Кіріспе
1870 жылдары Ресей империясының әскери-теңіз флоты үшін салынған "Новгород" (Новгород) мониторы 1870 жылдары Ресей империясының әскери-теңіз флоты үшін салынды. Ол құрылған ең ерекше соғыс кемелерінің бірі болды және бүгінгі күнге дейін теңізшілер арасындағы аңызға айналып, ең нашар соғыс кемелерінің бірі ретінде танылады. Дегенмен, жан-жақты талдау оның жағалау қорғау кемесі ретінде тиімді болғанын көрсетеді. Кеменің корпусы дөңгелек болғандықтан, суға батып кетуі азайтылды, сонымен қатар басқа кемелерге қарағанда көбірек броня және ауыр қару-жарақ тасымалдауға мүмкіндік берді. "Новгород" 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысында белгілі бір рөл атқарды және 1892 жылы жағалау қорғау броненосцы ретінде қайта жіктелді. Кеме 1903 жылы қызметтен босатылды және 1911 жылы металл тескісіне сатылғанға дейін қойма кемесі ретінде пайдаланылды.
Novgorod (Новгород) was a monitor built for the Imperial Russian Navy in the 1870s. She was one of the most unusual warships ever constructed, and still survives in popular naval myth as one of the worst warships ever built. However, a more balanced assessment shows that she was relatively effective in her designed role as a coast defence ship. The hull was circular to reduce draught while allowing the ship to carry much more armour and a heavier armament than other ships of the same size. Novgorod played a minor role in the Russo Turkish War of 1877–78 and was reclassified as a coast defence ironclad in 1892. The ship was decommissioned in 1903 and used as a storeship until she was sold for scrap in 1911.
Өмірбаян
1868 жылы шотланд кеме жасаушы Джон Элдер кеменің корпусын кеңейту қорғау қажетті аймақты азайтатынын, сондай-ақ сол кездегідей тар корпусты кемелерге қарағанда, қалың қару-жарақ пен ауыр, қуатты қару-жарақтарды тасымалдауға мүмкіндік беретінін жариялаған мақала жариялады. Мұндай кеме судың тереңдігінің азаюын қамтамасыз етеді және қалыпты кеме жылдамдығына жету үшін қуатын шамалы арттыру ғана қажет болады. Корольдік теңіз күштерінің кеме құрылысы директоры сэр Эдвард Рид Элдердің қорытындыларымен келісті. Ресей императорлық теңіз күштерінің контр-адмиралы Андрей Александрович Попов Элдердің ұғымын одан әрі дамытып, кеменің корпусын дөңгелек етіп жасады. Элдердің дөңгелек емес корпусынан өзгеше, Попов корпустың түбін жалпақ етіп жасады, бұл судың тереңдігін азайтуға мүмкіндік берді. Попов 1869 жылғы Днепр-Буг сағасы мен Керчь бұғазын қорғау талабына сәйкес «Новгород» кемесін жобалады. Талаптарға сәйкес, үш метрлік су үлгісінде және қақпақпен жабдықталған төрт ауыр брондалған кемелердің құны төрт миллион рубльден аспауы керек еді. Кемелер барлық талаптарға сай келді, бірақ қару-жарағы жеткілікті күшті болмады, сондықтан генерал-адмирал Константин Николаевич 1869 жылдың желтоқсан айының соңында Поповтың дөңгелек дизайнын таңдады. 1870 жылдың сәуір айында Санкт-Петербургте Балтық теңізінде сынақтар кезінде дөңгелек корпусты модель жасалды. Царь Александр II сынақтар туралы есеп алғаннан кейін кеменің дизайнын, дизайнердің атының кішіргізілген түрі – «поповка» деп атады. Попов генерал-адмиралға бірнеше жоба ұсынды, ол олардың ішіндегі ең үлкенін таңдады: 46 метр диаметрі және 7 маусымда 11 дюймдік төрт зеңбірекпен қаруланған кеме. Бұл броненосцең құны 4,14 миллион рубльге бағаланды, бұл жобаның жалпы құнынан асып түсті, сондықтан Попов дизайнын кішірейте алды. 24 қазан күні патша 29 метр диаметрі, екі 11 дюймдік зеңбірекпен қаруланған және бронямен қорғалған кеме дизайнын бекітті. Кеменің құны 1,94 миллион рубльді құрады, ал кеме құрылысы орындарын жақсартуды қоса алғанда, жобаның жалпы құны 8,5 миллион рубльге бағаланды. Қосымша сынақтар үшін 1871 жылы 7 метр диаметрі бар дөңгелек кеме – «Камбала» (Флоундер) салынды. Ол жалпы қуаты 3360 ат күшіне жететін екі қозғалтқышпен жабдықталды және сол жаздағы сынақтары сәтті деп танылды.
Сипаттама
Құрылыс кезінде Поповтың жобасы биожұқпаны азайту үшін ағаш пен мыс қаптамасын қосу арқылы өзгертілді, бұл «Новгородтың» диаметрін 101 футқа (31 м) дейін ұлғайтты. Оның максималды сусыруы 4 метрге жетіп, қалыпты жүктемеде жүзеді. Борт биіктігі тек қана болды, ал палуба ортадағы зеңбірек платформасына қарай иілген. Кемеде зеңбірек платформасының алдында экипаж бөлмелері орналасқан, броньсыз үстін салған құрылыс болды. Теңіздегі жүзу қабілетіне қатысты бастапқы алаңдауларға қарамастан, «Новгород» тұрақты зеңбірек платформасы болды және 7-8 градустан аспайтын оңай еңкейді. Оның кең корпусының формасы ауа райы нашарлағанда жылдамдығын төмендетті және 1877 жылы күшті дауыл кезінде жылдамдығын толығымен жоғалтты. Кейбір жағдайларда кеме винттерін судан көтеруге дейін иілді. Корпусының ең үлкен кемшілігі – кеменің су ағынын кедерлеу арқылы рульдің кемені бұру қабілетін едәуір төмендеткендіктен, толық айналым жасау үшін 40-45 минут қажет болды және кемені қатты дауылда басқару өте қиын болды. Шешім ретінде жылдамдықты азайта отырып, рульді бекітіп, қозғалтқыштарды басқаруға пайдаланды. Экипажы 151 офицер және сарбаздан тұрды. Кемеде Бейрд зауытында жасалған алты көлденең бу машинасы болды, олардың әрқайсысы бір винтті айналдырады және сегіз цилиндрлі қазаннан алынған буды пайдаланды. Жалпы қуаты шамамен жылдамдықты 15 км/сағатқа дейін жеткізді. «Новгородтың» күштік қондырғысы өмірі бойы нашар сапалы материалдар мен жұмыстың кемшіліктерінен туындаған қиындықтарға тап болды. Оның кең корпусы тиімді бумен жүзуге қолайлы емес еді және ол көмірді көп тұтынатын кеме болды, себебі оның толық сыйымдылығы тек толық жылдамдықта жүзуге мүмкіндік берді. Кемеде барлық қызмет ету кезеңінде желдету мәселелері болды, кейінірек зеңбірек платформасының орталық люгі үстіне үлкен желдету капоты орнатылғанына қарамастан. «Новгород» екі 28 см L/20 M67 зеңбірегімен қаруланды. Бұл 279 мм (11 дюйм) калибрлі, 20 калибрлік ұңғыдан оқ атуға арналған зеңбірек болды. Зеңбіректер 10 м қашықтықта 11 дюймдік броньды тесіп өте алатын, олардың снарядтарының бастапқы жылдамдығы 10 м/с болды. Атыс жылдамдығы өте баяу, шамамен 10 минут сайын бір оқ атылатын. Зеңбіректер жеке айналатын платформаларға орнатылған, оларды тәуелсіз түрде немесе біріктіріп қозғалтуға болатын. Әрбір платформаны 180 градусқа бұру үшін екі-үш минут уақыт кетті. 1874 жылғы қарашада өткізілген артиллериялық сынақтарда платформалардың құлыптары тым әлсіз екені анықталды, сондықтан зеңбірек кері соққанда олар айналып, «зеңбірек атылғанда бүкіл кеме айналады» деген миф пайда болды. Құлыптарды нығайту мәселені шешті, бірақ миф сақталды.
Қорғау
Кемеде су сызығын толық жабатын, су деңгейінен 1 метр төменге дейін созылатын, соғылған темірден жасалған белдеу болған. Броня екі қатарға бөлінген, әрқайсысының биіктігі 1 метрден астам. Жоғарғы пластиналар қалың болса, төменгілері… Броняның арты 9 дюймдік ағашпен, бірімен-бірі байланысқан арналы темірлермен күшейтілген. Әскери-теңіз күштері бұл конструкцияны тағы бір броняға тең деп санаған. "Новгород" – қаруларын барбеткаға орналастырған алғашқы орыс бронекорабы. Оның биіктігі 2 метрді құрады және ол белдеудің жоғарғы қатары сияқты салынған. Дөңгелек палуба жалпы бронямен қоршалған, ол қалыңдығы әртүрлі үш қабатты пластиналардан тұрды. Түтіктердің төменгі бөлігі мен машиналық бөлімше люгінің негізі… қалыңдықтағы бронялық пластиналармен жабылған.
Құрылыс және мансап
Париж келісімі, 1854–56 жылдардағы Қырым соғысын аяқтаған, Ресей императорлық әскери-теңіз флотын Қара теңізде тек алты корветке дейін шектеді, сондықтан Севастопольдегі патша кеме жасау шебі Ресейдің Булыт кемесі және сауда компаниясына жалға берілді. Бұл Қара теңізде қызмет ететін темір кемелердің барлығы Санкт-Петербургте жасалып, бөлшектелгеннен кейін қайта құрастыру үшін портқа жіберілуі керек екенін білдірді. 1870 жылы Ресей келісімнің осы тармақтарын жойғаннан кейін, Николаевтағы ұзақ уақыттан бері тоқтап тұрған нысан таңдалды және әскери-теңіз флоты 1870 жылы кеме жасау шебін қайта жабдықтау үшін Ұлыбританиядан машиналар мен құрал-жабдықтарға тапсырыс берді. 1871 жылдың қаңтарында Жаңа Адмиралтейство кеме жасау шебінде уақытша құлама жол салынды және 13 сәуірде қаланың атымен аталған «Новгород» құрылысы басталды. Құрылысты жылдамдату үшін екі сменамен жұмыс істегеннен кейін, оның корпусы 29 желтоқсанда аяқталды, сол күні ресми кемені салу рәсімі өтті. Екі апта ішінде кеме бөлшектелді, ал бөлшектердің алғашқы партиясы 1872 жылдың 2 сәуірінде Николаевқа жетті. Арнайы дайындалған құламада қайта құрастыру сегіз күннен кейін басталды. Санкт-Петербург пен Николаев арасында теміржол болмағандықтан, компоненттерді Одессаға теміржолмен жеткізу қажет болды, онда олар өзен баржаларына және бу кемелеріне ауыстырылды. Қазандар тым үлкен болғандықтан, оларды Балтық теңізінен Одессаға жүк кемесімен тасымалдау қажет болды. Бөлшектерді кешіктіріп жеткізу және жұмысшылардың тәжірибесінің жетіспеуі құрылысты баяулатты; кеме ақыры 1873 жылдың 2 маусымында Ұлы князь Константин Николаевич қатысуымен суға түсірілді. «Новгородтың» қарулары қыркүйекте орнатылды, ал келесі жылы 2 830 000 рубльге қызметке кірді. 1873–74 жылдардың қысында барбеттің артында шағын суперструктура салынды және оның үстінде жабық рульдік үй орнатылды. Сонымен қатар, алдыңғы суперструктураның пішіні өзгертілді, ол доғадан сәл шығып тұрды және көпірдің екі жағындағы қанаттары қосылды. Сонымен қатар, спар-торпедасы үшін телескопиялық тіреу орнатылды. 1875 жылы кеме Таганрог портына барып, сол жылдың қазан айында Крым жағалауындағы саяхаты кезінде сэр Эдвард Ридті қабылдады. Рус-түрік соғысы кезінде ол Одессаны қорғауға тағайындалды, ал оның қарулануы торпедалық қайықтардан қорғану үшін артқы суперструктурасына орнатылған 4 фунттық қарулармен күшейтілді. Бұл қарулар оқтың бастапқы жылдамдығымен ұзаққа дейін атып, қарудың тиімділігін арттырды. Осы кезде әскери-теңіз флоты кеменің сыртқы қозғалтқыштары оның жылдамдығына көп үлес қосбайтынын түсінді, ал барлық қозғалтқыштарына жеткілікті бу сыйымдылығы болмағандықтан, сыртқы қозғалтқыштар 1876–77 жылдары алынып тасталды. Бұл «Новгородтың» жалпы қуатын және жылдамдығын төмендетті. Соғыс аяқталғаннан кейін кеме Дунайдағы Румынияның Сулина қаласына саяхат жасады және қозғалтқыш бөлмесінің люгі мен орталық барбеттің қақпағына нысанға түсірілген оқтан қорғану үшін брондалған қақпақтар алды. «Новгород» 1880 жылдар бойы Севастопольде орналасқан және әр жазда қысқа саяхаттар жасады. 1883 жылы кеме қайта қазандыққа ауыстырылғаннан кейін вице-адмирал Поповтан жаңартылған қазандарды алды. 1892 жылдың 13 ақпанында ол жағалау қорғаныс темір кемесі ретінде қайта жіктелді, сол кезде оның қарулануы екі жылдам атушы Hotchkiss бес ұңғылы айналмалы пулеметпен толықтырылды. Бұл қарулар бір минутта 32 оқ ату жылдамдығына ие болды. Келесі жылы оның корпусы мен машиналары нашар күйде болды. Кеме 1903 жылдың 1 мамырында Николаев портына жою үшін тапсырылды және 3 шілдеде әскери тізімнен алынып тасталды, содан кейін ол қойма кемесі ретінде пайдаланылды. «Новгородты» 1908 жылы Болгарияға сату ұсынылды, бірақ ұсыныс қабылданбады. Кеме 1911 жылдың желтоқсанында металл тескісіне сатылды. 1870 жылдары осы кемелердің дизайны өте даулы болды, оларды қолдағандар мен сыншылар сол кездегі газеттерде көптеген мақалалар жариялады, кейіннен тарихшылар оларды жинады. 1875 жылы жарияланған осындай есептердің бірі «Новгородтың» Днепрде жүргенде бақыланбайтын бұрылыс жасады деп мәлімдеді, ал Рид Севастополь шығанағындағы саяхаты кезінде кеменің бір жағындағы қозғалтқыштары кері бұрылған уақытты сипаттап былай деді: «Дөңгелек пішін осыған өте қолайлы, сондықтан «Новгородты» ортасынан жылдам айналдыруға болады, бұл адамды қызықтырады. Дегенмен, оны тез арада тоқтатуға болады және қажет болған жағдайда, айналу қозғалысын кері бұруға болады». Жоғарыда келтірілген екі есептің Фред Т. Джейн берген әңгімесінде біріктірілгені ықтимал көрінеді: «Сынақ саяхаты кезінде олар («Новгород» және орыс мониторы «Вице-адмирал Попов») зейнетке шығу үшін бұрылып кеткенше Днепрден өте жақсы жол жүрді. Содан соң олар ағысқа ілігіп, теңізге шығып, бақытсыздықпен айналып, айналып, барлық адамдардың басы ауырды». 1974 жылы Роффи орыс дөңгелек темір кемелерін толық зерттеді, сол кездегі суреттері мен ақпараты бар.
The ship made a cruise to the Romanian town of Sulina on the Danube after the war, and she received armoured covers for her engine room skylight and the central barbette hatch to protect against plunging fire. Novgorod was stationed in Sevastopol throughout the 1880s and made short cruises every summer. She received the refurbished boilers from Vice Admiral Popov after that ship was reboilered in 1883. She was reclassified as a coast defence ironclad on 13 February 1892, by which time her armament had been augmented by two quick firing Hotchkiss five barreled revolving cannon. These guns had a range of and a rate of fire of 32 rounds per minute. By the following year her hull and machinery were in poor condition. The ship was turned over to the Port Authority of Nikolaev for disposal on 1 May 1903 and stricken from the navy list on 3 July, after which she was used as a storeship. Novgorod was offered for sale to Bulgaria in 1908, but the offer was not taken up. The ship was sold for scrap in December 1911.</blockquote>
The design of these ships was very controversial while they were being built in the 1870s, with many articles being published in the newspapers of the day by supporters and detractors, and later picked up by historians. One such account, published in 1875, claimed that Novgorod made an uncontrollable turn while on the Dniepr, while Reed, describing a time when the ship's engines on one side were reversed during a cruise in Sevastopol Bay, wrote: "The circular form is so extremely favourable to this kind of handiness that the Novgorod can easily be revolved on her centre at a speed which quickly makes one giddy. She can, nevertheless, be promptly brought to rest, and, if, needed have her rotary motion reversed." It would seem probable that the two reports quoted above were combined into the story as given by Fred T. Jane: "On a trial cruise, they (Novgorod and Russian monitor Vitse admiral Popov) went up the Dniepr very nicely for some distance, till they turned to retire. Then the current caught them, and they were carried out to sea, whirled helplessly round and round, every soul on board helplessly incapacitated by vertigo. "</blockquote>
A detailed review of Russian circular ironclads has been made by Roffey in 1974 with photos and information available at that time.