Кіріспе

Фидийдің мүсіні Олимпиядағы Зевс мүсіні – грек мүсіншісі Фидийдің шамамен б.з.д. 435 жылы Грекияның Олимпия қасиетті орнында жасаған, Зевс ғибадатханасына орнатылған алып, отырған тұрпатты мүсін. Зевс – ежелгі грек дініндегі аспан мен нөсер жаңбырдың құдайы, Олимп тауындағы құдайлардың патшасы ретінде билік етеді. Мүсін – ағаш қаңқаға бекітілген піл сүйегі қабаттары мен алтын панельдерден жасалған хризелефантин мүсіні. Зевс эбен, піл сүйегі, алтын және құнды тастармен әшекейленген, боялған самырсын ағашынан жасалған таққа отырған. Бұл – Ежелгі Әлемнің жеті кереметінің бірі. Мүсін 6-шы ғасырдың соңына дейін жоғалып, қирады, оның күні мен жағдайы туралы мәліметтер әртүрлі. Оның сыртқы түрі туралы толық мәліметтер тек ежелгі грек сипаттамалары мен монеталар мен өнердегі бейнелер арқылы ғана белгілі.

Жоғалу және жойылу

Рим тарихшысы Светонийдің айтуынша, Рим императоры Калигула "өздерінің қасиеттілігі және көркемдік құндылығымен ерекше көзге түскен құдайлардың мүсіндерін, соның ішінде Олимпиядағы Юпитер мүсінін Грекиядан әкеліп, олардың басын алып тастап, өз басын орнына қоюға" бұйрық берген. Император бұл оқиға орын алмас бұрын, 41 жылы қаза тапты; оның өлімі мүсінмен болжамдалған деседі, ол "күрт күлді, соның салдарынан мұражай құлап, жұмысшылар қашқан". 391 жылы христиан Рим императоры Теодосий I пұтқа табынуға қатысуға тыйым салып, ғибадатханаларды жапты. Олимпиядағы қасиетті орын қолданудан шықты. Мүсіннің соңында не болғаны белгісіз. 11 ғасырлық Византия тарихшысы Георгий Кедренос оның Константинопольге апарылып, 475 жылы Лаусус сарайының үлкен өрті кезінде жойылғаны туралы дәстүрді жазған. Басқаша айтқанда, мүсін 425 жылы өрттен зардап шеккен ғибадатханамен бірге жойылған болуы мүмкін. Алайда, 2-ші ғасырдың соңында Самосаттық Лукиан бұдан бұрын да мүсінге зиян келгендігін айтқан, ол "Тимон" еңбегінде: "Олар сізді Олимпияда ұстады, құдіретті Күн күркіреуші, сіз итті оятуға немесе көршілерді шақыруға күш таппадыңыз; олар келгенде олжаны жинап бітіргенше, оларды ұстап алуға болар еді" деп жазған.

Фидияның шеберханасы

Айкелдің шамамен б.з.д. V ғасырдың үшінші ширегінде жасалғаны Фидийдің шеберханасының қайта табылуы (1954–1958) кезінде расталды, ол Паузаний Зевс мүсіні салынған жерге жақын жерде орналасқан. Археологиялық қазбалар нәтижесінде алтын мен азу сүйегін өңдеуге арналған құралдар, азу сүйегінің сынықтары, құнды тастар және терракота қалыптары табылған. Осы қалыптардың көпшілігі шыны тақталар жасауға, ал мүсіннің киімін шыны қабаттарынан жасауға қолданылған, олар реалистік түрде жабылып, бүктеліп, содан кейін алтынмен жалатылған. Қазба орнынан "ΦΕΙΔΙΟΥ ΕΙΜΙ" яки "Мен Фидийге тиесілімін" деген жазуы бар тостаған табылды. Дегенмен, бұл жазудың жалған екеніне көптеген адамдар сенеді.