Кіріспе

Британдық фотограф және өнертапқыш (1855–1921)

Уильям Фриз Грин (туған Уильям Эдвард Грин, 7 қыркүйек 1855 – 5 мамыр 1921) – өнімді ағылшын өнертапқышы және кәсіби фотограф. Ол қозғалыс суреттері саласындағы пионер ретінде танымал, 1888–1891 жылдар аралығында бірнеше камералар ойлап тапқан және олармен Лондон қаласында қозғалатын суреттерді түсірген. Ол 1905 жылы екі түсті түсіру процесін патенттеді. Байлық баспа саласындағы өнертабыстарымен келді, оның ішінде фотожинақтап басу және сиясыз басу әдісі, сондай-ақ фотостудиялар желісімен. Алайда, Фриз Грин барлық ақшасын өнертабысқа жұмсап, үш рет банкротқа ұшырады, бір рет түрмеге қамалды және кедейлікте қайтыс болды.

Ерте өмір

Уильям Эдвард Грин 1855 жылдың 7 қыркүйегінде Бристоль қаласында дүниеге келген. Ол Король Елизаветаның аурухана мектебінде оқыды, бірақ кейін жеті жылдық оқу шартынан ертерек босату үшін сотқа жүгінді. 1874 жылдың 24 наурызында швейцариялық Хелена Фризеге (туған Виктория Мариана Хелена Фризе) үйленді және сол дәуір үшін ерекше қадам ретінде, өзінің тегіне оның қыз фамилиясын қосуға шешім қабылдады. 1876 жылы ол Бат қаласында жеке студиясын ашты және 1881 жылға қарай бизнесін кеңейтіп, Бат, Бристоль және Плимут қалаларында студиялар ашты.

Сиқырлы фонарьлармен тәжірибелер

Бахта ол Джон Артур Роубек Руджбен танысты. Рудж ғылыми аспаптар жасаушы еді, сонымен қатар электр қуаты мен сиқырлы фонарьларды пайдаланып, көпке танымал ойын-сауықтар ұйымдастырды. Рудж өзі биофантикалық фонарь деп атаған құрылғыны жасады, ол бірден жеті фотосуретті жылдам ауыстырып, қозғалыс иллюзиясын тудыратын. Онда Рудж (Фриз Гриннің көмегімен, көзге көрінбейтін) өз басын кесіп тастағандай көрінеді. Фриз Грин бұл машинаға қызығып, 1880 жылдары Руджбен бірге түрлі құрылғылардың үстінде жұмыс істеді, олардың әрқайсысын Рудж биофантоскоп деп атады. 1885 жылы Лондонда өзінің жұмысын жалғастырған Фриз Грин шыны табақтардың өмірді үнемі тікелей түсіру үшін тиімді емес екенін түсінді. Сондықтан ол кастор майымен мөлдірленген Eastman қағаз пленкаларымен тәжірибелер жасады, кейін кинокамералар үшін целлюлоидті қолдану мүмкіндігін зерттеді.

Кинокамералар

1888 жылы Фриз Гриннің қандай да бір қозғалыс суретін түсіретін камера жасалды, оның қандай екені белгісіз. 1889 жылдың 21 маусымында Фриз Гринге №10131 кинокамераға патент берілді, бұл жұмысты инженер Мортимер Эванспен бірлесіп жасаған. Ол қағаз және целлулоид пленкасын қолдана отырып, секундына онға дейін сурет түсіре алатын болды. Камера туралы толыққанды мақала 1890 жылдың 28 ақпанында «Британдық фотосуреттер» журналында жарияланды. 18 наурызда Фриз Грин оның туралы ақпаратты Томас Эдисонға жіберді, оның зертханасы көру тесігі арқылы қаралатын киножүйесін жасауды бастады, кейіннен ол Кинетоскоп деп аталды. Бұл есеп 19 сәуірде «Scientific American» журналында қайта басылды. 1890 жылы ол Фредерик Варлимен бірге стереоскопиялық қозғалыс суреттерін түсіретін камера жасады. Бұл камера төмендетілген кадр жылдамдығымен жұмыс істеді, және 3D эффекті жұмыс істесе де, проекция туралы ешқандай жазба қалмаған. Фриз Грин 1891 жылға дейін қозғалыс суретін түсіретін камералардың бірнеше үлгісімен жұмыс істеді, бірақ көптеген адамдар оның жеке көрсеткен проекцияларын көргенін айтса да, ол ешқашан қозғалыс суреттерін қоғамдық жерде сәтті көрсеткен емес. Фриз Гриннің қозғалыс суреттерімен жасаған тәжірибелері оның басқа да бизнес мүдделеріне зиян келтірді және 1891 жылы ол банкрот деп жарияланды. Ол қарыздарын өтеу үшін 1889 жылғы қозғалыс суреті камерасының патентін Лондон қаласындағы инвесторларға 500 фунт стерлингке сатты. Патентті жаңару үшін төлеу мерзімі өткен, және патент күшін жойды.

Түсті пленка

Фриз Гриннің кейінгі табыстары кинодағы түс қолданылуымен байланысты. 1904 жылдан бастап ол Брайтон қаласында тұрды, онда көптеген тәжірибешілер түсті және қозғалатын суреттерді жасап жатты. Алғашқыда Уильям Норман Ласселс Дэвидсонмен жұмыс істеген Фриз Грин 1905 жылы призмаларды қолданатын екі түсті қозғалатын сурет жүйесін патенттеді. Ол және Дэвидсон 1906 жылдың қаңтар және шілде айларында осы жүйенің қоғамдық демонстрациясын жасады, ал Фриз Грин өзінің фотостудиясында көрсетулер ұйымдастырды. Ол сондай-ақ, қара және ақ пленканың әрбір алмасатын кадрларын екі немесе үш түрлі түсті сүзгілер арқылы жарықтандыру арқылы нағыз түстің иллюзиясын тудыратын жүйемен тәжірибе жасады. Монохромды басылымдардың әрбір алмасатын кадры қызыл немесе жасыл (немесе көк) түспен боялды. Басылымдарды көрсету түс әсерін бергенімен, нысан тез қозғалғанда қызыл және жасыл шеттер пайда болды, бұл Кинемаколор сияқты танымал жүйеде де байқалды. 1911 жылы Чарльз Урбан Фриз Гриннің 1905 жылғы патентіне құқықтарды сатып алып, «Биоколор» компаниясын құрған Харольд Спирге қарсы сотқа шағым түсірді. Ол бұл процестің Джордж Альберт Смиттің Кинемаколор патентін бұзу болып табылатынын мәлімдеді, тіпті Фриз Грин өз жұмысын Смиттен бұрын патенттеген және көрсеткеніне қарамастан. 1912 жылы Урбанға «Биоколорға» тыйым салу туралы бұйрық берілді, бірақ Суссекстегі жарыс жүргізушісі Селвин Эдж Жоғарғы сотқа шағымдануға қаржыландырды. Бұл шешім Кинемаколор өзі алға қойған талаптарды орындай алмайтынына байланысты бастапқы үкімді күштен шығарды. Урбан қарсы шараларға көшіп, істі Лордтар палатасына жеткізді, ол 1915 жылы Жоғарғы соттың шешімін қолдады. Бұл шешім ешкімге де пайда әкелмеді. Урбан үшін бұл өршілдік болды, өйткені ол енді өз жүйесін бақылай алмайтындықтан, ол құндылығын жойды. Фриз Грин үшін соғыс және жеке кедейлік түспен жұмыс істеуге болатын уақыттың аяқталуын білдірді. Оның ұлы Клод Фриз Грин әкесімен бірге жүйені дамытуын жалғастырды, ал әкесінің 1920 жылдардың басында қайтыс болғаннан кейін оны «Фриз Гриннің табиғи түсті процесі» деп атады және осымен «Ашық жол» атты деректі фильмдерін түсірді, ол 1920 жылдардағы Ұлыбританияның сирек түсті суретін ұсынады. Оның кедейлікте қайтыс болғанын ескерсек (қайтыс болған кезде оның қалтасында тек бір шиллинг пен он пенс болған), оны киноиндустриясының өкілдерімен қоршаған, олар оның кинодағы рөлін толығымен ұмытып кеткен, бұл ұжымдық шок пен өкініш сезімін тудырды. Ол үшін әсем әрі сәнді жерлеу рәсімі ұйымдастырылды, Лондон көшелері қызығушылықпен қараған адамдармен толы болды. Кейбір кинотеатрларда екі минуттық үнсіздік сақталды және оның қабіріне ескерткіш орнату үшін қаражат жиналды. Ол Лондонның Хайгейт зиратының шығыс бөлігінде, кіреберістің оңтүстігінде және қоршау арқылы көшеден көрінетін жерде жерленді. Алайда, оның ескерткішін, көбінесе айтылғандай, Эдвин Лютенс жасаған жоқ. Онда ол «Кинематографияның ойлап табушысы» деп сипатталған, бұл терминді Фриз Грин өзінің жетістіктері туралы сөйлегенде ешқашан қолданған емес. Ол қозғалысты бейнелеу саласындағы басқа да жұмыскерлер туралы жиі жақсы пікір білдірген. Оның екінші әйелі Эдит Джейн бірнеше айдан кейін рактан қайтыс болды және оның балаларының бірімен бірге оның қасына жерленді.

Отбасы

Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, одан бір қызы болған Фриз Грин Эдит Джейн Харрисонға (1875–1921) үйленді және олардың алты ұлы болды, біреуі нәресте кезінде қайтыс болды. Ең үлкені Клод (1898–1943) және ең кішісі Винсент (1910–1943) ата-аналарымен бірге жерленген. Винсент Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Оның шөбересі – музыкант Тим Фриз Грин.

Мұра

1951 жылы Ұлыбритания фестивалінің бөлігі ретінде Роберт Донаттың басты рөлде ойнаған, «Фризе Грин, ойлап табушының жақын суреті» атты биографиялық фильм түсірілді. «Сиқырлы қорап» фильмі фестиваль аяқталар алдында көрсетілмеді және фестиваль бітіскен соң ғана кеңінен көрсетілді. Көптеген жұлдызды актерлерге және Роберт Донаттың ойынына жоғары баға берілгеніне қарамастан, фильм кассада сәтсіздікке ұшырады. Дегенмен, Мартин Скорсезе оны өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп, сондай-ақ оған шабыттандырған фильм деп көп рет айтты. Фильм Фризе Гринды киноның әкесі ретінде бейнелейді, сол кездегі көптеген британдық кино тарихшылары осы пікірді ұстанды, бірақ американдық кино тарихшысы Терри Рамсей оны «тарихи бұрмалау» деп атады. 1955 жылы У.Х. Коу «Британдық фотожурналда» «Фризе Грин туралы шындық» деген мақала жариялады, онда Фризе Грин киноның дамуына маңызды үлес қоспағаны туралы пікір білдірді. Содан бері Фризе Грин кино тарихшылары тарапынан көбінесе ұмытылып, қараңғыда қалды, бірақ жаңа зерттеулер оны қайта жандандырып, оның жетістіктері мен киноның техникалық дамуына тигізген әсерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Бристольдік фотограф Рис Уинстон Фризе Гриннің туған үйін сақтап, оны Кинематография мұражайы ретінде пайдалану жөніндегі науқан жүргізгеніне қарамастан, 1958 жылы Бристоль әкімшілігі оны алты автомобильге қоятын тұрақ үшін бұзды. Фризе Гриннің бірнеше жыл бойы жұмыс істеген Брайтон қаласының Мидл-стриттегі шеберханасы жиі оның үйі деп қате көрсетіледі. Онда 1924 жылы Эрик Гилл жасаған, Фризе Гриннің жетістіктерін еске алатын тақта орнатылған, онда кинографияны осы жерде ойлап тапқан деген қате ақпарат берілген. Тақтаны «Сиқырлы қорапта» ойнаған Майкл Редгрейв 1951 жылдың қыркүйегінде ашты. Жақын жерде орналасқан заманауи кеңсе ғимараты Фризе Грин үйі деп аталады. Басқа тақталардың ішінде Лондонның Челси ауданындағы 1930 жылдардағы Одеон кинотеатры бар, оның әйгілі фасадында «Уильям Фризе Гриннің» басы мен иығының үлкен мүсіндік бейнесі және оның туған және қайтыс болған жылдары көрсетілген. Оның бюсттері Пайнвуд және Шеппертон студияларында орналасқан. 2006 жылы BBC Дан Крюкшенктің ұсынуымен «Фризе Гриннің жоғалған әлемі» атты бағдарламалар сериясын көрсетті, ол Клод Фризе Гриннің Лэндс-Эндтен Джон о'Гройтске жасаған саяқатын, «Ашық жол» атты фильмін түсіргенін баяндады, ол 1924-1926 жылдары «Фризе Гриннің табиғи түсті әдісін» пайдаланып түсірілген. Қазіргі заманғы теледидар өндірісінің техникалық мүмкіндіктері қозғалатын нысандардың айналасындағы жыпылықтау және түс шеттерінің проблемаларын жоюға мүмкіндік берді, бұл Kinemacolor және осы әдіспен көрсетілген кезде байқалды. Нәтижесінде 1920 жылдардың ортасында Ұлыбританияның түсті бейнесін көруге мүмкіндік болды.