Кіріспе
Ирандық-американ экономисі Нуриел Рубини ("Қиямет докторы" деген лақап атымен; 1958 жылғы 29 наурызда туған) – түрік туған ирандық-американ экономикалық кеңесшісі, экономисті, лекторы және жазушы. 2021 жылдан бері Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебінің зейнеткер профессор атанды. Рубини Италиядағы Боккони университетінде саяси экономика бакалавры және Гарвард университетінде халықаралық экономика докторы дәрежесін алды. Ол Йель университетінде оқытушы болып жұмыс істеді және дамып келе жатқан нарықтарды зерттеуші/кеңесші болды. 1990 жылдары Билл Клинтон әкімдігі кезінде бір жыл бойы Экономикалық кеңесшілер кеңесінің аға экономисі қызметін атқарды.
Nouriel Roubini (nicknamed "Dr. Doom"; born March 29 1958) is a Turkish born Iranian American economic consultant, economist, speaker and writer. He is a Professor Emeritus since 2021 at the Stern School of Business of New York University. Roubini earned a BA in political economics at Bocconi University in Italy and a doctorate in international economics at Harvard University. He was an academic at Yale and a researcher/advisor researching emerging markets. In the 1990s, during the Bill Clinton administration, for one year he was a senior economist in the Council of Economic Advisers.
Ерте өмір
Рубини Түркияның Стамбул қаласында ирандық православиелік еврей ата-анасының отбасында дүниеге келген. Әкесі кілем сатушы еді. Жас кезінде Рубинидің кілем бизнесіне кіріп, әкесінің жолын қууы күтілген. Кейін Италиядағы Боккони университетінде білім алып, 1982 жылы экономика саласында summa cum laude белгісімен B.A. дәрежесін алды; 2009 жылы «Жылдың Бокконианшысы» атағына ие болды. 1988 жылы Гарвард университетінен халықаралық экономика бойынша докторлық диссертациясын қорғады, оның ғылыми жетекшісі Джеффри Сакс болды. Содан кейін ол қысқа мерзімге Дүниежүзілік банкте консультант ретінде жұмыс істеді. Ол банкрот болған экономиканы құтқару туралы «Құтқару ма, әлде құтқарылу ма?» атты кітапты бірлесіп жазды және консалтингтік фирма ашты. Ол: «Менің ой-өрісіме зор әсер еткен адам – Джеффри Сакс. Тағы бірі – Гарвардтың бұрынғы президенті Ларри Саммерс» деді. Қазіргі таңда Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебінде профессор-эмиритус қызметін атқарады.
Экономикалық болжамдар
Рубини өзінің экономикалық талдау әдісін «кең көлемді» дейді. Саяси экономист Бенджамин Кункель оның көзқарасын «шамандыққа ұқсас» деп сипаттады. Ол былай деді: «Мен 20 жыл бойы дамушы нарықтарды зерттедім және АҚШ-та мен көрген белгілерді көрдім, біз үлкен несиелік көпіршікке тап болдық [2008 жыл жақындаған кезде]». Рубинидің болжамдары оған бұқаралық ақпарат құралдарында «Доктор Үкім» және «тұрақты аю» (экономистердің жаргоны, үнемі төмендеуді болжайтын адам) деген лақаптарды берді. 2008 жылы Fortune журналы «Бұл оқиғаның болатынын сезінген сегіз адам және сезбеген сегіз адам» деген мақаласында 2005 жылы ол үй бағаларының «экономиканы құлатуы мүмкін спекуляциялық толқынға мініп бара жатқанын» айтқан еді. Сол кезде профессор Кассандра деп аталды. Енді ол – дана адам». The New York Times газеті ол «үй иелерінің ипотекалық несиелерін төлемейтінін, бүкіл әлем бойынша ипотекалық несиеге кепілдік берілген триллиондаған долларлық бағалы қағаздардың құлдырағанын және әлемдік қаржы жүйесінің дірілдегенін» болжады. Алайда, қаржы журналисі Джастин Фокс 2010 жылы Harvard Business Review журналында: «Шындығында Рубини 2007 жылдың ортасында басталған дағдарысты дәл болжамады. Рубини бірнеше жыл бойы өте басқа дағдарысты болжады – Шетелдік орталық банктердің қазыналық облигациялардан бас тартуы долларға шабуыл жасауына себеп болатын дағдарысты. Бірақ 2006 жылдың соңында АҚШ тұрғын үй рыногының күйреуі және жаһандық «қатаң қону» туралы ескертуге көшті. Бұл оқиғаның қалай орын алатынын нақты немесе (кейіннен қарағанда) дәл көрініс бермеді. Оған берілген пайғамбар мәртебесіне қатты таң қалдым». Басқалар мынаны атап өтті: «Мәселе мынада, ол осы ретте керемет түрде дұрыс болғанымен, нарықтар мен экономика құлдыраудан кейін қалпына келген жылдары, қайта-қайта, одан әрі дағдарыс болатынын және одан да ауыр құлдыраулар болатынын болжады. Оның алғашқы мәлімдемесінен кейін жасаған шақырулары үнемі қате болды. Егер сіз оның сөзін тыңдаған болсаңыз, көптеген инвесторлар сияқты, АҚШ тарихындағы ең ұзақ «төбелік нарық» кезеңін қалып қояр едіңіз». Басқа бір бақылаушы: «Пайғамбар болсаң, өте көп қателік жасайсың» деді. Тони Роббинс былай деп жазды: «Рубини 2004 жылы (қате), 2005 жылы (қате), 2006 жылы (қате) және 2007 жылы (қате) дағдарыс туралы ескертті» және ол «2013 жылы қор нарығында маңызды түзету болады деп (қате) болжады». Рубини туралы сөз қозғаған экономист Анирван Банерджи The New York Times газетіне: «Тұрақта тұрған сағат та күніне екі рет дұрыс уақытты көрсетеді», – деді және: «Рецессиялар арасындағы орташа уақыт шамамен бес жыл. Егер сіз бір жыл рецессияны болжасаңыз және ол орын алмаса, және сіз болжамды жылдан жылға қайталасаңыз, бір күні рецессия келеді». 2009 жылдың наурыз айында ол S&P 500 индексі сол жылы 600-ден төмен түсіп, мүмкін 200-ге дейін құлдырауы мүмкін деп болжады. Алайда, ол 1115-тен асып, 24 пайызға өсті, бұл 2003 жылдан бергі ең үлкен бір жылдық өсім болды. 2009 жылдың сәуірінде Рубини АҚШ экономикасы 2009 жылдың соңғы екі тоқсанында төмендейді деп болжады және 2010 жылы АҚШ экономикасы 0,5-1% ғана өседі деп болжады. Бірақ шындығында АҚШ экономикасы осы алты тоқсанның әрқайсысында 2,5% жылдық орташа темппен өсті. 2009 жылдың маусым айында ол «мүкел дауыл» деп атаған оқиғаның жақын арада болатынын болжады, бірақ мұндай дауыл ешқашан болған жоқ. 2009 жылдың қазан айында ол алтын бағасы «1000 доллардан асып кетуі мүмкін, бірақ 20-30% -ға көтеріле алмайды» деп болжады; ол қате болды, өйткені алтын бағасы келесі 18 айда өсіп, 1000 доллардан 1400 долларға жетті. 2012 жылы Рубини Грекияның Еуроаймақтан шығарылатынын болжады, бірақ бұл орын алмады. Financial Times басылымы 2020 жылы COVID-19 пандемиясы басталғанда, ол саясаткерлердің үлкен қаржылық жауап бере алмайтынын айтты. Бірақ олар берді. Сондай-ақ 2020 жылы ол АҚШ пен Иран арасында соғыс болуы мүмкін деп болжады. Рубини өзінің кейбір бұрынғы болжамдарының дұрыс болғанын атап көрсету арқылы АҚШ және халықаралық экономика туралы пікірталасқа қатысатын маңызды тұлға ретінде танылды және көп уақытын Еуропа мен Азиядағы орталық банк басшыларымен және қаржы министрлерімен кездесулер арасында өткізді. Ол Foreign Policy журналының «топ 100 жаһандық ойшыл» тізімінде 4-орында болды. 2011 және 2012 жылдары журнал оны «Жоғары 100 жаһандық ойшыл» тізіміне енгізді.
АҚШ экономикасы
1990 жылдары Рубини дамушы экономикалардың құлдырауын зерттеді. Ол теориялық модельдерді зерттеу арқылы негізделген интуитивті, тарихи әдісті қолданды және ортақ себеп – шетелден алынған несиелермен қаржыландырылатын үлкен ағымдағы шот тапшылығы деген қорытындыға келді. Рубини АҚШ та келесі кезде зардап шегуі мүмкін екенін болжады және 2004 жылы болашақтағы ықтимал құлдырау туралы жазуды бастады. 2004 жылы ол алдағы рецессия доллардың құлдырауына әкеледі деді; бірақ бірнеше жылдан кейін рецессия келгенде, доллар күшейді. 2005 жылы «Катрина» даулы АҚШ-қа соққаннан кейін Рубини экономикалық апаттың жақындап қалғанын болжады; алайда, келесі екі жылда қаржылық белсенділік артты. Ол орталық банктердің активтердегі көпіршіктерге қарсы шаралар қабылдауы керек екенін айтты. «Пәтер бағасының өсуі аяқталды ма?» деген сұраққа ол: «Аяқталды ғана емес, құлауы да қиын болады» деді. 2009 жылдың мамырында АҚШ экономикасы үшінші және төртінші тоқсанда қалпына келеді деген үміттегі сарапшылардың «тымырлы оптимистік» екенін сезінді. Ол толық рецессия 24 немесе 36 айға созылады деп күтті және Жапонияның «жоғалған онжылдығында» бастан өткен «L» пішіндес баяу қалпына келу мүмкіндігіне сенді. Оның пікірінше, рецессияның көп бөлігі «жақсылық пен құлдырау циклдарына» байланысты болды және АҚШ экономикасы болашақта басқа өсу жолын табуы керек деп санады. «Біз бірнеше рет үлкен көпіршіктерден өттік», – деді ол. «Бізде шамадан тыс тұтыну мен үнемдеудің жетіспеуіне негізделген «өсу» моделі болды. Ал қазір бұл модель бұзылды, өйткені біз тым көп қарыз алдық». Ол адам капиталының көп бөлігі «капиталдың ең өнімді емес түріне, яғни тұрғын үйге» жұмсалғанын сезінді және Американың өнімділігі жоғары өсу моделін құруын қалады. Ол «тұрақты өсім – болашаққа инвестиция жасау және қайта жаңартылатын ресурстарға инвестициялау арқылы адам капиталын қайта құру болуы мүмкін» деп ойлады. «Біз оның қандай болатынын білмейміз, бірақ жаңа өсу моделін табу қиын болады. Бұл оңай болмайды». 2009 жылдың тамызында ол әлемдік экономика 2009 жылдың соңына қарай қалпына келе бастайды деп болжады, бірақ АҚШ экономикасы келесі екі жылда жылына шамамен 1%-ға ғана өседі деп күтті, бұл қалыпты 3%-дан кем. Еуропаға қатысты Рубини Италия және, мүмкін, басқа да Еуроаймақ елдері (Португалия, Испания, Грекия) «нақты экономикалық реформаларды» жүзеге асырмаса, Еуроаймақтан шығуы мүмкін деп болжады. «Бұл алдын ала болжам емес, бірақ егер Италия реформаламаса, 5 жыл ішінде ЭВМ-ден шығуы толығымен мүмкін емес. Өсімнің баяулауы мемлекеттік тапшылық пен қарызды нашарлатады және уақыт өте келе тұрақсыз етеді. Егер девальвация арқылы нақты жалақыны төмендету мүмкін болмаса, нақты айырбас бағамының асыра бағалануы жалақы мен бағаның дефляциясы процесі арқылы баяу және ауыр жолмен жойылады».
2009 жыл
2009 жылы ол TIME 100 тізіміне енді. "TIME 100 жылдық басылымында біз мүмкін емес нәрсені істейміз: әлемге ең көп әсер ететін адамдарды анықтаймыз". 2009 жылдың қаңтарында ол АҚШ және жаһандық экономикаға қатысты пессимистік көзқарасын сақтап қалды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол: "бізде нашар несиеленушілердің ипотекалық нарығы емес, нашар несиеленушілердің қаржы жүйесі бар" деді. "АҚШ экономикасы қысқарған сайын, бүкіл жаһандық экономика төмендеуге түседі. Еуропа, Канада, Жапония және басқа да дамыған экономикаларда жағдай қиын болады. Тауарлар, қаржы және валюта саудасы арқылы дамыған әлеммен байланысқан дамып келе жатқан елдер де қиындықтардан зардап шегеді". Оның пессимизмі орта немесе ұзақ мерзімді емес, қысқа мерзімді перспективаға бағытталған. 2009 жылдың қаңтар айында өткен конференцияда ол АҚШ банк жүйесінің "фактически төлемсіз" екенін айтты. Ол "жүйелік банк дағдарысы" деп қосты. Citi, Bank of America және басқалардың проблемалары жүйе банкротқа жақын екенін көрсетеді. Еуропада да осы жағдай". Бұл мәселені шешу үшін ол АҚШ үкіметіне "төлем қабілеті жоқ, бірақ активтері жеткіліксіз банктер мен толыққанды банкрот болған банктерді ажыратуды" ұсынды. "Төлемсіз банктерді жабу керек". Ол былай деді: "Біз соғыс экономикасындамыз. Нақты экономикаға несие беру үшін жоспарлы экономикалық тағайындау қажет. Көңіл көтерілмейді". 2009 жылдың желтоқсан айында алтын бағасы бір унциясына 1200 доллардан асқанда Рубини бұл "күдікті көпіршік сияқты" көрінеді деді. 2010 жылдың мамыр айының соңында Грекия мен Еуроаймақтағы проблемаларға байланысты әлемдік нарықтар құлдырауды бастады. Telegraph газеті: "Рубини Грекия бұл мәселеде алғашқы ел болады деп санайды" деп жазды. 2012 жылдың шілдесінде Рубини 2013 жылы әлемдік экономикалар баяулап немесе толығымен тоқтап қалатын "жақсы дауыл" болатынын болжады.
2014-19 жылдар аралығы
2014 жылдың мамыр айына қарай Рубини жағдайға оптимистікпен қарады, әлемдік экономикаға қауіп төндіретін көптеген факторлар азайғанын айтты. Ол Еуропа экономикасының жақсаруын, евроның күшеюін, Жапония экономикасының тұрақталғанын және АҚШ-тағы айқын жақсаруды атап көрсетті. Ол Федералдық резервтің дәстүрлі емес монетарлық саясатын жоғары бағалады, ол акция нарығын қолдап, келесі бірнеше жылға созылатынын болжады. 2017 жылдың басында Рубини Дональд Трамптың президенттікке сайлануы ғаламданудан алыстап, изоляционизмге қарай геосаяси өзгерістерге әкелуі мүмкін екенін айтты, бұл жаһандық тұрақсыздыққа және басқа елдер арасындағы әскери қақтығыстарға соқтыруы мүмкін деп сақтық танытты. Рубини 2018 жылы АҚШ Сенатының Банктік комитеті алдында сөйлеген сөзінде криптовалютаға сын айтты. Сол жылы ол Берггрюен институтының 21 ғасырлық кеңесінің құрамына кірді. 2019 жылдың қараша айында ол "Қор нарығының тым оптимистік болуының тоғыз себебі" деген мақала жазды.
2020 жыл
2020 жылдың 17 ақпанында ол «2008 жылғы дағдарыстан бері көрілмеген ауыр экономикалық, қаржылық, саяси және геосаяси дүрбелеңдерді тудыруы мүмкін» қаржылық осалдықтар туралы ескертті. Екі күннен кейін нарық 2020 жылғы қор нарығының құлдырауы алдында ең жоғары деңгейге жетті. Шамалы төмендеуден кейін, Рубини 24 ақпанда нарықтар коронавирусқа қатысты әлі де тым беймаза екенін айтып, үкімет тарапынан жауапты шаралар, одан кейін нарықтың оң реакциясын болжады, бірақ бұл реакция ұзаққа соқпайды деп күтті.
Крипто валюталар
Ол криптовалюталарды жиі сынға алады. Ол блокчейнді "барлық үкіметтерді, орталық банктерді, дәстүрлі қаржы институттарын және нақты әлемдегі валюталарды жою керек жаман күштердің ортақ жиынтығы ретінде қарастыратын либертариандық идеологияның белгісі" деп санайды. Ол криптовалюталар мен блокчейнді утопиялық және түбінде оларды жарнамалаушылардың "ашкөздігі" туралы деп есептейді. Рубини 2014 жылдың басында Twitter-де Трансценденталды медитациямен айналыса бастағанын жариялады. Рубини балалы болғысы келмейді және өз ұстанымын әртүрлі жаһандық қауіптермен байланыстырады.