Кіріспе
Өзендерді қарауылдауға арналған әскери кеме. Өзен мониторлары – өзендерді қарауылдауға арналған әскери кемелер. Олар әдетте өзен флотилияларындағы барлық өзендік соғыс кемелерінің ішіндегі ең ірілері болып табылады және ең ауыр қару-жарақтармен жабдықталады. Атауы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Монитор" кемесінен шыққан, ол алғаш рет Америка Азамат соғысында пайда болды және айналмалы қару мұнараларын қолдануымен ерекшеленді, бұл мүмкіндік өзендерде, олардың тар арналары кемелердің бағытын шектеуі мүмкін болғандықтан, өте пайдалы болды. Өзен мониторлары өзендер, сағалар, дельталар және көлдер сияқты ішкі су жолдарында қолданылды. Әдетте, олар жабық суларда жұмыс істеуі үшін қажет болатын аз суға батып, бірақ олардың сыйымдылығы, көлемі және суға бату тереңдігі қолданылған жеріне байланысты өзгеріп отыратын. Көптеген өзен мониторлары жеңіл броньдалған болғанымен, бұл көрсеткіш әртүрлі болды, кейбіреулері ауыр бронямен жабдықталған. Алайда, ерекше мысалдар, әсіресе Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің кемелері, жағалауда немесе жағалау/сусағасы аймақтарында жұмыс істей алатын, қосымша қалың броня және ауыр жағалауға қарсы артиллериямен, максималды диаметрі 457 мм-ге дейін, жабдықталған. Әдетте, өзен мониторлары 75 мм (3 дюйм) және 152 мм (6 дюйм) арасындағы диаметрге ие қарулармен, сондай-ақ пулеметтермен жабдықталады. Бұл типтегі кемелер шағын калибрлі зеңбіректермен немесе зеңбіректер мен пулеметтердің қосымша жиынтығымен қаруланған өзендік канонерлік қайықтармен ұқсас.
River monitors are military craft designed to patrol rivers. They are normally the largest of all riverine warships in river flotillas, and mount the heaviest weapons. The name originated from the US Navy's Monitor, which made her first appearance in the American Civil War, and being distinguished by the use of revolving gun turrets, which were particularly useful in rivers, whose narrow channels could severely limit the directions vessels could face. River monitors were used on inland waterways such as rivers, estuaries, deltas and lakes. Usually they had a shallow draft which was necessary for them to be able to operate in enclosed waters; but their displacement, size and draft varied depending on where they were used. Most river monitors were lightly armored although this varied, with some carrying more armor. Exceptional examples, however, most notably the Royal Navy's s, which could operate in coastal or certain riparian/estuarine situations, bore extra thick armor plating and heavy shore bombardment guns, up to a massive 18 inches (457 mm) in size. Typically, however, river monitors displayed a mixture of gun sizes from 3 inch (75 mm) to 6 inch (152 mm), plus machine guns. This type of vessel overlaps with the river gunboat that would be armed with relatively small caliber cannons, or a mix of cannons and machine guns.
Азия
Азия өзендерінде Амурдағы Амур әскери флотилиясы 1907 жылдан бастап Ресей империясының әскери-теңіз күштерінің "Тайфун" класындағы үлкен өзен мониторларын пайдаланды; 1918 жылы Жапон империясының әскери-теңіз күштері осы кемелердің бір бөлігін жаулап алды. Олардың суыру салмағы 1000 тоннаға дейін жететін, 130 мм-лік зеңбіректермен қаруланған. Осы ресейлік мониторлардың кейбіреулері, мысалы, қайта жөнделген "Свердлов", 1945 жылы Маньчжурияға Кеңес әскерлерінің басып кіруі кезінде Кеңес теңіз күштерінің құрамында қолданылды. Ең қуатты және ірі өзен кемелері 1940 жылдардағы үш "Хасан" класындағы мониторлар болды, олардың толық суыру салмағы 2400 тоннаны құрады және теңізге шығу мүмкіндігі шектеулі болды. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ әскери-теңіз күштері басқа өзен кемелерімен бірлесіп 24 мониторды тапсырыс берді, олардың ондауына Mk 52 мұнарасына орнатылған 40 мм-лік бір зеңбірек, сегізіне T172 мұнарасына орнатылған M49 105 мм гаубица, ал алтауына екі M8 мұнарасынан орнатылған екі M10 8 жалын шашу машинасы орнатылды. Ұңғымадағы "өзендік соғыс кемелері" деп аталған олар, қоңыр су флотының оттық күшін қамтамасыз етті.
Еуропа
Дунайда өзен мониторларын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австрия-Венгрия және Румыния қолданды. Австро-Венгрияның өзен мониторы Бодрог Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы оқтарын Белград қаласына қарсы атты, кейіннен ол Румыния науқанында, атап айтқанда 1916 жылдың қазан айында Фламанда шабуыл кезінде соғысқа қатысты, сол шабуылда зақымдалды. Тағы бір өзен мониторы, Кёрес, румындық артиллериясынан ауыр зақымдар алды, 12 рет оққа түсті және бу желілері қиылып, жағалауға тірелді. 1917 жылдың 22 қыркүйегінде Брайла маңында румын минасынан Эннс класының өзен мониторы Инн батып кетті. Ол қайтадан суға көтерілді, бірақ соғыс аяқталғанға дейін жөндеу жұмыстары аяқталмады, соңында ол Румынияға соғыс өтемақысы ретінде берілді және Басрабия деп аталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румыния Дунайдағы ең ірі өзен мониторларына ие болды, олардың суыру көлемі 680 тоннаға жетеді, негізінен үш 120 мм зеңбірекпен қаруландырылған және корпусы, мұнаралары мен басқару мұнарасының айналасында кем дегенде 70 мм бронямен қорғалған. Олар Австрия-Венгрияның Триест қаласында бөліктерге бөлініп құрастырылды, теміржол арқылы Румынияға тасылды және 1907-1908 жылдары румындар Галац кеме құрылыс шебінде жинады. Олар жау кемелерімен тікелей қақтығысқа түспеді, керісінше, Туртукайя шайқасы мен Кобадиннің бірінші шайқасында құрлық әскерлерін қолдау үшін пайдаланылды, сондай-ақ 1917 жылғы науқанға қатысып, жаудың шабуылын тоқтатуға көмектесті. Соғыс аралық кезеңде Румынияның Дунай флотилиясы әлемдегі ең қуатты өзен флоты болды. 1924 жылы румындық өзен мониторлары бүкіл румындық Дунай флотилиясымен бірге Татарбунар көтерілісін басуға көмектесті. 1980 және 1990 жылдары Румыния жаңадан салынған Смардан класының өзен мониторларын (ірі бронекатерлер ретінде жіктеледі) және 21 ғасырда әлі де қолданылып жүрген үш үлкен Михаил Когальничану класының өзен мониторларын пайдалануға берді. Чехословакияда 200 тонна суыру көлемі бар бір монитор болды, Президент Масарик. Алайда ол патрульдік кеме ретінде жіктелді (hlídková loď). Ол 1939 жылы немістерге түсті және Бехеларен деп аталды. 1943 жылы қайта жөнделді, ал оның қару-жарағы 1945 жылдың ақпанында өзгертілді. Ол "Жазғы ояну" операциясы кезінде неміс әскерлеріне көмектесті, кейін Австрияда соғысып, екі совет канонерлік қайығын баттырды. Югославтық өзен мониторлары – бұрынғы австро-венгерлік соғыс кемелері, олар өтемақы ретінде алынған. Олар Югослав мониторы Вардар (бұрынғы Босна), Югослав мониторы Сава (бұрынғы Бодрог), Югослав мониторы Драва (бұрынғы Эннс) және Морава (бұрынғы Кёрес) деп қайта аталды. 1941 жылдың сәуір айында Югославия құлағаннан кейін Морава (аты Босна деп өзгертілді) және Сава жаңадан құрылған Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне берілді. Алты кішкентай монитор (70-100 тонна суыру көлемі) 1939 жылы Польшада шалшық Припять өзенінде пайдаланылды. Совет Одағы оларды басып алғаннан кейін, 1941 жылы советтер Припять және Днепр өзендерінде, советтік өзен кемелерімен бірге қолданды. Совет Одағында 263 тонналық бес Железняков класы мониторы болды, олар Дунай флотилиясы мен Днепр флотилиясында Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. Венгрия да өзен мониторларын пайдаланды, олардың бесеуі 1942 жылы Козара шабуылына қатысты.
Оңтүстік Америка
Бразилиялық өзен мониторы «Парнайба» Рио-де-Жанейрода әскери-теңіз күштері үшін салынды және 1938 жылдың 9 наурызында қолданысқа енгізілді. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты және қазіргі таңда әлі де активті қызметтегі ең көне әскери кеме болып саналады. Ол Бразилия теңіз күштерінің Мато-Гросу флотилиясына қарасты.