Кіріспе

Плазмалық В-клеткалар, сондай-ақ эффекті В-клеткалар деп те аталатын ақ қан жасушалары – лимфоидты органдарда пайда болатын В-клеткалар және антигендер деп аталатын нақты заттармен қабылдағанда, антиденелер деп аталатын үлкен мөлшердегі ақуызды бөліп шығарады. Бұл антиденелер плазмалық жасушалардан қан плазмасы және лимфа жүйесі арқылы мақсатты антигеннің (сыртқы заттың) орнына тасымалданады, онда олар оны бейтараптандыруға немесе жоюға қатысады. В-клеткалары алдыңғы В-клеткасының рецепторларына өте ұқсас антидене молекулаларын өндіретін плазмалық жасушаларға дифференциацияланады.

Құрылымы

Плазма жасушалары – цитоплазмасы көп және жарық микроскопиясында ерекше көрінетін ірі лимфоциттер. Олардың цитоплазмасы базафильді, ал ядросы эксцентрикалық, гетерохроматинмен, ерекше дөңгелек немесе сағат беті тәрізді орналасқан. Электрондық микроскопияда цитоплазмасында кең Голги аппараты мен центриолдарды қамтитын ақшыл аймақ бар. Көп мөлшердегі дөңгелек эндоплазмалық тор және жақсы дамыған Голги аппараты плазма жасушаларын иммуноглобулиндерді бөлуге өте қолайлы етеді. Плазма жасушаларындағы басқа органеллалар: рибосомалар, лизосомалар, митохондриялар және плазмалық мембрана.

Жер бетіндегі антигендер

Терминалды дифференциацияланған плазма жасушалары беттік антигендерді салыстырмалы түрде аз мөлшерде экспрессиялайды және CD19 және CD20 сияқты жалпы пан-В клеткалары маркерлерін экспрессияламайды. Оның орнына плазма жасушалары CD138, CD78 және интерлейкин 6 рецепторының қосымша экспрессиясы арқылы ағын цитометриясымен анықталады. Адамдарда CD27 плазма жасушалары үшін жақсы маркер болып табылады: наивті В жасушалары CD27−, жад В жасушалары CD27+ және плазма жасушалары CD27++. CD138 (синдекан 1) беткі антигені жоғары деңгейде экспрессияланады. Тағы бір маңызды беткі антиген – CD319 (SLAMF7). Бұл антиген қалыпты адам плазма жасушаларында жоғары деңгейде экспрессияланады. Ол сондай-ақ көп миеломадағы қатерлі плазма жасушаларында да экспрессияланады. CD138-ге қарағанда, ол тез жоғалып кетеді, ал CD319 экспрессиясы айқын түрде тұрақтырақ.

Даму

Сүйек кемігінен шыққаннан кейін, В-клеткасы антигенді ұсынатын клетка (АПК) ретінде әрекет етеді және зиянды антигендерді ішке сіңіреді, олар В-клеткасы рецептормен қабылданатын эндоцитоз арқылы сіңіріліп, өңделеді. Антигеннің бөліктері (қазір антигендік пептидтер деп аталады) MHC II молекулаларына жүктеліп, оның сыртқы бетіне CD4+ Т-клеткаларына (кейде Т-көмекші клеткалар деп аталады) ұсынылады. Бұл Т-клеткалары MHC II антиген молекуласына байланысып, В-клеткасын белсендіреді. Бұл екі факторлы аутентификация әдісіне ұқсас жүйе үшін қорғау механизмі. Біріншіден, В-клеткалар сыртқы антигенмен кездесіп, содан кейін Т-көмекші клеткалармен белсендірілуі керек, одан кейін ғана олар арнайы клеткаларға дифференциалданады. Т-клетканың стимуляциясы, әдетте, көкбауыр және лимфа түйіндері сияқты екіншілік лимфоидты органдардың қабыну орталықтарында жүреді, содан кейін белсендірілген В-клеткасы көбірек мамандандырылған клеткаларға ажыратылады. Қабыну орталығындағы В-клеткалары жад В-клеткаларына немесе плазмалық клеткаларға дифференциалдануы мүмкін. Бұл В-клеткаларының көпшілігі плазмабласттарға (немесе "жас плазма клеткаларына") айналып, содан кейін плазма клеткаларына айналып, көп мөлшерде антиденелер өндіре бастайды. Кейбір В-клеткалары аффинитивті жетілу деп аталатын процеске түседі. Бұл процесс антигенді жоғары аффинитивтілікпен байланыстыру қабілетіне ие В-клетка клондарының белсендірілуіне және өсуіне, нәтижесінде антигенге жоғары аффинитивті антиденелерді бөліп шығаруға ықпал етеді.

Жігіт плазмасының жетілмеген жасушалары

Плазма жасушалар туыстығының ең жетілмеген қан жасушасы – плазмабласт. Плазмабластар В-жасушаларына қарағанда көбірек, бірақ плазма жасушаларына қарағанда аз антиденелер шығарады. Олар жылдам бөлінеді және әлі де антигендерді ішке сіңіріп, Т-жасушаларына ұсына алады. Мысалы, плазма жасушалары цитокин интерферон-гамманың қатысуында жетілсе, IgG3 антиденелерін шығаруы мүмкін. В-жасушаларының жетілуі соматикалық гипермутацияны да қамтиды (плазма жасушасына дифференциацияланудан бұрын аяқталатын процесс), сондықтан бұл антиденелердің антигенге деген туыстығы көбінесе өте жоғары болады. Плазма жасушалары бір иммуноглобулин класындағы бір ғана антидене түрін ғана өндіре алады. Басқаша айтқанда, әрбір В-жасушасы бір антигенге ғана арналған, бірақ әрбір жасуша секундына бірнеше мыңдай сәйкес антиденелерді өндіре алады. Антиденелердің осы көптеп өндірілуі – гуморальды иммундық жауаптың ажырамас бөлігі.

Ұзақ өмір сүретін плазма жасушалары

Қазіргі зерттеулер плазма жасушаларының туындауы орталықтарындағы туыстық жетілу процесінен кейін екі түрдің біріне: қысқа ғұмырлы плазма жасушаларына (SLPC) немесе ұзақ ғұмырлы плазма жасушаларына (LLPC) айналатынын көрсетеді. LLPC негізінен сүйек кемігінде ұзақ уақыт бойы орналасады және антиденелерді бөліп, ұзақ мерзімді қорғаныс қамтамасыз етеді. LLPC антиденелер өндірісін ондаған жылдар бойы немесе тіпті адамның ғұмыры бойы сақтай алады, ал В жасушаларынан айырмашылығы, LLPC-ге антиденелер өндіру үшін антигенді қайтадан ынталандыру қажет емес. Адамның LLPC популяциясы CD19– CD38hi CD138+ жасушалары ретінде анықталады. LLPC-нің ұзақ мерзімді өмір сүруі сүйек кемігіндегі плазма жасушаларының тіршілік ету ортасындағы ерекше ортаға байланысты. LLPC-ні тіршілік ету ортасынан алып тастау оның жылдам өліміне әкеледі. Тіршілік ету ортасы тек шектеулі сандағы LLPC-ні ғана қолдай алады, сондықтан орта LLPC жасушаларын қорғауы керек, бірақ жаңа келгендерді қабылдауға қабілетті болуы керек. Плазма жасушаларының тіршілік ету ортасы жасушалық және молекулалық факторлардың үйлесімділігімен анықталады және ол әлі де толық анықталмаған болса да, IL 5, IL 6, TNF α, стромальды жасушалардан алынған фактор 1α және CD44 арқылы сигнал беру сияқты молекулалар LLPC тіршілік етуінде рөл атқаратыны дәлелденді. LLPC кішірек мөлшерде ішекпен байланысты лимфоидты тіндерде (GALT) де кездеседі, онда олар IgA антиденелерін өндіреді және шырышты қабықтың иммунитетіне үлес қосады. Жақындағы зерттеулер ішектегі плазма жасушаларын белсенді В жасушаларынан жаңадан жасаудың қажеті жоқ екенін көрсетеді, бірақ ұзақ ғұмырлы ПК-лер де бар, бұл ұқсас тіршілік ету ортасының бар екендігін көрсетеді. LLPC-нің тіршілік етуіне мүмкіндік беретін тіндік ерекше орталар мұрынмен байланысты лимфоидты тіндерде (NALT), адамның тонзиллалық лимфоидты тіндерінде және адамның шырышты қабығында немесе шырышты қабықпен байланысты лимфоидты тіндерде (MALT) сипатталған. Бастапқыда антиденелердің үздіксіз өндірілуі қысқа ғұмырлы плазма жасушаларының тұрақты түрде жад жасушаларын қайта ынталандыру арқылы толықтырылуының нәтижесі деп ойланған. Алайда соңғы зерттеулер кейбір ПК-лердің шынымен ұзақ ғұмырлы екенін көрсетті. Антигендердің болмауы және В жасушаларының азаюы LLPC-нің жоғары туыстық антиденелер өндіруіне әсер етпейді. В жасушаларының ұзақ уақытқа созылған азаюы (В жасушаларына әсер ететін, бірақ ПК емес, анти-CD20 моноклоналды антиденелермен емдеу) де антиденелердің титріне әсер етпеді. LLPC В жасушаларына тәуелсіз жоғары деңгейдегі IgG бөліп шығарады. Сүйек кемігіндегі LLPC адам ағзасындағы айналымдағы IgG-нің негізгі көзі болып табылады. IgA өндірісі әдетте шырышты қабықшалармен байланысты болса да, сүйек кемігіндегі кейбір плазма жасушалары да IgA өндіреді. LLPC-нің сүйек кемігінде IgM өндірісі байқалады.

Клиникалық маңызы

Плазмацитома, көп миелома, Вальденстрем макроглобулинемиясы, ауыр тізбекті ауру және плазмалық жасушалық лейкемия – плазмалық жасушалардың қатерлі ісіктері. Көп миелома көбінесе анықталады, себебі қатерлі плазмалық жасушалар парапротеин ретінде анықталатын антиденені өндіруді жалғастырады. Белгісіз себепті моноклоналдық гаммапатия (МГУС) – плазмалық жасуша дискразиясы, ол миеломалық ақуыздың қанға бөлінуімен сипатталады және көп миеломаға алып келуі мүмкін. Қалыпты өзгермелі иммуножеткіліксіздік лимфоциттерден плазмалық жасушаларға айналу процесіндегі мәселелерге байланысты деп саналады. Бұл антиденелердің қандағы деңгейінің төмендеуіне және инфекцияларға шалдығу қаупінің артуына әкеледі. Алғашқы амилоидоз (AL) – плазмалық жасушалардан бөлінетін иммуноглобулиннің жеңіл тізбектерінің артық жиналуынан туындайды.