Кіріспе
Нильс Стенсен (Niels Steensen; латыншасы Николас Стено немесе Николаус Стенониус); 1 қаңтар 1638 – 25 қараша 1686) – даниялық ғалым, анатомия және геология салаларындағы пионер, соңғы жылдары католик епископы болған. Стенсен ғылыми мәтіндерді классикалық тұрғыдан оқыды, бірақ 1659 жылға қарай табиғат туралы қабылданған білімге күмән келтіре бастады. Ол көз жасының пайда болуын, қазбалардың жерде өсуі және тау жыныстарының қалыптасуын түсіндіруге қатысты қабылданған түсініктерге қарсы шықты. Оның қазбалар мен тау жыныстары бойынша жүргізген зерттеулері мен салдарынан туған қорытындылары ғалымдарды оны қазіргі стратиграфия мен геологияның негізін қалаушылардың бірі деп санауға алып келді. Стенсеннің геологияға жасаған негізгі үлесін «Ренессанстан Ағарту дәуіріне дейінгі геологиядағы революция» атты жинақтағы жиырма мақаланың жартысы оған, «Барокко стиліндегі көрнекті полимат және қазіргі геологиялық ойдың негізін қалаушы» Стенсенге арналғандығынан көруге болады. Лютерандық отбасында дүниеге келген Стенсен 1667 жылы католицизмге ауысты. Дінін өзгерткеннен кейін, табиғат ғылымдарына деген қызығушылығы тез азайды, ал теологияға деген қызығушылығы арта түсті. 1675 жылдың басында ол дін қызметкері болуға шешім қабылдады. Төрт айдан кейін, 1675 жылғы Пасха күні католик дін қызметкері болып тағайындалды. Дін қызметкері ретінде, ол кейіннен Папа Иннокентий XI-нің атынан Солтүстік миссияларының апостолдық викарі және Титополис епископы болып тағайындалды. Стенсен Солтүстік Германиядағы Контрреформацияда белсенді рөл атқарды. Оның канонизация процесі 1938 жылы басталды және Папа Иоанн Павел II 1988 жылы оны мақұлданды.
Niels Steensen (Niels Steensen; Latinized to Nicolas Steno or Nicolaus Stenonius); 1 January 1638 – 25 November 1686 ) was a Danish scientist, a pioneer in both anatomy and geology who became a Catholic bishop in his later years. Steensen was trained in the classical texts on science; however, by 1659 he seriously questioned accepted knowledge of the natural world. Importantly he questioned explanations for tear production, the idea that fossils grew in the ground and explanations of rock formation. His investigations and his subsequent conclusions on fossils and rock formation have led scholars to consider him one of the founders of modern stratigraphy and modern geology. The importance of Steensen's foundational contributions to geology may be gauged from the fact that half of the twenty papers in a recent miscellany volume on The Revolution in Geology from the Renaissance to the Enlightenment focus on Steensen, the "preeminent Baroque polymath and founder of modern geologic thought". Born to a Lutheran family, Steensen converted to Catholicism in 1667. After his conversion, his interest in the natural sciences rapidly waned giving way to his interest in theology. At the beginning of 1675, he decided to become a priest. Four months later, he was ordained in the Catholic clergy on Easter Sunday in 1675. As a clergyman, he was later appointed Vicar Apostolic of Nordic Missions and Titular Bishop of Titopolis by Pope Innocent XI. Steensen played an active role in the Counter Reformation in Northern Germany. His canonization process began in 1938 and Pope John Paul II beatified Steensen in 1988.
Ерте өмір және мансап
Нильс Стинсен 1638 жылы Жаңа жыл күні (Юлиан күнтізбесі) Копенгагенде дүниеге келді. Ол Дания королі Кристиан IV үшін жұмыс істейтін лютеран алтыншының ұлы еді. Үш жасында ол себебі белгісіз ауруға шалдығып, балалық шағын оқшаулықта өткізді. 1644 жылы әкесі қайтыс болды, содан кейін анасы тағы бір алтын шеберге үйленді. 1654–1655 жылдары оның мектебіндегі 240 оқушы обадан көз жұмды. Көшенің ар жағында Педер Шумахер тұрды (ол 1671 жылы Стинсенге Копенгагенде профессорлық қызмет ұсынды). 19 жасында Стинсен медициналық білім алу үшін Копенгаген университетіне қабылданды. Университетті бітіргеннен кейін Стинсен Еуропаны аралап, өмірінің соңына дейін көшпелі өмір сүрді. Нидерланды, Франция, Италия және Германияда ол көрнекті дәрігерлер мен ғалымдармен танысты. Осы ықпалдар оны өз бақылау қабілетін пайдаланып маңызды ғылыми жаңалықтар ашуға жетеледі. Томас Бартолиннің ұсынысымен Стинсен алдымен Ростокқа, содан кейін Амстердамға сапар шегіп, лимфа жүйесіне ерекше назар аудара отырып, анатомияны зерттеді және Жерар Блазиуспен бірге тұрды. Бірнеше айдан кейін Стинсен Лейденге көшіп, Ян Свамердам, Фредерик Руйш, Рейнир де Граф, Франсискус де ле Бо Сильвий, белгілі профессор және Барух Спиноза сияқты студенттермен танысты. Стинсен Декарттың жас түсу себебін мимен байланыстырған жаңа түсіндірмесіне күмән келтірді. Анри Луи Хаберт де Монмор мен Пьер Бурделоттың шақыруымен Парижге келген ол жаңа зерттеулерге және өз шеберлігін көрсетуге қызығушылық танытқан Оле Борх және Мелхиседек Тевенотпен кездесті. 1665 жылы Стинсен Сомюр, Бордо және Монпелье қалаларына сапар шегіп, Мартин Листер мен Уильям Крунмен танысты, олар Стинсеннің еңбектерін Корольдік қоғамға таныстырды. Франция арқылы саяхаттағаннан кейін ол 1666 жылы Италияға қоныстанды – алдымен Падуа университетінде анатомия профессоры, содан кейін Флоренцияда Тоскананың ұлы герцогы Фердинанд II де Медичидің жеке дәрігері болып жұмыс істеді. Герцог өнер мен ғылымды қолдады және Стинсен оны Пизада кездестірген еді. Стинсен Палаццо Веккиода тұруға шақырылды, ал оның орнына ол қызықты заттардан жинақ құруға тиіс болды. Стинсен Римге барып, папа Александр VII және Марчелло Малпигимен кездесті, оларды өте құрметтеді. Қайтып келе жатқанда ол Ливорнода Корпус Кристи шеруін көрді және өзінің сенімі дұрыс па екеніне ойланды.
Анатомия
Амстердамда болған кезінде Стенсен бұрын сипатталмаған құрылымды – қой, ит және қоян басындағы "ductus Stenonis" (паротидтік сілекей безінің түтігін) тапты. Бласиуспен осы жаңалыққа авторлық құқық үшін дау туындады, бірақ Стенсеннің есімі бүгінгі күні Стенсен арнасы деп аталатын осы құрылыммен байланысты қалды. Лейденде Стенсен сиырдың қайнатылған жүрегін зерттеді және оның қалыпты бұлшық ет екенін анықтады, Гален мен Декарт сенгендей, жылу орталығы емес екенін көрсетті. Флоренцияда Стенсен бұлшықет жүйесі мен бұлшықет жиырылуының мәніне ден қойды. Ол Accademia del Cimento мүшесі болды және Франческо Редимен ұзақ пікірталас жүргізді. Винченцо Вивиани сияқты, Стенсен де бұлшықеттердің геометриялық моделін ұсынды, бұлшықет жиырылғанда пішіні өзгереді, бірақ көлемі өзгермейді екенін көрсетті. Стенсен балықтардың бүйірлік жолақ жүйесін алғаш рет сипаттаған адам болды.
Палеонтология
1666 жылдың қазан айында Ливорно қаласының жанында екі балықшы үлкен дикіс акула ұстады. Фердинанд II де Медичи, Тоскананың Ұлы герцогі, акуланың басын Стенсенге жіберуге бұйрық берді. Стенсен бас сүйекті зерттеп, 1667 жылы өз қорытындыларын жариялады. Ол акуланың тістері тау жыныстарының ішінде табылған, білімді замандастары "глоссопетра" немесе "тіл тастары" деп атаған тасты нығыздарға ерекше ұқсас екенін байқады. Мысалы, римдік автор Плиний Ескі, өзінің "Табиғат тарихы" атты еңбегінде, осы тастар аспаннан немесе Айдан түскенін айтқан. Басқалары, ежелгі авторларды ұстанғандай, қазбалар табиғи түрде тау жыныстарында өседі деген пікірде болды. Стенсеннің замандасы Афанасий Кирхер, мысалы, қазбаларды "геокосмның барлық денесіне тараған тасқа айналдыру қасиетіне" жатқызды, бұл жердің ішкі қасиеті саналды – Аристотельдік көзқарас. Дегенмен, Фабио Колонна 1616 жылы жарияланған "De glossopetris dissertatio" трактатында глоссопетралардың топырақ минералдары емес, органикалық заттар (әктас) екенін көрсету үшін материалды өртеу арқылы дәлелдеді. Стенсен Колоннаның теориясына глоссопетралар мен тірі акула тістерінің құрамындағы айырмашылықтар туралы талқылауды қосты, қазіргі кездегі материяның корпускулярлық теориясын пайдалана отырып, қазбалардың химиялық құрамы олардың пішінін өзгертпей-ақ өзгеруі мүмкін екенін дәлелдеді. Стенсен акула тістері бойынша жұмыстары оны қандай да бір қатты дененің басқа қатты дененің ішінде қалай пайда болатыны, мысалы, таста немесе тау жынысының қабаттарында қалай табылатыны туралы сұраққа жеткізді. Стенсеннің қызығушылығын тудырған "қатты дененің ішіндегі қатты денелер" тек қазбалар ғана емес, сонымен қатар минералдар, кристалдар, жабыншалар, тамырлар және тіпті толыққанды тау жынысының қабаттары мен страталары да қамтыды. Ол геологиялық зерттеулерін 1669 жылы жарияланған "De solido intra solidum naturaliter contento dissertationis prodromus", яки "Табиғи түрде қатты дененің ішінде қамтылған қатты дененің диссертациясына кіріспе" еңбегінде жариялады. Бұл кітап оның соңғы маңызды ғылыми еңбегі болды. Стенсен қазбаларды тірі организмдерден шыққан деп алғаш рет анықтаған емес; оның замандасы Роберт Хук та қазбалардың бір кезде тірі организмдердің қалдықтары екенін айтқан.
Геология және стратиграфия
Стенсен өзінің 1669 жылғы Dissertationis prodromus еңбегінде стратиграфия ғылымының төрт негізгі қағидасын қалыптастырды деп есептеледі. Оның сөздері: қабаттану заңы: "Кез келген қабат қалыптасқан кезде, оның астында бөлшектенген материалдың одан әрі шөгуіне кедергі келтіретін басқа зат болған. Сондықтан, ең төменгі қабат қалыптасқан кезде, оның астында тағы бір қатты зат болған, немесе егер онда сұйықтық болса, ол жоғарғы сұйықтықтан өзгеше сипатқа ие болғаннан бөлек, сондай-ақ жоғарғы сұйықтықтың қатты шөгіндісінен ауыр болған." бастапқы көлденеңдік принципі: "Жоғарғы қабаттардың бірі қалыптасқан кезде, төменгі қабат қатты күйге енген." жақтан жалғасу принципі: "Кез келген қабат қалыптасқан кезде, ол өзінің бүкіл жақтарынан басқа қатты заттармен қоршалған немесе Жердің бүкіл шар тәрізді бетін жапқан. Осыдан, қабаттардың ашық қырлары қайда көрінсе де, сол қабаттардың жалғасы ізделуі керек немесе қабаттардың материалының таралуын болдырмаған басқа қатты зат табылуы керек." қиылыс қатынастарының принципі: "Егер дене немесе үзіліс қабатты кесіп өтсе, ол осы қабаттан кейін пайда болған болуы керек." Бұл принциптерді 1772 жылы Жан Батист Л. Роме де Л'Иль қолданды және дамытты. Стенсеннің идеялары әлі күнге дейін стратиграфияның негізін құрайды және Джеймс Хаттонның теңіз түбіне шөгінділердің түсуі, көтерілуі, эрозия және суға бату циклдерінің үздіксіз қайталануы туралы теориясын әзірлеуде маңызды рөл атқарды.
the law of superposition: "At the time when a given stratum was being formed, there was beneath it another substance which prevented the further descent of the comminuted matter and so at the time when the lowest stratum was being formed either another solid substance was beneath it, or if some fluid existed there, then it was not only of a different character from the upper fluid, but also heavier than the solid sediment of the upper fluid." the principle of original horizontality: "At the time when one of the upper strata was being formed, the lower stratum had already gained the consistency of a solid." the principle of lateral continuity: "At the time when any given stratum was being formed it was either encompassed on its sides by another solid substance, or it covered the entire spherical surface of the earth. Hence it follows that in whatever place the bared sides of the strata are seen, either a continuation of the same strata must be sought, or another solid substance must be found which kept the matter of the strata from dispersion." the principle of cross cutting relationships: "If a body or discontinuity cuts across a stratum, it must have formed after that stratum." These principles were applied and extended in 1772 by Jean Baptiste L. Romé de l'Isle. Steensen's ideas still form the basis of stratigraphy and were key in the development of James Hutton's theory of infinitely repeating cycles of seabed deposition, uplifting, erosion, and submersion.
Кристаллография
Стинсен 1669 жылы өзінің "De solido intra solidum naturaliter contento" (Dissertationis prodromus) атты кітабында кристаллдың бір түріне қатысты алғашқы дәл бақылауларын жасады. Кристаллография принципі, жай ғана Стинсен заңы, немесе Стинсеннің тұрақты бұрыштар заңы, немесе кристаллографияның бірінші заңы деп белгілі, кристаллдардағы сәйкес жақтар арасындағы бұрыштардың бір минералдың барлық үлгілері үшін бірдей болатынын көрсетеді. Стинсеннің маңызды еңбегі француз минералогі Рене Жюст Хауидің 1801 жылы ашқан кристаллографиялық индекстердің рационалдылығы заңына негіз салды. Бұл маңызды жаңалық кристалл құрылымын зерттеудегі барлық келесі зерттеулердің бастауы болды.
Мәсіхке қайта оралу және діни қызметкер
Стенсеннің сұрақтар қоюға бейім мінезі оның діни көзқарастарына да әсер етті. Лютеран дінінде тәрбиеленгенімен, оның ілімдеріне күмән келтірді, бұл Флоренциядағы оқу кезінде католицизммен бетпе-бет келгенде өзекті мәселеге айналды. Шіркеу Әкелерін оқып, табиғи бақылау қабілетін пайдалана отырып, теологияны салыстырмалы түрде зерттегеннен кейін, лютерандық емес, католиктік дін оның үнемі ізденіспеншілікке көбірек күш берерін түсінді. 1667 жылы Стенсен Лукка ақсүйек әйелі Лавиния Ченами Арнольфинидің ықпалымен Барлық Жандар күні католицизмге ауысты. Стенсен Венгрияға, Австрияға сапар шегіп, 1670 жылдың көктемінде Амстердамға келді. Ол жерде ескі достары Ян Сваммердам мен Рейньер де Графпен кездесті. Анна Мария ван Шурман және Антуанетта Бурньонмен ғылыми және діни тақырыптарды талқылады. 1673 жылғы сөйлеуден алынған мына үзінді:
Көргеніміз – әдемі, сезінгеніміз – одан да әдемі, әлі де жасырын нәрсе – ең әдемісі. Ол Николаес Витсенмен кездескен-кездеспегені белгісіз, бірақ Витсеннің кеме жасау туралы кітабын оқыған. 1671 жылы Копенгаген университетінде анатомия профессоры қызметіне тағайындалды, бірақ Фердинанд III де Медичиге оқытушы болып тағайындалған кезде Козимо III де Медичиге қайтып оралатынын уәде етті. 1675 жылдың басында Стенсен діни қызметке дайындалу үшін, тіпті дінге өтуге дейін бастаған теологиялық оқуларын жалғастыруға шешім қабылдады. Тек 4 айдан кейін діни қызметкер болып тағайындалды және 13 сәуірде 1675 жылы Флоренциядағы Сантиссима Аннунциата базиликасында 37 жасында алғашқы миссасын өткізді. Атанасий Кирхер оның діни қызметкер болуына не себеп болғанын сұрады. Стенсен табиғи ғылымдарды білім беру және теологияға бағыштап, Контрреформацияның жетекші тұлғаларының біріне айналды. Ганновер герцогы Иоганн Фридрихтің өтініші бойынша Папа Иннокентий XI оны 1677 жылдың 21 тамызында Солтүстік миссияларының апостолдық викарийі етіп тағайындады. 19 қыркүйекте кардинал Грегорио Барбариго оны Титиополистің титулярлық епископы етіп тағайындады және лютерандық Солтүстікке көшті. Епископ болып тағайындалғаннан кейін Барух Спинозаның еңбектерін тыйым салуға қатысқан болуы мүмкін. Онда ол кітапханашы Готфрид Лейбницпен әңгімелесті; екеуі Спиноза және оның Альберт Бургқа жазған хаты туралы пікір алмасты, содан кейін Стенсеннің шәкірті болды. Лейбниц шіркеулердің қайта бірігуін ұсынды. Стенсен 1680 жылға дейін Ганновер қаласында жұмыс істеді. Иоганн Фридрих қайтыс болғаннан кейін, Падерборн епископы Фердинанд Фюрстенберг оны 7 қазан күні Мюнстердің көмекші епископы (Санкт-Лиудгер шіркеуі) етіп тағайындады. Жаңа ханзада-сайлаушы Эрнест Август, Ганновердің сайлаушысы протестант болды. Бұрын Августтың әйелі София Ганноверлік Стенсеннің діндарлығын сынайтын, ол мұқтаждарға көмектесу үшін епископ сақинасын және крестін сатқан еді. Ол Бернхард фон Гален бастаған контрреформа жұмысын құлшыныспен жалғастырды.
Fair is what we see, Fairer what we have perceived, Fairest what is still in veil. It is not clear if he met Nicolaes Witsen, but he did read Witsen's book on shipbuilding. In 1671 he accepted the post of professor of anatomy in the University of Copenhagen, but promised Cosimo III de' Medici he would return when he was appointed tutor to Ferdinando III de' Medici. At the beginning of 1675, Steensen decided to continue his theological studies, which he had begun even before his conversion, toward his ordination to the priesthood. After only 4 months, he was ordained priest and celebrated his first Mass on 13 April 1675 in the Basilica of the Santissima Annunziata in Florence at the age of 37. Athanasius Kircher expressly asked what were the reasons why he decided to become priest. Steensen had left natural sciences for education and theology and became one of the leading figures in the Counter Reformation. Upon request of Duke Johann Friedrich of Hanover, Pope Innocent XI made him Vicar Apostolic for the Nordic Missions on 21 August 1677. He was consecrated titular bishop of Titiopolis on 19 September by Cardinal Gregorio Barbarigo and moved to the Lutheran North. In the year after he was made bishop, he was probably involved in the banning of publications by Baruch Spinoza,. There he had talks with Gottfried Leibniz, the librarian; the two argued about Spinoza and his letter to Albert Burgh, then Steensen's pupil. Leibniz recommended a reunification of the churches. Steensen worked at the city of Hannover until 1680. After John Frederick death's, Prince Bishop of Paderborn Ferdinand of Fürstenberg appointed him as Auxiliary Bishop of Münster (Church Saint Liudger) on 7 October 1680. The new prince elector Ernest Augustus, Elector of Hanover was a Protestant. Earlier, Augustus' wife, Sophia of Hanover, had made fun of Steensen's piousness; he had sold his bishop's ring and cross to help the needy. He continued zealously the work of counter reform begun by Bernhard von Galen.
Өлім
1683 жылы Стеенсен жаңа епископ Максимилиан Генрих Баварияның сайлануына қатысты даудан кейін көмекші епископ лауазымынан қалып, 1684 жылы Гамбургке көшіп кетті. Сол жерде ол бұрынғы досы Дирк Керкрингпен бірге ми мен жүйке жүйесін зерттеумен айналысты. Гамбургте оны қабылдамағаны белгілі болған соң, Стеенсенді Шверинге шақырды. Стеенсен ескі плащ киген кедей адамдай киінді. Ол қар мен жаңбырдың астында ашық каретамен жүрді. Аптасына төрт күн нан мен сырамен күн кешіруден ол әлсіреп, бойы құлдырады. Стеенсен өзінің міндетін орындағаннан кейін, бірнеше жылдық қиын жұмыстардан соң, Италияға қайта оралуды армандады. Бірақ ол қайта оралар алдында, Стеенсен ауыр сырқатқа шалдығып, іші күннен-күнге ісіп бара жатты. Көптеген азаптардан кейін Стеенсен Германияда қайтыс болды. Оның денесін Козимо III де Медичидің өтініші бойынша Керкринг Флоренцияға жеткізіп, Сан-Лоренцо базиликасында оның қорғаушылары – Де Медичи әулетінің қасына жерледі. 1946 жылы оның қабірі ашылып, мәйіті қала көшелерімен өткізілген процессиядан кейін қайта жерленді.
Қасиетті деп жариялау
1686 жылы қайтыс болғаннан кейін, Стинсен Хилдесхайм епархиясында әулие ретінде құрметтелді. Стинсеннің ізгілігі мен қасиеттері әрі қарай қасиеттілікке ие болу мүмкіндігін ескере отырып бағаланды. Оның қасиеттілікке ие болу процесі 1938 жылы Оснабрюкте басталды. 1953 жылы Сан-Лоренцо шіркеуінің жер астындағы қабірі, қасиеттілікке ие болу процесінің бір бөлігі ретінде ашылды. Оның денесі Арно өзенінен Италия мемлекеті тапқан төртінші ғасырға тән христиан саркофагына көшірілді. Оның қалдықтары "Капелла Стенонияна" деп аталған шіркеудің бүйірлік капелласына орналастырылды. Ол 1988 жылы Иоанн Павел II папасымен қасиетті деп жарияланды. Оның мерекесі 5 желтоқсан.
Мұра
Стенсеннің өмірі мен еңбектері, әсіресе 19 ғасырдың соңындағы геология ғылымының дамуымен байланысты зерттелді. Данияның Орхус қаласындағы Нильс Стенсен атындағы мұражай ғылым мен медицина тарихына арналған көрмелерді ұйымдастырады. Онда сонымен қатар планетарий, дәрілік шөптер бағы және Орхус ботаникалық бағындағы жылыжайлар да бар. Дания геологиялық қоғамының тартатын Стено медалі Дания және Гренландия геологиясына елеулі үлес қосқан көрнекті геологтарды марапаттайды және оның құрметіне аталған. Марс пен Ай бетіндегі кратерлер оның есімімен аталады. Стенонит минералы оның құрметіне берілген атау. 1989-1991 жылдары салынған Солтүстік Германиядағы Гревсмюлен қаласының католик шіркеуі Нильс Стенсенге арналған. 1950 жылы Копенгагенде иезуит орденімен «Нильс Стинсенс гимназиясы» католик дайындық мектебі құрылды. Данияның Гентофте қаласындағы Стено диабет орталығы – диабетке арналған зерттеу және оқыту ауруханасы Нильс Стенсеннің есімімен аталған. Нильс Стенсен институты 1964 жылы Италияның Флоренция қаласында құрылды. Оны иезуиттер ордені басқарады және оның жадына арналған. 2012 жылдың 11 қаңтарында Стенсен геология ғылымын негіздеуші ретінде Google doodle арқылы еске алынды.