алған табысты желісін жалғастыру үшін капотталған CBE ауыр жүк көлігін өндіруді шешті. Нәтижесінде T163 Jamal пайда болды, ол 1997 жылы алғашқы прототиптер жасалып, жан-жақты сынақтан өткеннен кейін 1999 жылы толық өндіріске енгізілді. T163 сұранысқа байланысты ауыр жүк таситын жүк машинасы ретінде арнайы жобаланды және ол Tatra-ның негізгі құбырша тәрізді шасси құрылымына негізделген, оның кабинасын Jiří Španihel жобалады. Көлік негізінен құрылыс алаңдарында және карьерлерде қолданылады. Tatra сонымен қатар Чехия армиясының ескірген Praga V3S (Tatra I6 ауамен салқындатылған қозғалтқышымен – T111 V12-нің жартысы) орташа жолсыз жүк көлігін T810-мен ауыстыру үшін сәтті тендер ұтып алды, ол техникалық тұрғыдан «нағыз» Tatra емес, өйткені оның шығу тегі бұрынғы чех компаниясы ROSS-пен серіктестікке оралғанда, Renault Trucks-пен бірлесіп, армияны орташа көлемді жолсыз жүк көліктерімен жабдықтау туралы келісімшартқа қол қойғанда пайда болды, «ROSS R210 6 × 6». Алайда компания 1998 жылы банкротқа ұшырады, ал Tatra дизайнға толық құқықтарды сатып алды, содан кейін оны жаңғыртып, Renault-мен ынтымақтастықты жалғастыра отырып, T810 ретінде қайта енгізді. Келісім бойынша Renault кабиналар мен қозғалтқыштарды, ал Praga прототиптер үшін осьтер мен берілістерді жеткізді; алайда, Tatra келісімшартты алған жолы, жеткізуші Praga-мен қарым-қатынасы және Praga оған қарсы сот ісі қозғалғандықтан, жобаға қатысты даулар туды. Сериялық T810 көліктері жаңа дизайнды Tatra қатты осьтерімен, WABCO дискілі тежегіштерімен, ZF Ecolite берілісімен және Steyr қорапшасымен жабдықталған.

Навистар мен Татра

Tatra және Navistar Defence компаниялары 2010 жылдың 14-18 маусымында Парижде өткен Eurosatory көрмесінде 2009 жылдың қазанынан бергі стратегиялық одақтастығының нәтижелерін, яғни ATX6 (универсалды контейнер тасымалдаушы) және ATX8 (әскер тасымалдаушы) үлгілерін таныстырды. Көлік құралдары Tatra 815 7 (T817) 6×6, 8×8 шассиі, серіппесі және кабиналары негізінде жасалған, ал Navistar қозғалтқыштары мен басқа да құрамдас бөліктері қолданылған. Келісімге сәйкес, Navistar Defence және Tatra A. S. бұл көліктерді Солтүстік Америкада сатады, оның ішінде АҚШ әскеріне және АҚШ үкіметі қаржыландыратын шетелдік әскери сатылымдар да бар. Tatra компаниясы Солтүстік Америкадан тыс нарықтарға жеткізілетін Tatra жүк көліктері үшін Navistar-дың жаһандық құрамдас бөліктер мен қолдау желісі арқылы бөлшектер мен компоненттерді сатып алады, сондай-ақ Navistar Tatra көліктерін әлемдік нарықта өзінің басты нарықтарында сатады.

Меншік

2003 жылдың соңында америкалық Terex корпорациясы Tatra компаниясының басым үлесін (71%) сатып алды. 2006 жылдың соңында көпшілік үлесі (80,51%) Ұлыбританияның Vectra Limited, АҚШ-тың Sam Eyde, Бельгияның KBC Private Equity, Чехияның Meadowhill s. r. o. және АҚШ-тың Рональд Адамстан құралған халықаралық консорциумның Tatra Holdings s. r. o. қолында болды. 2006 жылдың 15 желтоқсанында Tatra мен Чехия Республикасы арасында шамамен 130 миллион доллар немесе 2,6 миллиард чех кронасына 556 жүк көлігі үшін келісімшартқа қол қойылды. Бұл келісімшарт ескі әскери көліктерді ауыстырудың орнына жасалды. 2007 жылдың сәуірінде Tatra компаниясы 2006 жылғы өндіріс деңгейіне жетіп, 1600 көлік құралын өндіргенін мәлімдеді. 2007 жылы Tatra компаниясы 2300-ден 2500-ға дейін көлік құралын өндіруді жоспарлаған. Алдыңғы жылдармен салыстырғанда, соңғы екі тоқсанда Tatra жүздеген адамды жұмысқа қабылдап, бұрынғы қателіктерін түзеп, қайтадан дамуға көшті. 2011 жылдың тамызында DAF Trucks компаниясы компаниялар арасындағы ынтымақтастықты күшейту үшін Tatra компаниясының 19% үлесін сатып алғанын хабарлады. DAF кабиналары мен Paccar қозғалтқыштары азаматтық Tatra 158 Phoenix моделінің негізгі бөлігіне айналды, ал DAF дилерлері Tatra жүк көліктерін сата бастады. 2013 жылдың басында Tatra компаниясы қаржылық қиындықтарға тап болды. Компания жаңа жүк көліктеріне жеткілікті тапсырыс алғанына қарамастан, банктер одан әрі несие беруден бас тартып, компания банкроттыққа келу қаупіне тап болды. 2013 жылдың наурыз айында Tatra компаниясының басым үлесі Чехияның ірі қорғаныс мердігері Czechoslovak Group және чех металлургия компаниясы Promet Group компанияларына сатылды, бұл компанияға қажетті қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Жаңа иелерімен Tatra өндірісін негізінен сатып алушылардың жеке тапсырыстарына сәйкес келетін арнайы көліктерді жасауға бағыттады. 2013 жылы сатылым 722 бірлікті құраса, 2023 жылы компания 2000-нан астам жүк көлігін сатуды жоспарлап отыр, ал болашақта сатылымды арттыру үшін өндірістік қуаттылықты ұлғайту қажет.

Қазіргі үлгілер

Tatra көбінесе жеке, жоғары мамандандырылған, тапсырыс бойынша жасалған көліктерді жеткізеді, сондай-ақ басқа өндірушілердің жүк көліктері немесе арнайы техникасында пайдалану үшін жай ғана негізгі шассиді сатады. Қазіргі сериялық өндірістегі модельдер:

Tatra 810 Tactic – дәстүрлі рама, порталды осьтер негізінде құрылған және Renault сумен салқындатылатын қозғалтқышы мен кабинасымен жабдықталған орта салмақты жолдан тыс жүк көлігі. Басты назар әскери операторларға қаратылған, бірақ азаматтық нарықта да қолжетімді. Tatra 817 Force – Tatra арқалық шассиі, Tatra ауамен салқындатылатын қозғалтқыштары (басқа қозғалтқыштар да мүмкін) және Tatra кабинасы негізінде құрылған ауыр салмақты жолдан тыс жүк көлігі. Басты назар әскери операторларға қаратылған, бірақ азаматтық нарықта да қолжетімді. Tatra 158 Phoenix – Tatra арқалық шассиі негізінде және DAF кабинасымен, ZF сумен салқындатылатын қозғалтқыштарымен жабдықталған ауыр салмақты жолдан тыс жүк көлігі. Негізінен азаматтық операторларға арналған, сонымен қатар әскери нарықта да ұсынылады.

Германия

Бірнеше өрт сөндіру бригадалары мен азаматтық қорғау (THW) қызметтері, әсіресе Германияның шығысында, дәстүрлі түрде Tatra жүк көліктерін пайдаланады. Tatra компаниясының өз конверсиялық компаниясы THT өрт сөндірушілер мен азаматтық қорғау үшін көлік құралын жасайды. Германияда Tatra 815 негізінде жасалған үлкен су тасымалдағыш және сорғыш машинасы танымал. Көліктің су резервуары 4000 литр немесе одан да көп көлемге ие, сондай-ақ көбік құралы үшін жеке резервуары бар. 4x4 жетегі және 1,20 метрлік су өткізу тереңдігі оны қиын өңірлерде пайдалануға қолайлы етеді. Германияда бұл көлік "TLF4000" (Tanklöschfahrzeug 4000) деп аталады және негізінен әуежайларда және орман өрттерін сөндіруге қолданылады. 2021 жылы Бундесвер өрт сөндіру бригадасы орман өрттерін сөндіру үшін 76 Tatra өрт сөндіру көлігіне тапсырыс берді (BwFuhrparkService GmbH арқылы). Олар Tatra T 815 7 4×4 шассиіне негізделген және австриялық Rosenbauer тобының жабдықтарымен жабдықталған.

Үндістан

Tatra-ның Үндістанда Tatra Vectra Motors Ltd, бұрын Tatra Trucks India Ltd деп аталған жүк көлігі құрастыруға арналған бірлескен кәсіпорны болды. Бұл Tatra және Англиядан келген Vectra Group компанияларының арасындағы бірлескен кәсіпорын. 2002 жылы компания Үндістан үкіметінен 1070 жүк көлігіне тапсырыс алды. Tatra-ның Үндістанның қорғаныс индустриясына қатысуының артуы Чехия мен Үндістан арасындағы қарым-қатынастың жақсаруының мысалы ретінде қарастырылады. 2009 жылы Vectra Ресейдің Kamaz компаниясымен бірлесіп, Kamaz Vectra Motors Limited құрып, Үндістанда Kamaz жүк көліктерін өндіруді бастады. Бұл бірлескен кәсіпорын бұрынғы Tatra Vectra кәсіпорнын толығымен алмастырды. Tatra 2012 жылы «мемлекеттік сатып алудағы жемқорлық схемасы» деп сипатталған бір тергеуге қатысты, онда BEML-дің бұрынғы бас директоры ВРС Натараджанның да қатысқандығы анықталды.

Израиль

Израиль-араб соғыстарының бірінен кейін Израиль Египет қарулы күштерінен түскен бірнеше "Татра" жүк көліктерін сынақтан өткізді. Израиль қорғаныс күштерінің басшылығы олардың жұмысқа жарамдылығына, тәуелсіз ауа салқындату жүйесіне және шөл даласында ұзақ қашықтыққа рейдтер жасауға арналған әскери жүк көліктері ретіндегі мүмкіндіктеріне әсерленді және осы жүк көліктерін қарулануына қосуға ниет білдірді. Чехословакиямен тікелей келісім жасау Израильдің қарсыластарымен байланысы болғандықтан мүмкін болмады. Аңызға сүйенсек, израильдіктер Николае Чаушеску басқарған Румынияның қызметтерін пайдаланды, сондай-ақ "American Truck Company" (ATC) деп аталатын американдық компаниямен бірлесіп, әскери жүк көліктерін, соның ішінде шөл жағдайларына бейімделген "Татра" жүк көліктерін сатып алды. Бұл оқиғаға байланысты әзілдер тарады, олар "Румынияда жаңа шөл пайда болды" дегенді білдірді. Қазіргі уақытта Израильдің әртүрлі қару-жарақ жүйелерінің суреттерінде, соның ішінде Үндістанға жіберілетін SPYDER жүйесінде, жаңа "Татра" жүк көліктері тасымалдаушы көліктер ретінде көрсетілген. Көптеген "Татра" жүк көліктері Израиль армиясының түрлі бөлімдерінде "American Truck Company" таңбасымен пайдалануға берілді. Осы таңба астында "Татра" АҚШ нарығында сатылып, Израильге экспортталды.

Америка Құрама Штаттары

American Truck Company – Terex компаниясы Tatra басқаруында болған кезде, Tatra көліктерін бөлшектеп немесе толықтай құрастырылған күйде импорттау, сондай-ақ АҚШ-та құрастыру, жөндеу, қызмет көрсету және шассиге кузов орнату мақсатымен құрылған жартылай тәуелсіз компания еді. Бұл жүк көліктері әскери және басқа да мемлекеттік мекемелерге ұсынылып, АҚШ-та ATC таңбасымен сатылды.

Лицензия бойынша салынған

Tatra T.126 (Avro 626 Avian)
Tatra T.131 (Bücker Bü 131 Jungmann)

"Татра" жобаланып, жасалды

Tatra T.001
Tatra T.002
Tatra T.003
Tatra T.101
Tatra T.201
Tatra T.301
Tatra T.401