Кіріспе

1974 жылы Атлантика мұхитында болған 4-санатты дауыл «Кармен» 1974 жылғы Атлантика дауыл маусымының ең күшті тропикалық циклы болды. «Кармен» – Африкадан тамыз айының соңында пайда болған тропикалық толқыннан құрылған, кең аумаққа әсер еткен, қиратушы дауыл. Бұл бұзылыс батысқа қарай жылжып, 29 тамызда Кіші Антиль аралдарының шығысында тропикалық депрессияға айналды. Дауыл Кариб теңізі арқылы өтіп, қарқындылуға қолайлы жағдайда Saffir–Simpson дауыл шкаласы бойынша 4-санатты дауылға дейін тез күшейді. «Кармен» Юкатан түбегіне соқты, халық тығыз қоныстанбаған аймаққа тигенімен, егістіктерге елеулі зиян келтіріп, бірнеше адамның қазасына себеп болды. Дауыл келмес бұрын, билік бірнеше эвакуациялық орталықтарды ұйымдастырды, көптеген тұрғындар жоғарырақ жерге көшті. Мексика шығанағына енгеннен кейін «Кармен» солтүстікке бұрылып, АҚШ-қа жақындағанда қайта күшейді. Алдымен Нью-Орлеан қаласына қауіп төндіргенімен, батысқа бұрылып, Оңтүстік Луизиананың батпақты жеріне соқты, содан кейін 10 қыркүйекте Шығыс Техас үстінде тарады. Дауылға байланысты тропикалық циклон туралы ескертулер мен хабарламалар жарияланды, шамамен 100 000 тұрғын үйлерін тастап, паналады. Зардаптар күтілгеннен азырақ болды, бірақ қант өнеркәсібі ауыр зиянға ұшырады. Дауылдың салдарынан 8 адам қаза тауып, 162 миллион долларлық зиян келтірді. Дауылдың ауырлығына байланысты «Кармен» деген ат Атлантика мұхитындағы тропикалық циклон атаулары тізімінен алынып тасталды.

Метеорологиялық тарих

Кармен дауылы 1974 жылдың тамыз айының ортасында Африка үстінде пайда болған ауа райының бұзылуынан туындады. Бұл бұзылыс бастапқыда аз конвективтік белсенділікпен батысқа қарай баяу жылжыды, бірақ Атлант мұхитына енгеннен кейін Интертропикалық конвергенция аймағында тропикалық толқынды құрады. 25 тамызға қарай толқын күшейіп, кеңейді, содан кейін екі бөлікке бөлінді, олардың солтүстік бөлігі ұйымдасқан дауыл жүйесіне бірікті. Батысқа қарай жылжыған жүйе 29 тамызда Гваделупадан 322 шақырым шығысқа қарай тропикалық депрессияға айналды. Жақын маңдағы антициклоннан қолайлы жел ағынының арқасында депрессия Кіші Антиль аралдары арқылы өте келе біртіндеп күшейді. 30 тамызда ол Пуэрто-Риконың оңтүстігінде тропикалық дауыл статусына ие болды. Бастапқыда, дауылдың Испаниолаға жақындығы одан әрі күшеюіне кедеріс келтірді, бірақ 31 тамызда ол Саффер-Симпсон дауыл шкаласы бойынша 1-ші санаттағы дауылға дейін күшейді. 1 қыркүйекте Кариб теңізінің жылы суларында дауыл қарқынды дамуға көшті; 18:00 UTC бойынша ол 4-ші санатқа дейін күшейді. Карменнің жылдамдығы батыс-солтүстік бағытта біртіндеп төмендеді, және ол ең жоғары қарқындылығына жетті, тұрақты желдің максималды жылдамдығы 150 миль/сағ (240 км/сағ) болды, ал орталық барометриялық қысым 928 мбар (hPa; 27.4 inHg) құрады. 2 қыркүйектің кешкі уақытында дауыл Юкатан түбегіне соқты. Дауылдың орталығы Кинтана-Роо штатындағы Четумал қаласынан бірнеше шақырым солтүстікке өтті. Қызыл Крест адам өмірі мен мүліктік зиянға қауіп төнді деп есептеп, Белизде дауылға дайындық жұмыстарын бастады. Бастапқыда АҚШ-тың Нью-Орлеан қаласына қауіп төндіргенімен, дауыл құрлыққа тигенге дейін батысқа бұрылып, аймақты ауыр зақымдардан сақтап қалды. Мексика шығанағының жағалауындағы 100,000-нан астам тұрғын, көбінесе Луизиана және Миссисипи штаттарында, дауылдың алдында эвакуацияланды, бұл тас жолдарда үлкен кептелістерге әкелді. Жағалау бойында дауыл туралы ескертулер шығарылды, ал жағалау күзетінің қызметкерлері Гранд-Айлендте үйден-үйге барып, тұрғындарды аймақты тастауға шақырды. Одан бастап Оңтүстік-Батыс Флорида жағалауына дейін шағын кемелер теңіздің толқынына байланысты жағаға жақын қалуға кеңес берілді. Теңіздегі жұмысшылар мұнай платформаларынан эвакуацияланды. Миссисипи тұрғындарының көптегені бес жыл бұрын Камилл дауылының салдарынан зардап шеккендіктен, жағалаудағы үйлерін жеделдетіп тастады.

Әсері

Тропикалық депрессия және дауыл ретінде Кармен Пуэрто-Рико және Кіші Антиль аралдарының солтүстігінде орташа жауын-шашын тудырды, ең жоғарғы деңгейі Пуэрто-Риконың Хахоме-Альто қаласында тіркелді. Бұл дауыл Пуэрто-Рикода торнадо тудырып, күшті су тасқынына әкеп соқты, нәтижесінде 2 миллион доллардан астам шығын келді. Дауыл батысқа қарай жылжығанда Эспаньолаға қатты жаңбыр жауды, ал Ямайкада үш адам суға батып қайтыс болды. Сол жерде және Кубада жоғары жел жылдамдығы және қатты жаңбыр тіркелді. Дауыл Ямайканың солтүстік жағалауындағы жергілікті рифтерге зақым келтірді. Луизиана штатында Кармен шамамен 150 миллион долларлық зиян келтірді, оның көп бөлігі егінге келген зиян еді. Сонымен қатар, Луизианада дауылға байланысты бес адам қаза тапты. Мұнда, сондай-ақ Мексика шығанағының басқа жағалау штаттарында да тұщы және тасқын сулар болды. Дауылдың құрлыққа тию қарқыны мен оның кең ауқымда келтірген зиянына байланысты, "Кармен" атауы Атлантика мұхитындағы дауылдар тізімінен алынып тасталды. Бұл ат Атлантика бассейніндегі тропикалық дауылды атау үшін енді ешқашан қолданылмайды.

Юкатан түбегі

Кармен 4-ші санаттағы күшті дауыл ретінде құрлыққа соққанмен, сирек қоныстанған аймақты соққылағандықтан, күтілгеннен әлдеқайда аз зардап келтірді. Дегенмен, дауылдың қатты жаңбыры аймақтың егістік жерлерін су басып, күріш егінін жойды. Балық шаруашылығы да ауыр зиянға ұшырады. Карменнен кейін ең қиын жағдайға тап болған аймақтармен байланыс үзілді, бірақ алғашқы хабарлар бойынша кем дегенде бес адам жарақат алды. Бірнеше күннен соң Мексика билігі дауылдан үш адамның қаза тапқанын растады. Четумал қаласы «апатты аймақ» деп сипатталды, жүздеген адам үйсіз қалды. Қаладағы 5 мыңнан астам адам дауылдың салдарынан мүлкін жоғалтты. Жергілікті билік Четумал қаласындағы ғана зиянның 8 миллион долларға (1974 жылғы АҚШ доллары) жететінін бағалады. Юкатан түбегіндегі «Кармен» дауылы төрт адамның өмірін қиып, 10 миллион доллар (1974 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді. Дауылдан кейін Белизде байланыс үзілген 2590 км² аумақтағы жағдай нашар болады деп қорқынышты. «Кармен» құрлыққа соққан күні Белиз қаласынан барлау тобы жіберілді, олар дауылдан зардап шеккен тұрғындарға көмек көрсетуге аттанды. Белиз жағалауында «Кармен» тудырған үлкен толқындардан қайығынан құлап кеткен бір адам қаза тапты. Осыған ұқсас оқиғалардан кейін үш балықшының да жоғалғаны хабарланды. Мыңдаған адам дауылдан қашу үшін жағалау аймақтарынан ішкі аймақтарға көшіп кетті. Елдегі егінге ауыр зиян келгені хабарланды.

Америка Құрама Штаттары

Кармен дауыл бойымен орташа жаңбыр жауды, бірақ ең қатты жаңбырлар дауыл орталығынан шығысқа қарай, Оңтүстік Алабама және Солтүстік Флорида Панхандледе болды. Жауын-шашынның ең көп мөлшері Алабама штатының Атмор қаласында тіркелді. Жаңа Орлеанда желдің күшті соққыларына қарамастан, минималді ғана зақымдар тіркелді. Батон-Руж қаласындағы дауылдың әсері шашыраған қоқыстармен және бірнеше құлаған ағаштармен шектелді. Кармен адам тұрмайтын батпақты жерге қонғандықтан, бастапқыда күтілгеннен әлдеқайда аз зақым келтірді. Дегенмен, Мексика шығанағы мен жағалау суларынан болған тасқын өте ауыр болды. Тұщы су тасқыны одан да аз болды. Барлығында, дауыл Луизианадағы жерлерді, оның ішінде Терребон және Плакеминс округтерінде су басты. Жаннерет қаласындағы (Иберия округі) қатты желдің салдарынан үлкен емен ағашы құлап кетті. Дауылдың ең үлкен әсері Луизианадағы қант қамысы егістерінің жоғалуы болды. 16 округтегі қант қамысының шамамен 20 пайызы толығымен жойылды. Зардап шеккен аумақты аралап көргеннен кейін, сол кездегі губернатор Эдвин Эдвардс егін зақымдануын ғана 400 миллион долларға бағалады, бірақ соңғы бағалау бойынша, дауылдан болған жалпы ауыл шаруашылығы зақымдары 74 миллион долларды құрады. Карменнен соя, күріш және мақта да зардап шекті. Луизианада дауылдан екі адам қаза тапты: күшті желден зақымдалған электр желілерін жөндеу кезінде тоқ соққан коммуналдық қызметкер. Міне, бір торнадо Миссисипи штатының Брэндон қаласының жанында пайда болып, амбарды қиратты және басқа да зақымдар келтірді. Тағы бір торнадо Луизиана штатының Каплан қаласында болды, бір адам жарақат алды. Миссисипидегі дауылдың әсері минималді деп сипатталды және негізінен қатты жаңбыр кезінде болған ұсақ жол апаттарымен шектелді. Дауылдың әсерінен шашыраған жаңбырлар шығысқа қарай Флорида мен Джорджияға, ал батысқа қарай Оклахома мен Техасқа дейін жетті.

Танымал мәдениетте

Кармен дауылы 1994 жылғы "Форрест Гамп" фильмінде бейнеленген, және бұл дауыл фильмнің маңызды сюжеттік желісінің бір бөлігі болып табылады.