Кіріспе
Ежелгі грек тілінде жазылған әдебиет – ежелгі грек тілінде жазылған әдебиет. Ежелгі грек әдебиеті – бұл ежелгі грек тілінде жазылған әдебиет, ең ерте туындыларынан бастап Византия империясы кезеңіне дейін. Ежелгі грек әдебиетінің ең көне сақталған еңбектері, ерте архаикалық кезеңге жатады, олар – микен дәуірімен байланысты деп есептелетін "Илиада" және "Одиссея" атты екі эпикалық поэма. Бұл екі эпос, Гомер гимндерімен және Гесиодтың "Теогония" және "Жұмыстар мен күндер" атты екі поэмасымен бірге, классикалық, эллинистік және римдік кезеңдерге дейін жалғасқан грек әдеби дәстүрінің маңызды негізін құрады. Лирикалық ақындар Сапфо, Алкей және Пиндар грек поэзиялық дәстүрінің алғашқы дамуына зор ықпал етті. Аэскіл – толық сақталған пьесалары бар ең ерте грек трагедия авторы. Софокл Эдип туралы, әсіресе "Эдип патша" және "Антигона" трагедияларымен танымал. Эврипид трагедия жанрының шекарасын кеңейтетін пьесаларымен белгілі. Комедия авторы Аристофан ескі комедия жанрында жазса, кейінгі драматург Менандр жаңа комедияның алғашқы өкілдерінің бірі болды. Біздің заманымызға дейінгі V ғасырда өмір сүрген тарихшылар Геродот және Фукидид өздерінің өмірінде болған оқиғалар туралы жазды. Философ Платон әдетте өзінің ұстазы Сократқа арналған, түрлі философиялық тақырыптарды қамтитын диалогтар жазды, ал оның шәкірті Аристотель көптеген трактаттар жазды, олар кейіннен зор ықпалға ие болды. Маңызды кейінгі авторлардың арасында "Аргонавтика" атты "Аргонавттар сапары туралы" эпикалық поэманың авторы, родостық Аполлоний, математикалық трактаттар жазған Архимед және негізінен өмірбаяндық еңбектер мен эсселер жазған Плутарх бар. Біздің заманымыздың екінші ғасырында өмір сүрген жазушы Лукиан Самосатты грек болды және ол негізінен сатиралық шығармалар жазды. Ежелгі грек әдебиеті кейінгі грек әдебиетіне, сондай-ақ жалпы батыс әдебиетіне терең әсер етті. Әсіресе, көптеген ежелгі римдік авторлар өз грек әріптестерінен шабыт алды. Ренессанстан бері Еуропа авторлары, соның ішінде Данте Алигьери, Уильям Шекспир, Джон Милтон және Джеймс Джойс классикалық тақырыптар мен мотивтерді кеңінен пайдаланды.
post Roman Greek literature
Ancient Greek literature is literature written in the Ancient Greek language from the earliest texts until the time of the Byzantine Empire. The earliest surviving works of ancient Greek literature, dating back to the early Archaic period, are the two epic poems the Iliad and the Odyssey, set in an idealized archaic past today identified as having some relation to the Mycenaean era. These two epics, along with the Homeric Hymns and the two poems of Hesiod, the Theogony and Works and Days, constituted the major foundations of the Greek literary tradition that would continue into the Classical, Hellenistic, and Roman periods. The lyric poets Sappho, Alcaeus, and Pindar were highly influential during the early development of the Greek poetic tradition. Aeschylus is the earliest Greek tragic playwright for whom any plays have survived complete. Sophocles is famous for his tragedies about Oedipus, particularly Oedipus the King and Antigone. Euripides is known for his plays which often pushed the boundaries of the tragic genre. The comedic playwright Aristophanes wrote in the genre of Old Comedy, while the later playwright Menander was an early pioneer of New Comedy. The historians Herodotus of Halicarnassus and Thucydides, who both lived during the fifth century BC, wrote accounts of events that happened shortly before and during their own lifetimes. The philosopher Plato wrote dialogues, usually centered around his teacher Socrates, dealing with various philosophical subjects, whereas his student Aristotle wrote numerous treatises, which later became highly influential. Important later writers included Apollonius of Rhodes, who wrote The Argonautica, an epic poem about the voyage of the Argonauts; Archimedes, who wrote groundbreaking mathematical treatises; and Plutarch, who wrote mainly biographies and essays. The second century AD writer Lucian of Samosata was a Greek, who wrote primarily works of satire. Ancient Greek literature has had a profound impact on later Greek literature and also western literature at large. In particular, many ancient Roman authors drew inspiration from their Greek predecessors. Ever since the Renaissance, European authors in general, including Dante Alighieri, William Shakespeare, John Milton, and James Joyce, have all drawn heavily on classical themes and motifs.
Классикалыққа дейінгі және классикалық антикалық
Грек әдебиетінің бұл кезеңі Гомерден басталып, біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырға дейін, Ұлы Ескендірдің өрлеуіне дейін созылады. Грек тіліндегі ең ерте жазбалар – микендік жазбалар, олар саз тақталарға сызылған Linear B буын жазуымен жазылған. Бұл құжаттарда көбінесе сауда-саттыққа қатысты жазбалар кездеседі (тізімдер, тікелей есептер, түсімдер және т.б.); шынайы әдебиеттің ешқайсысы табылған жоқ. Linear B жазуын алғаш дешифрлеген Майкл Вентрис пен Джон Чадвик Микен Грециясында әдебиет сөзсіз болғандығын айтады. Алғашқы бөлініс – проза мен поэзия арасындағы айырмашылық. Поэзия ішінде үш үлкен жанр болды: эпос, лирика және драма. Әдеби жанрлар туралы еуропалық терминология ежелгі грек терминологиясынан тікелей алынған. Лирика мен драма жанрларға тағы бөлінді: лирика – төртеуге (элегиялық, ямбикалық, монодикалық лирика және хорлық лирика); драма – үшеуге (трагедия, комедия және пасторальдық драма). Прозалық әдебиет Геродотпен басталды деуге болады. Уақыт өте келе, проза әдебиетінің бірнеше жанры қалыптасты. Гомердің тұлғасы құпияға оранып жатыр. Қазіргі кездегі туындылары оған жатқызылса да, олардың тамыры оның заманынан көп бұрынға дейін жетеді (Гомерлік сұраққа қараңыз). Ол гректердің ерлік идеалын бейнелеген, бұл соңғысы біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдағы афиналық басылымға байланысты. Эпостық өлең – гексаметрмен жазылған. Алғашқы классикалық дәуірдегі тағы бір ұлы ақын – Гесиод. Бірақ оның өмірі туралы ешқандай сыртқы дерек көзі жоқ. Ол Грекияның орталық бөлігіндегі Беотияда туған, шамамен б.з.д. 700 жылдары өмір сүрген және жұмыс істеген деп есептеледі. Гесиодтың екі өлеңі сақталған: «Жұмыстар мен күндер» және «Теогония». «Жұмыстар мен күндер» кітабында ол өте жақсы білетін кедейлікпен күрескен ауыл өмірін шындықпен бейнелейді, сондай-ақ шаруалар үшін қағидалар мен ережелер ұсынады. Онда адамзат тарихының алтын ғасырынан бастап, өткеннің оқиғалары жан-жақты суреттеледі. «Теогония» – жаратылыс және құдайлар туралы жүйелі әңгіме. Гомер мен Гесиодтың жазбалары ежелгі дәуірде өте жоғары бағаланған және көптеген көне авторлар оларды ежелгі грек дінінің негізін қалаушы мәтіндер ретінде қарастырған; Гомер ерлік өткеннің тарихын айтса, Гесиод оны жаратылыс туралы баяндамамен және қазіргі күнделікті өмірдің практикалық шындықтары туралы есеппен байланыстырды. Оның туындыларының тек шашыраңқы бөліктері ғана жеткен. Оның қалған аз ғана үзінділері оның өмірінің қиындыққа толы, авантюрист болғанын көрсетеді. Көптеген лирикалық өлеңдер эол диалектісінде жазылған. Лирикалық өлеңдерде әртүрлі поэтикалық өлшемдер жиі қолданылған. Лирикалық ақындардың ең танымалдары «Тоғыз ақын» деп аталған. Барлық лирикалық ақындардың ішінде Лесбостың Сапфосы (шамамен б.з.д. 630 – шамамен б.з.д. 570) ең көп құрметтелген. Ежелгі заманда оның өлеңдері Гомердің өлеңдерімен бірдей деңгейде бағаланған. Оның тек бір өлеңі – «Афродитаға арналған ода» – түпнұсқасы толық сақталған күйде бізге жеткен. Сапфодан басқа, оның замандасы Лесбостың Алкейі де монодикалық лирикалық поэзиясымен танымал болған. Алкманның өлеңдері әдемі деп есептелген, бірақ ол тек дорий диалектісінде жазған, ол әдетте жағымсыз деп саналған. Кейінірек өмір сүрген Фив ақыны Пиндар хорлық лирикалық поэзиясымен әйгілі болған.
Драмалық
Грек драматургиясының сақталған барлық шығармаларын афиналық драматургтар жазған және олар тек аттика диалектісінде жазылған. Хорлық қойылымдар барлық грек қалаларында кең таралған дәстүр болды. Кейінгі драматургтар актерлердің санын үшке дейін ұлғайтып, әңгімелеуге үлкен еркіндік берді. Грек-парсы соғыстарынан кейінгі дәуірде Афинаның оянған ұлттық рухы өткендегі батырлық және аңыз тақырыптарға негізделген жүздеген трагедияларда көрініс тапты. Бұл трагедиялар Дионис құдайының мерекесінде орындалатын қарапайым хор әндері мен диалогтарынан пайда болды. Классикалық кезеңде спектакльдер бір мифтің төрт түрлі эпизодтарын бейнелейтін үш трагедия мен бір пасторлық драманы қамтиды. Бай азаматтар хорды киім-кешекті және оқуды қоғамдық және діни міндет ретінде өздері көтерді. Мерекеге қатысу ғибадат етудің бір түрі ретінде қарастырылды. Афинадағы Дионис атындағы үлкен ашық аспан асты театрында қойылымдар өткізілді. Ақындар ең үздік пьесаларға берілетін сыйлықтар үшін жарысты. Барлық толық сақталған грек трагедиялары әдетте Эсхилге, Софоклге немесе Еврипидке жатқызылады. Алайда, дәстүрлі түрде Эсхилге тиесілі «Прометей байлаулы» мен дәстүрлі түрде Еврипидке тиесілі «Резус» пьесаларының авторлығы күмәнді. Эсхилге қатысты жеті трагедия сақталған. Осы пьесалардың үшеуі – «Агамнемнон», «Сыра тартушылар» және «Эуменидтер» трилогияны құрайды. Алайда, бұл пьесалардың бірі – «Прометей байлаулы» – Эсхилдің ұлы Эуфорионның шығармасы болуы мүмкін. Софоклдің жеті шығармасы сақталған, олардың ішіндегі ең танымал – Эдип пен оның ұрпақтары туралы оқиғаға негізделген үш тебандық пьеса. Тебандық трилогия «Эдип патша», «Эдип Колонда» және «Антигонадан» тұрады. Бұл пьесаларды көбінесе «трилогия» деп атаса да, олар көп жылдар аралығында жазылған. «Антигона», үш пьесаның соңғысы, Софоклдің мансабының басында б.з.д. 441 жылы жазылған. Үшінің ішіндегі ең танымал – «Эдип патша» – б.з.д. 429 жылы Софоклдің шығармашылығының ортасында жазылған. «Колондағы Эдип», үш пьесаның хронологиялық екіншісі, Софоклдің соңғы пьесасы болды және Софоклдің өлімінен кейін б.з.д. 401 жылы орындалды. Еврипидке қатысты он тоғыз пьеса сақталған. Олардың ең танымалдары «Медея», «Гипполит» және «Бакхаи». Кейде «Резус» Еврипидтің ұлы жазған деп есептеледі немесе ол Еврипидтің пьесасының өлімнен кейінгі қайта шығарылуы болды. Еврипид трагедия жанрының шектерін кеңейтті және оның пьесаларындағы көптеген элементтер трагедияға қарағанда комедияға көбірек тән болды. Мысалы, оның «Алькестис» пьесасы көбінесе «проблемалық пьеса» ретінде немесе тіпті трагикомедиялық шығарма ретінде, оның комедиялық элементтері мен бақытты аяқталуының арқасында шынайы трагедия емес деп саналады. Трагедия сияқты, комедия да Дионис құрметіне арналған рәсімнен пайда болды, бірақ бұл жағдайда пьесалар әдепсіздікке, қорлау мен ұятсыздыққа толы болды. Афинада комедиялар б.з.д. 486 жылы фестивальдің ресми бөлігіне айналды, ал ең жақсы қойылымдарға сыйлықтар берілді. Трагедияшылар сияқты, үлкен комедия жазушыларының еңбектері де аз сақталған. Классикалық комедияның сақталған жалғыз толық шығармасы – драматург Аристофанның он бір пьесасы. Бұл – комедиялық көріністің қазынасы. Ол барлық мекемелерді мазақтап, сынады. «Құстар» пьесасында ол афиналық демократияны мазақтайды. «Бұлттар» романында ол философ Сократқа шабуыл жасайды. «Лисистратада» ол соғысты айыптайды. Аристофан өзінің драмалық шеберлігі мен өнері үшін жоғары бағаланған. Джон Лемпирьердің Bibliotheca Classica-да ол «әлем әдебиетіндегі ең ұлы комедиялық драматург: оның жанында Мольер жайсыз, ал Шекспир клоун сияқты көрінеді» деп сипатталады. Аристофанның барлық пьесаларының ішіндегі ең көп танымал болған пьесасы – «Құрбақтар», ол бір мезгілде афиналық трагедияның екі алып тұлғасын: Эсхил мен Еврипидті сатиралық және мәңгілік етеді. Ол алғаш рет б.з.д. 405 жылы Ленея фестивалінде, Еврипидтің өлімінен бір жыл өткен соң орындалды, афиналықтар оған бірінші жүлде берді. Бұл гректердегі екі айдан кейін Дионисия театрында қайтадан қойылып, қайтадан қойылып отырған жалғыз драма болды. «Құрбақтар» әлі күнге дейін қазіргі заманның көрермендерін қызықтырады. Оның коммерциялық жағынан табысты қазіргі заманғы музыкалық бейімделуі 2004 жылы Бродвейде орындалды. Үшінші драмалық жанр – сатиралық пьеса. Жанр танымал болғанымен, сатиралық пьесаның бір ғана толық үлгісі сақталған: Еврипидтің «Циклопы». Софоклдің екінші сатиралық пьесасының үлкен бөліктері, «Ихнеуталар», Мысырдағы Оксиринхтың қазбаларынан табылған Оксиринх папирустерінің арасынан қалпына келтірілді.
Тарихнама
Классикалық дәуірде өмір сүрген екі белгілі тарихшы – Галикарнастық Геродот пен Фукидид. Геродот көбінесе "Тарихтың әкесі" деп аталады. Оның "Тарихтар" кітабы – бар болған ең көне прозалық әдебиеттердің бірі. Фукидидтің "Пелопоннес соғысының тарихы" кітабы кейінгі жазушылар мен тарихшыларға, оның ішінде Апостолдардың істері кітабының авторына және Византия дәуірінің тарихшысы Кесариялық Прокопийге зор әсер етті. Ежелгі Грекияның үшінші тарихшысы, Афиналық Ксенофонт, Фукидид шамамен б.з.д. 411 жылы аяқтаған жұмысынан кейін "Эллин тарихы" (Hellenica) еңбегін бастады және тарихын б.з.д. 362 жылға дейін жеткізді. Ксенофонттың ең танымал еңбегі – "Жорықтар" (Anabasis) кітабы, оның грек жалдамалы әскеріне қатысуы туралы толық, бірінші қолдан алынған баяндамасы. Бұл әскер парсылық Кирге бауырын тақтан қууға көмектесуге тырысты. Парсы тарихына қатысты тағы бір белгілі еңбегі – "Киропедия". Ксенофонт философ Сократты мақтаған үш шығарма жазды: Сократтың сот алдындағы сөзі, "Симпозион" және "Сократ туралы естеліктер" (Memorabilia). Ксенофонт пен Платонның екеуі де Сократты білгенімен, олардың баяндамалары мүлдем әртүрлі. Әскери тарихшының және ақын-философтың айтқандары арасында көптеген салыстырулар жасалды.
Философия
Біздің заманымыздан бұрынғы V және IV ғасырларда көптеген маңызды және ықпалды философтар өмір сүрді. Ең ертедегі грек философтарының арасында «милезиялық философтар» деп аталатын үш адам болды: Милеттік Талес, Анаксимандр және Анаксимен. Бірақ, Киликиялық Симплиций сақтап қалған Анаксимандрдың бір ғана фрагменті осы философтардың жазбаларынан бізге жеткен. Самос философы Пифагордың өмірі туралы өте аз мәлімет белгілі және оның бірде-бір жазбасы бүгінгі күнге дейін сақталмаған, алайда оның шәкірті Акрагалық Эмпедоклдың жазған көркем жазбаларының әсерлі жиынтығы сақталған, бұл Эмпедоклды Сократқа дейінгі ең көп куәлік берілген философтардың біріне айналдырды. Философтар Ефестік Гераклит пен Абдералық Демокрит жазған көптеген фрагменттер де бізге жеткен. Дегенмен, классикалық философтардың ішінде Сократ, Платон және Аристотель ең маңыздылары және ықпалдылары саналады. Сократтың өзі ешқандай кітап жазған жоқ және қазіргі ғалымдар Платонның оны бейнелеуінің дұрыс-бұрыстығын талқылайды. Кейбір ғалымдар оның көптеген идеялары, немесе кем дегенде олардың шамамен жуығы Платонның ертедегі сократтық диалогтарында айтылған деп санайды. Ал басқа ғалымдар Платонның Сократты бейнелеуі – бұл сол есімді тарихи тұлғамен өте аз байланысы бар, Платонның өз пікірлерін түсіндіруге арналған ойдан шығарылған бейнелеу ғана деп дәлелдейді. Платонның Сократты бейнелеуі Сократтың нақты идеяларын қаншалықты дәл көрсететіндігі туралы пікірталас «Сократ проблемасы» деп аталады. Платон өзінің идеяларын диалогтар арқылы білдірген, яғни әртүрлі адамдар арасындағы әңгімелесуді сипаттайтын жазбалар. Олардың ішіндегі ең танымалдары: Сократтың сотталу кезінде айтқан сөзін жазған деп есептелетін «Сократтың Апауы»; Сократтың өлім жазасына кесілгенге дейін шәкірттерімен соңғы сөйлескенін баяндайтын «Федон»; махаббаттың мәні туралы әңгімелескен «Симпозиум»; және Платонның ең маңызды еңбегі саналатын «Республика» – идеалды үкімет туралы ұзақ диалог. Аристотель Стагиралық – барлық уақыттағы ең маңызды және ықпалды философиялық ойшылдардың бірі саналады. Оның «Метафизика» кітабының алғашқы сөйлемінде: «Барлық адамдар табиғатынан білімге құштар» деп жазылған. Сондықтан да ол «білгіштердің Әкесі» деп аталады. Орта ғасырдағы шәкірті Тома Аквинский оны жай ғана «Философ» деп атаған. Аристотель Платонның академиясында оқыған. Ол да өз ұстазындай диалогтар, немесе әңгімелер жазған. Бірақ, олардың ешқайсысы бүгінге дейін жеткен жоқ. Бізге жеткен жазбалар оның Афинадағы Лицей мектебінде оқыған дәрістерінен құралған болуы мүмкін. Тіпті осы кітаптардан да оның қызығушылықтарының кең ауқымы көрінеді: ол бүгінгі күні философиялық деп саналатын мәселелерден өзге де көптеген нәрселерді зерттеді; қазіргі трактаттар логика, физикалық және биологиялық ғылымдар, этика, саясат және конституциялық үкімет туралы. Аристотельдің ең танымал еңбектерінің арасында «Саясат», «Никомах этикасы», «Поэтика», «Жан туралы» және «Риторика» бар.
Эллиндік кезең
338 жылға дейін Спартадан басқа барлық грек қала-мемлекеттері Македонияның Филипп II біріктірген болатын. Филиптің ұлы, Ұлы Александр әкесінің жаулап алған жерлерін одан әрі кеңейтті. Афина грек мәдениетінің жетекшісі ретіндегі басым статусын жоғалтты, және оның орнына уақытша Александрия (Египет) келді. Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдан бастап, Египеттің солтүстігіндегі Александрия қаласы грек мәдениетінің көрнекті орталығына айналды. Ол көп ұзамай ірі еврей халқының қонысына айналып, ежелгі әлемдегі еврей ғылымының ең ірі орталығы болды. Еврей Библиясының грек тіліне аудармасы – Септуагинт Александрияда бастау алған деп есептеледі. Филон, эллинистік еврей философы, жаңа дәуірдің басында Александриядан жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол кейіннен христиандық ой-пікірдің дамуы үшін маңызды орталыққа айналды. Музей, немесе Музаларға арналған киелі орын, кітапхана мен мектепті қамтыды және Птолемей I құрған еді. Бұл мекеме бастапқыда үлкен халықаралық мектеп және кітапхана ретінде жоспарланған. Кітапханада ақыры жарты миллионнан астам том жиналды, олардың көп бөлігі грек тілінде болды. Оның мақсаты – классикалық грек әдебиетінің барлық туындыларын сақтау болды.
Поэзия
Буколикалық поэзия жанрын алғаш рет ақын Теокрит дамытты. Римдік Вергилий кейіннен осы жанрда өзінің «Эклогтарын» жазды. Александрия кітапханасының ғалымы Каллимах «Аэтия» («Себептері») атты, төрт томдық жырларды, белгісіз әдет-ғұрыптардың, мерекелердің және есімдердің аңыздық тегін сипаттайтын өлеңдер жинағын жазды. Ол сондай-ақ Александрия кітапханасында сақталған негізгі еңбектердің тізімін жасаған «Пинактар» атты прозалық трактатты да құрастырды. Александриялық ақын Аполлоний Родос ең белгілісі «Аргонавтика» эпостық поэмасымен танымал, онда Ясон мен оның кемедегі серіктері – аргонавттардың Колхида жерінен Алтын жүнді алып қайту жолындағы ерліктері баяндалады. Ақын Арат б.з.д. IV ғасырда Евдокс Книдтің жұлдыздар туралы трактатының поэтикалық нұсқасы болған «Феномена» гексаметрлік поэмасын жазды.
Драмалық
Гелленизм дәуірінде классикалық дәуірдегі ескі комедия жаңа комедиямен ауыстырылды. Жаңа комедияның ең белгілі авторы афиналық драматург Менандер болды. Менандердің пьесаларының ешқайсысы бүгінгі күнге дейін толық түрінде жеткен жоқ, бірақ "Жаман мінезді адам" ("The Bad Tempered Man") пьесасы дерлік толық күйінде сақталған. "Самостық қыз" ("The Girl from Samos") атты тағы бір пьесаның көп бөлігі, сондай-ақ тағы бес пьесаның маңызды үлестері де жетіп келді.
Тарихнама
Тарихшы Тимей Сицилияда туған, бірақ өмірінің көп бөлігін Афинада өткізген. Оның "Тарих" еңбегі қазірде жоғалып кеткенімен, Полибийға тигізген әсерімен маңызды болып саналады. Ол 38 кітаптан тұратын еңбегінде Сицилия мен Италия тарихын б.з.д. 264 жылға дейін қамтыды, ал Полибий өз жұмысын осы жылдан бастайды. Тимей Олимпиада ойындары туралы құнды хронологиялық зерттеулер жинаған "Олимпионикаи" атты еңбекті де жазды.
Ежелгі өмірбаян
Көне өмірбаян, немесе биос, қазіргі өмірбаяннан өзгеше, ежелгі тарихи тұлғалардың мақсаттары, жетістіктері, сәтсіздіктері мен мінез-құлқын сипаттауға және оларды үлгі етіп алуға бола ма, жоқ па, деген сұрақтарға ден қойған грек (және рим) әдебиетінің бір жанры болды. Непос және Плутархтың "Параллель өмірлер" еңбектері сияқты көне өмірбаян жазушылары, ежелгі Грекияның заманауи тарихнамаларының көптеген деректері мен әдістерін, әсіресе Геродот пен Фукидидтің еңбектерін қолданды. Көне өмірбаянның түрлі формалары болды, соның ішінде тақырыбының моральдық қасиеттерін ашып көрсеткен философиялық өмірбаян (мысалы, Диоген Лаэрцидің "Ең көрнекті философтардың өмірі"), шешендер мен ақындардың өмірін зерттеген әдеби өмірбаян (мысалы, Филостраттың "Софистердің өмірі"), адамның тегін, маңызды оқиғаларын, жетістіктерін және қайтысын қысқаша баяндайтын мектептік және анықтамалық өмірбаян, сондай-ақ автобиографиялар, түсіндірмелер мен естеліктер бар. Бұлардың қатарында әскери саласында белсенді болғандардың өміріне назар аударатын тарихи/саяси өмірбаян да болды.
Ғылым мен математика
Ератостен Александриялық (б.з.д. 276 – б.з.д. 195/194 ж.), астрономия және география саласында еңбектер жазған, бірақ оның еңбектері көбінесе кейінгі қорытындылардан белгілі. Ол Жердің көлемін бірінші болып өлшеген адам деп есептеледі. Евклид және Архимед математиктерінің жазған көптеген еңбектері сақталған. Евклид өзінің "Элементтерімен" танымал, олардың көп бөлігі оның алдағысы Книдтік Евдокстың еңбектерінен алынған. "Элементтер" геометрия туралы трактат болып табылады және математикаға үздіксіз әсер етіп келеді. Архимедтен бірнеше трактаттар бізге жеткен. Олардың арасында "Шеңберді өлшеу" ("Measurement of the Circle") – онда ол пи санын есептеген; "Механикалық теоремалар әдісі" ("The Method of Mechanical Theorems") – механика саласындағы жұмыстары; "Сандарды санаушы" ("The Sand Reckoner") және "Суда жүзу туралы денелер" ("On Floating Bodies") кіретін еңбектері бар. Оның еңбектерінің қолжазбасы қазіргі таңда зерттеліп жатыр.
Көркем проза
Геллен дәуірінен сақталған прозалық көркем әдебиет өте сирек. Милеттен Аристидтің "Милесиякасы" б.з.б. екінші ғасырында жазылған болуы мүмкін. "Милесияканың" өзі бүгінгі күнге толық түрінде жеткен жоқ, бірақ оған сілтемелер әртүрлі көздерде сақталған. Бұл кітап "милезиялық әңгімелер" деп аталатын жаңа жанрды қалыптастырды, оның көрнекті мысалы – кейінгі рим жазушысы Апулейдің "Алтын есегі". Ежелгі грек романдары "Шареас және Каллирхое" (авторы Шаритон) және "Метиох және Партенопа" б.з.б. бірінші ғасырдың соңында немесе б.з. бірінші ғасырының басында, яғни геллен дәуірінің аяқталған кезеңінде жазылған болуы мүмкін. Лоллианостың "Феникиялық ертегісінің" бірнеше фрагменттерінің табылуы ежелгі гректерде пикарескалық роман жанры болғандығын көрсетеді.
Рим дәуірі
Қала мемлекетінен империяға көшу философияға зор әсер етіп, саяси теориядан жеке этикаға көбірек назар аударғанмен, грек әріптері мұрагерлердің (әсіресе Птолемейлердің) және римдік билік кезінде де гүлдеуін жалғастырды. Әдебиетке немесе риторикаға бейімді римдіктер грек үлгілеріне жүгінді, грек әдебиетінің барлық түрлері грек тілінде сөйлейтін адамдар және кейін римдік авторлар тарапынан оқылды және жазылды. Бұл кезеңнің ерекшелігі – әдеби сынның жанр ретінде кеңеюі, оны Димитрий, Псевдо Лонгин және Галикарнас Дионисийінің еңбектері көрнекті түрде бейнелейді. Жаңа өсиет, әртүрлі авторлармен әртүрлі сападағы койне грек тілінде жазылған, осы кезеңнен шыққан. Ол «Постгомериканы» жазды – Трояның құлауын баяндайтын эпикалық поэма, «Илиада» тоқтаған жерден басталады. Шамамен сол уақытта және Гомер стиліне ұқсас, белгісіз ақын «Блемиомахияны» жазды – римдіктер мен блемиелер арасындағы қақтығыс туралы, қазір фрагменттер түрінде сақталған эпикалық поэма. Панополис ақыны Нонн «Дионисиаканы» жазды – ежелгі заманға жеткен ең ұзын эпикалық өлең. Ол сонымен қатар Жаңа өсиеттің Жоханға арналған жазбасын поэзиялық түрде қайта жазды. Нонн, шамамен, біздің заманымыздың IV ғасырының соңында немесе V ғасырының басында өмір сүрген.
Тарихнама
Тарихшы Полибий б.з.б. 200 жылы дүниеге келген. Ол 168 жылы Римге тұтқын ретінде әкелінді. Римде ол генерал Сципион Эмилианның досы болды. Ол, әдетте, генералмен бірге Испания мен Солтүстік Африкаға Карфагенге қарсы соғысқа қатысқан болуы мүмкін. Ол Сципионмен бірге 146 жылы Карфагеннің қирауында болды. Диодор Сицилий – грек тарихшысы, б.з.б. 1 ғасырда, Юлий Цезарь мен Август заманында өмір сүрген. Ол 40 кітаптан тұратын “Bibliotheca Historica” атты жалпы тарихын жазды. Осы кітаптардың алғашқы бесеуі және 11-ден 20-ға дейінгілері сақталған. Алғашқы екі бөлімі эллинистік дәуірдің бастапқы кезеңдерін қамтиды. Үшінші бөлімі Цезарьдің Галлиядағы (қазіргі Франция) соғыстарының басталуын баяндайды. Галикарнас Дионисий б.з.б. бірінші ғасырдың соңында өмір сүрген. Оның Рим тарихы, оның бастауынан Бірінші Пуникалық соғысқа дейін (б.з.б. 264-241 жж.) римдік көзқараспен жазылған, бірақ мұқият зерттелген. Ол сонымен қатар “Имітация туралы”, “Ежелгі риторларға түсініктемелер” және “Сөздердің құрылысы туралы” сияқты бірнеше трактаттар жазды. Тарихшылар Александриялық Апиан мен Никомедиялық Арриан екеуі де біздің заманымыздың екінші ғасырында өмір сүрді. Апиан Рим мен оның жаулап алулары туралы жазса, Арриан Александр Ұлының жорықтары туралы еңбектерімен танымал. Арриан рим әскерінде қызмет еткен. Сондықтан оның кітабы Александрдың әскери өміріне көп көңіл бөледі. Арриан өзінің ұстазы Эпиктеттің ілімдеріне негізделген “Диатрибтер” атты философиялық трактат жазды. Қазіргі оқырмандарға ең танымал грек тарихшысы – Херонеялық Плутарх, ол б.з. 119 жыты шамасында қайтыс болды. Оның “Ұлы грек және рим басшыларының салыстырмалы өмірлері” атты еңбегі алғаш жарыланғалы бері әр буынмен оқылды. Оның басқа сақталған еңбегі – этикалық, діни, саяси, физикалық және әдеби тақырыптарға арналған эсселер жинағы “Моралия”. Кейінгі уақытта, көбінесе тарихи анекдоттарды сипаттайтын, “жинама кітаптар” кең таралды. Бұл танымал жанрдың сақталған мысалдары ретінде Аул Геллийдің “Аттикалық түндері”, Наукратистің Афинейінің “Деипнософистае” және Клавдий Элианның “Жануарлар табиғаты” мен “Аралас тарихы” еңбектері бар.
Ғылым мен математика
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында өмір сүрген дәрігер Гален. Ол анатомияны мұқият зерттеген, ал оның еңбектері келесі 1400 жыл бойы медицинаға зор ықпал етті. 23 жылы қайтыс болған Страбон географ және тарихшы. Оның 47 томдық "Тарихи очерктері" деген еңбегінің көбі жоғалып кеткен. Оның "Географиялық очерктері" гректер мен римдіктерге Август кезінде белгілі болған халықтар мен елдерді қамтитын жалғыз ғалымдық еңбек болып табылады. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында өмір сүрген Паузаний де географ болған. Оның "Грекия сипаттамасы" - екінші ғасырдағы Грекияның географиясы мен мифтік тарихын баяндайтын саяхат жолшынбары. Кітап Грекияны аралап, Афинадан бастап Наупактусқа дейін саяхатты сипаттайды. Рим дәуіріндегі кейінгі ұрпақтарға ең зор ықпал еткен ғалым, әрине, астроном Птолемей болды. Ол біздің заманымыздың 2-ші ғасырында өмір сүрген, бірақ оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Оның шедеврі бастапқыда "Математикалық жинақ" деп аталды, бірақ араб астрономдары аударғаннан кейін "Алмагест" деген атпен бізге жетті. Птолемей Жер орталық ғалам туралы толыққанды сипаттама жасады, бұл көзқарас 1300 жылдан астам уақыт бойы астрономиялық ой-пікірді бағыттап тұрды. Птолемейдің ғалам туралы көзқарасы Коперник, Галилей, Кеплер және басқа да жаңа дәуір астрономдары гелиоцентризммен алмастырғанға дейін сақталды.
Философия
Эпиктет (б.з. 55 – 135 жж.) стоиктердің моральдық философиясымен байланысты болды. Оның ілімдерін шәкірті Ариан «Дискурстар» және «Энхиридион» (Оқулық) жинағында топтастырды. Біздің заманымыздың үшінші ғасырында өмір сүрген Диоген Лаэрт, «Ең көрнекті философтардың өмірі мен пікірлері» атты еңбек жазды, ол – дерлік барлық грек философтарының өмірбаянынан тұратын ауқымды жинақ. Өкінішке орай, Диоген Лаэрт көбінесе дереккөздерін көрсетпейді және көптеген қазіргі тарихшылар оның куәлігін сенімсіз деп санайды. Дегенмен, осы кемшіліктеріне қарамастан, ол көптеген ерте грек философтарының өмірі туралы жалғыз қолжетімді мәліметтерді сақтап қалды. Оның кітабы толығымен құндылығы жоқ емес, себебі ол басқа жағдайда сақталмайтын мол ақпаратты сақтайды. Мысалы, оның Эпикур туралы өмірбаяны ерекше жоғары сапалы және Эпикурға жатқызылатын үш ұзақ хатты қамтиды, олардың кем дегенде екеуінің түпнұсқа екеніне келісім бар. Оның дәуірінің тағы бір маңызды философы – Плотин. Ол Платонның философиясын неоплатонизм деп аталатын мектепке айналдырды. Оның «Эннеадалары» кем дегенде он жетінші ғасырға дейін еуропалық ой-санаға кең әсер етті. Плотиннің философиясы негізінен «нус», «психе» және «Бір» ұғымдары төңірегінде құрылды. Христиандық діннің пайда болуынан кейін көптеген маңызды философтар христиан дінін қабылдады. Екінші ғасырдың христиан апологы Юстин Мартир тек грек тілінде жазды және грек философиясынан, әсіресе платонизмнен кеңінен пайдаланды. Александриялық Ориген, христиан теологиясының негізін қалаушы, грек философиясынан да кеңінен пайдаланды және тіпті оның «Celsus-қа қарсы» (Contra Celsum) апологетикалық трактатындағы язычник философ Цельспен тартысқа түсе алды.
Көркем проза
Рим дәуірі грек прозалық көркем әдебиетінің көп бөлігі жазылған кезең болды. Ахилл Татийдің «Левкипп және Клитофон» және Лонгтың «Дафнис пен Хлоя» атты ежелгі грек романдары б.з. II ғасырының басында жазылған болуы мүмкін. «Дафнис пен Хлоя» – бес сақталған ежелгі грек романының ең танымал романы. Онда Грекияның Лесбос аралындағы идеалды пасторальдық ортада өскен екі жас ғашық туралы айтылады. Антониус Диогеннің «Тюльдің арғы жағындағы ғажайыптар» да б.з. II ғасырының басында жазылған болуы мүмкін, бірақ ғалымдар оның нақты мерзіміне сенімді емес. «Тюльдің арғы жағындағы ғажайыптар» толық күйінде сақталмаған, бірақ Константинопольдық Фотий I жазған оның өте толықша мазмұны сақталған. Ксенофонт Эфесскийдің «Эфестік әңгіме» б.з. II ғасырының соңында жазылған болуы мүмкін. Лукианның барлық еңбектері дерлік сол кездегі білімді адамдар арасында кең таралған ежелгі грек тілінің күшті атикалық диалектісінде жазылған. Дегенмен, оның «Сириялық құдай» кітабы Геродоттың диалектісі мен стилін әдейі еліктеген Иония диалектісінде жазылған. Лукианның ең танымал шығармасы – «Шын оқиға» романы, кейбір авторлар оны ғылыми фантастиканың ең ерте сақталған туындысы деп сипаттаған. Оның «Жалғанды жақсы көретін» диалогында ең ерте кездескен әуесқойлар туралы әңгімелер және «Шәкірттің шеберлігі» туралы ең ерте нұсқасы бар. Оның «Перегриннің өлімі» хатында христиандарға қарсы жасалған қатыгез сатиралық шығармада ертедегі христиандықты бағалаған ең алғашқы пұтқа табынушылардың бірі туралы жазылған. Эмесалық Гелиодордың «Эфиопика» б.з. III ғасырында жазылған болуы мүмкін. Онда отбасынан алыс кетіп, белгілі әлемде көптеген оқиғаларға тап болған Эфиопия ханшайымы Хариклея туралы айтылады. Ежелгі грек романдарының ішіндегі ең танымал роман – «Александр романсы» – б.з. III ғасырында жазылған Ұлы Александрдың ерліктері туралы. Оның сексен нұсқасы жиырма төрт түрлі тілде сақталған, бұл орта ғасырларда романның Киелі кітапқа шамалас болғанын көрсетеді. «Александр романсының» нұсқалары XIV ғасырда кең таралғандықтан Джеффри Чосер «әрбір ақылды адам / Александрдың тағдыры туралы біршама немесе барлығын естіген» деп жазды. Ежелгі Рим авторлары ежелгі грек әдебиетінен әр түрлі стильдер мен мотивтерді қабылдады. Бұл идеялар кейінірек басқа батыс еуропалық жазушылар мен әдебиет сыншылары тарапынан қабылданып алынды. Ежелгі Рим жазушылары ежелгі грек әдеби мұрасын жақсы білген және олардың көпшілігі өздерінің шығармаларында грек классиктерінің стилін және формуласын әдейі еліктеген. Мысалы, римдік ақын Вергилий өзінің эпостық поэмасы «Энеиданы» «Илиада» мен «Одиссея» романдарының үлгісінде жазған. Орта ғасырларда Батыс Еуропада ежелгі грек әдебиеті көбінесе ұмытылған. Орта ғасырлардағы жазушы Роджер Бэкон «латын тіліндегі христиан әлемінде грек, еврей және араб грамматикасын білетін төрт адам жоқ» деп жазды. Батыс Еуропа ғалымдары грек жазбаларын қайтадан ашуға тек Ренессанс дәуірінде қол жеткізді. Ренессанс дәуірінде грек тілі алғаш рет Батыс Еуропаның колледждері мен университеттерінде оқытыла бастады, бұл Батыс Еуропа ғалымдарының ежелгі Грекия әдебиетін қайта ашуына әкелді. 1516 жылы голландтық гуманист ғалым Дезидерий Эразм түпнұсқа грек тіліндегі алғашқы Жаңа өсиеттің «Textus Receptus» басылымын жариялады. Сондай-ақ, Эразм классикалық грек жазбаларының латын тіліндегі аудармаларын, соның ішінде Гесиодтың «Еңбектер мен күндер» еңбегін басып шығарды. Қазіргі әдебиетке дәстүрлі грек әдебиетінің ықпалы да айқын. Данте Алигьеридің «Құдайлық комедиясында» классикалық әдебиет пен мифологияның көптеген кейіпкерлері кездеседі. Плутархтың «Өмірлері» Уильям Шекспирге үлкен әсер етті және оның «Юлий Цезарь», «Антоний мен Клеопатра» және «Кориолан» трагедияларының негізгі көзі болды, ал оның «Тир князі Перикл» комедиясы Джон Гоуэрдің «Сүйкімді жақтас» атты көне грек романынан алынған. Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» эпосы Гомердің екі эпосына ұқсас стильмен жазылған. Сондай-ақ, ол классикалық әдебиеттер мен аңыздардағы кейіпкерлерге жиі сілтеме жасайды, оларды христиандық хабарды жеткізу үшін символ ретінде қолданады. Лукианның «Шын оқиға» романы Джонатан Свифттің «Гулливердің саяхаттары» романына шабыт берді. 1867 жылы жарық көрген, көпшілік оқырмандарға арналған грек мифологиясы туралы кітапты Карл Ричард «Америка Құрама Штаттарында басылып шыққан ең танымал кітаптардың бірі» деп сипаттады. Джордж Бернард Шоудың «Пигмалион» пьесасы – ежелгі грек аңызының заманауи, рационалдық нұсқасы. Ол заманауи Дублиндегі «Одиссея» романының қайтажаралуы. XX ғасырдың ортасындағы британдық автор Мэри Рено әжелгі грек әдебиеті мен мифологиясына шабыттанған бірқатар сынға ұшыраған романдар жазды, соның ішінде «Шараптың соңғы тамшысы» және «Патша өлмеуі керек». Адамдардың саналы түрде грек-рим әдебиетіне жүгінбеген туындыларында да авторлар көбінесе ежелгі Грецияда туған ұғымдар мен тақырыптарды қолданады. Әсіресе Аристотельдің «Поэтикасында» айтылған идеялар Батыс жазушылары мен әдебиет сыншыларының буын-буынына әсер етті. Аристотельдің «Поэтикасының» араб тіліндегі аудармасы орта ғасырларда қол жетімді болды. Бүгін де қолданылып жүрген грек әдебиетінің терминдері: катарсис, этос, анагноризис, хамартиа, хюбрис, мимесис, мифос, немезис және перипетия.