Кіріспе

Субтрактивті түс моделі

RYB (қызыл-сары-көктің аббревиатурасы) – өнерде және қолданбалы дизайнда қолданылатын субтрактивті түс моделі, онда қызыл, сары және көк пигменттер негізгі түстер саналады. Дәстүрлі түс теориясы бойынша, осы негізгі түстер жиынтығын Мозес Харрис, Мишель Эжен Шевроль, Йоханнес Иттен және Йозеф Альберс жақтады, ал оны көптеген суретшілер мен дизайнерлер қолданды. RYB түс моделі Баухаус мектебінің, Ульм дизайн мектебінің және Баухаустан әсер алған көптеген өнер мен дизайн мектептерінің – IIT Дизайн институтының (бұрын Жаңа Баухаус), Блэк Маунтин колледжінің, Йель университетінің Дизайн бөлімінің, Сиднейдегі Шиллито дизайн мектебінің және Нью-Йорктегі Парсонс дизайн мектебінің түс оқу бағдарламасының негізін құрады. Бұл контексте «негізгі түс» термині нақты пигменттерге емес, үш үлгілік түске (қызыл, сары және көк) қатысты. Суретте көрсетілгендей, RYB түс моделінде қызыл, сары және көк түстер араласып, қызғылт сары, жасыл және күлгін түсті қосалқы түстерді құрайды. Бұл негізгі түстер жиынтығы пигменттердің кең ауқымына қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болған кезде пайда болды, бұл суретшілер мен дизайнерлерді пигмент түстерінің шектеулі жиынтығын араластыру арқылы түстің көптеген нюанстарын зерттеуге ынталандырды. Өнер және дизайн білімінде қызыл, сары және көк пигменттерге көбінесе ақ және қара пигменттер қосылып, реңктер мен көлеңкелерді қоса алғанда, түстің кең ауқымын жасауға мүмкіндік берді. Бұл модель ғылыми тұрғыдан ескірген, себебі ол бейтарап немесе қара түс қосылуын талап ететін қосымша түстің анықтамасына сәйкес келмейді, бірақ бұл модель әлі де көркемдік ортада қолданылады, бұл негізгі және қосымша түстер туралы шатасуға себеп болады. Оны CMY түс моделінің жуықтауы деп санауға болады. RYB түс моделі сурет пен дизайндағы бояу және пигмент түріндегі түске қатысты. Басқа да кең таралған түс модельдеріне жарық моделі (RGB) және бояу, пигмент және сия қолданылатын CMY түс моделі жатады, ол RYB түс моделімен салыстырғанда түс гаммасы мен қарқындылығы тұрғысынан әлдеқайда дәл, ал соңғысы баспа өнеркәсібінде CMYK түс моделімен бірге пайда болды.

Тарих

Суретшілер үшін үш негізгі түс бар екенін алғаш ұсынған ғалымдар – Скармиглиони (1601), Савот (1609), де Бодт (1609) және Агулоний (1613). Олардың ең ықпалдысы Франсискус Агулонийдің (1567–1617) еңбегі болды, бірақ ол түстерді дөңгелек түрінде көрсетпеді. Якоб Кристоф Ле Блон RYB түстік моделін алғаш рет басып шығаруға, атап айтқанда мезотинт басуға қолданды және әр түс үшін жеке тақталар қолданды: сары, қызыл және көк, сондай-ақ қара түс көлеңке мен контраст қосу үшін. «Coloritto» еңбегінде Ле Блон «түстерді араластыру өнері бейнелеу арқылы барлық көрінетін нысандарды үш түспен көрсетуге мүмкіндік береді: сары, қызыл және көк; себебі барлық түстер осы үшеуден жасалуы мүмкін, мен оларды бастапқы түстер деп атаймын» деді. Ле Блон қызыл мен сарыдан қызғылт сары, қызыл мен көктен – күлгін, ал көк пен сарыдан жасыл түс шығатынын қосты (Le Blon, 1725, 6-бет). 18 ғасырда Мозес Харрис үш «бастапқы» түстен – қызыл, сары және көктен көптеген түстер жасауға болатынын айтты. Мериме «үш қарапайым түс (сары, қызыл және көк)» туралы айтты, олар түрлі-түсті бояулардың кең спектрін жасауға мүмкіндік береді. «Бұл үш бастапқы түс жұптасқанда үш басқа түсті тудырады, олар да өте ерекше және жарқын: сары қызылмен араласқанда қызғылт сары, қызыл және көк – күлгін, ал көк пен сарыдан жасыл түс алынады» (Mérimée, 1839, 245-бет). Мериме 244 және 245-беттер арасында осы түстер арасындағы байланысты көрсететін қарапайым схема келтірді: Хроматикалық шкала (Echelle Chromatique). «De la peinture à l’huile : ou, Des procédés matériels employés dans ce genre de peinture, depuis Hubert et Jean Van Eyck jusqu’à nos jours» еңбегі 1830 жылы жарық көрді, ал оның ағылшын тіліне аудармасын В. Б. Сарсфилд Тейлор 1839 жылы Лондонда жариялады. Қызыл, сары және көк түстерді пайдалану арқылы түс жасау туралы ұқсас идеялар неміс ақыны, түс теориясының маманы және үкімет министрі Иоганн Вольфганг фон Гетенің «Түстер теориясы» (1810) еңбегінде талқыланды. Француз өнеркәсіптік химигі Мишель Эжен Шевроль «Бір мезгілдегі түстердің контраст заңы» (1839) еңбегінде көптеген түс нюанстарын жасауды талқылады, ал оның түс теориясы RYB түстік моделіне негізделген. RYB түстік моделінен бөлек, баспа өнеркәсібінде жиі қолданылатын CMYK түстік моделімен байланысты циан, маджента және сары бастапқы түстері қолданылады. Циан, маджента және сары жиі «процесс көк», «процесс қызыл» және «процесс сары» деп аталады.

Төрт негізгі түстермен бояудың ескі моделі

Ежелгі гректер Аристотель, Демокрит және Платонның ықпалымен төрт элементке сәйкес келетін төрт негізгі түс болды деп есептеді: жер (охр), аспан (көк), су (жасыл) және от (қызыл), ал қара және ақ күннің жарығы мен түннің қараңғылығын көрсетеді. Төрт түстік жүйе сары, жасыл, көк және қызыл түстерден құралады, ал Альберти өзінің "De Pictura" (1436 ж.) еңбегінде оларды бейнелеу үшін төртбұрыш, ромб және түс шеңбері қолданды. Леонардо да Винчи 1510 жылы бұл модельді қолдады, бірақ жасыл түсті қосуға тартынды, себебі жасыл түсті көк пен сарыны араластыру арқылы алуға болатынын айтты. Ричард Уоллер өзінің "Жай және аралас түстер каталогы" (1686 ж.) еңбегінде осы төрт түсті шаршы түрінде көрсетті. Бұл төрт түс жиі "басты психологиялық түстер" деп аталады.

Үш негізгі түстес дәстүрлі бояу

Трихроматикалық бояудың (үш негізгі түстің) алғашқы белгілі мысалы 1613 жылы бельгиялық ойшыл Франсискус Агилониустың оптика туралы еңбегінде кездеседі. Ол өзінің "Opticorum libri sex, philosophis iuxtà ac mathematicis utiles" атты латын тіліндегі еңбегінде flavvus, rvbevs және cærvlevs (сары, қызыл және көк) түстерін графикалық түрде бейнелеген. Бұл аралық түстер avrevs, viridis және pvrpvrevs (қызғылт сары, жасыл және күлгін) түстерін, сондай-ақ олардың шекті albvs және niger (ақ және қара) түстермен байланысын көрсеткен. Дегенмен, үш негізгі түс идеясы одан да ертерек пайда болған, өйткені Агилониус орта ғасырлардан бері сары, қызыл және көк түстердің барлық басқа түстердің бастауы немесе "асыл" түстері екендігі туралы қабылданған көзқарасты қолдаған. Бұл модельді 1725 жылы Якоб Кристоф Ле Блон баспа ісінде пайдаланған және оны Coloritto немесе түс үйлесімділігі деп атаған. Ол бастапқы (негізгі) түстердің сары, қызыл және көк екенін, ал екіншілік түстердің – қызғылт сары, жасыл және күлгін немесе бирюза екенін айтқан. 1766 жылы Мозес Харрис осы модельге негізделген 18 түстік түс шеңберін жасады, онда жарық және қара түстің туындыларын қосу арқылы түстердің кең ауқымын ұсынды. 18-19 ғасырларда бұл түс моделін көптеген авторлар қолдады және бүгінге дейін бағаланатын иллюстрацияларды қалдырды, мысалы, Луи Бертран Кастель (1740), Тобиас Майердің түс жүйесі (1758), Мозес Харрис (1770–76), Игнац Шиффермюллер (1772), Баумгартнер мен Мюллер (1803), Соверби (1809), Рунге (1809), Гетенің танымал "Түстер туралы теориясы" (1810), Грегоар (1810–20), Мериме (1815–30–39), Клотц (1816), Г. Филд (1817–41–50), Хайтер (1826), Шеврольдің "Түстердің бір мезгілдегі контрасты туралы заңы" (1839) және тағы да басқалар. 20 ғасырға қарай табиғи пигменттер синтетикалық пигменттерге жол берді. Фталоцианин мен квинакридон туындыларының ойдағыдай жасалуы бастапқы көк және қызыл түстердің спектрін кеңейтіп, идеалды субтрактивті түстерге және CMY және CMYK модельдеріне жақындатты.