Кіріспе
Криптограмма – шифрланған мәтіннің қысқа бөлігінен тұратын жұмбақ түрі. Әдетте мәтінді шифрлеуге қолданылатын шифр криптограмманы қолмен шешуге жететіндей қарапайым болады. Әр әріпті басқа әріп немесе санмен алмастыруды қолданатын алмастыру шифрлары жиі пайдаланылады. Бұл жұмбақты шешу үшін бастапқы мәтінді қалпына келтіру керек. Бұрын маңызды қолданыстарда қолданылған болса да, қазір олар көбінесе газеттер мен журналдарда ойын-сауық үшін жарияланады. Криптограмма жасау үшін кейде басқа классикалық шифрлар да қолданылады. Мысалы, кітап шифры, онда кітап немесе мақала хабарламаны шифрлеу үшін пайдаланылады.
A cryptogram is a type of puzzle that consists of a short piece of encrypted text. Generally the cipher used to encrypt the text is simple enough that the cryptogram can be solved by hand. Substitution ciphers where each letter is replaced by a different letter or number are frequently used. To solve the puzzle, one must recover the original lettering. Though once used in more serious applications, they are now mainly printed for entertainment in newspapers and magazines. Other types of classical ciphers are sometimes used to create cryptograms. An example is the book cipher, where a book or article is used to encrypt a message.
Тарих
Криптограммаларда қолданылатын шифрлар ойын-сауық үшін емес, әскери немесе жеке құпияларды нақты шифрлеу үшін жасалды. Криптограмманы ойын-сауық мақсатында алғаш рет орта ғасырларда бос уақыты бар монахтар интеллектуалдық ойындар үшін қолданды. Бамбергтен табылған қолжазбада Уэльстегі Гвиненд патшасы Мерфюн Фрих ап Гвирадтың (844 жылы қайтыс болған) сарайына келген ирландтық қонақтарға берілген шифрлық код, оны тек латын әріптерін грек тіліне аудастыру арқылы ғана шешуге болатыны айтылған. Он үшінші ғасырда ағылшын монах Роджер Бэкон жеті шифрлеу әдісін тізімдеген кітап жазды және "ешқандай басқа тәсілмен емес, жасырынды жасыратын тәсілмен жазбаған адам ақылсыз" деді. 19 ғасырда Эдгар Аллан По көптеген газет және журналдардағы мақалалары арқылы криптограммаларды танымал етуге көмектесті. Қазіргі мәдениетте криптограммалардың белгілі мысалдары – King Features компаниясынан шығатын Cryptoquip және Cryptoquote газеттеріндегі жұмбақтар. Эндрю МакМил тарататын Celebrity Cipher – қазіргі мәдениеттегі тағы бір шифрлеу ойыны, ол ойыншыдан белгілі тұлғалардың цитаталарын шифрлеуді талап етеді. 2014 жылдың 28 қыркүйегінде жазушы Дж. М. Аппел өзінің "Орақшыны іздеу" атты әңгімелер жинағының мазмұны бірден криптограмма болып табылатынын жариялады және оны бірінші шешкен адамға сыйлық беруге уәде берді.
Криптограмманы шешу
Субституциялық шифрларға негізделген криптограммаларды жиілікті талдау және сөздердегі әріптердің қайталану үлгілерін (мысалы, бір әріптен тұратын сөздер) тану арқылы шешуге болады. Ағылшын тілінде мұндай сөздер тек "i" немесе "a" (кейде "o") болуы мүмкін. Қос әріптер, апострофтар және шифрде әр әріптің өзін-өзі алмастыра алмайтындығы да шешім табуға көмектеседі. Кейде криптограмма құрастырушылар шешушіге бастапқыда бірнеше әріпті беріп қояды.
Басқа крипто-жазбалар
Криптограмма танымал болып қала берсе де, уақыт өте келе оған ұқсас басқа жұмбақтар пайда болды. Солардың бірі – криптоцитата, яғни криптограмма сияқты шифрланған белгілі бір цитата. Жақында пайда болған, Киелі кітапқа байланысты нұсқасы – «Кодталған сөз». Бұл жұмбақтың шешімі тек интернетте қолжетімді, онда Киелі кітап мәтініне қысқаша түсіндірме беріледі. Тағы бірі – криптовикторина. Бұл жұмбақтың жоғары жағында «Гүлдер» сияқты (шифрланбаған) санат көрсетілген. Одан төменде аталған санатқа қатысты шифрланған сөздердің тізімі берілген. Жұмбақты аяқтау үшін адам бүкіл тізімді шешуі керек. Тағы бір түрі – мәтіндік хабарламаға байланысты сандарды пайдаланып жұмбақты шешу. Зодиак кісісі әлі де іздеуде жүрген кезде полицияға төрт криптограмма жіберген. Көптеген зерттеулерге қарамастан, олардың тек екеуі ғана аударылды, бірақ бұл сериялық қылмыскерді анықтауға көмектеспеді.