Кіріспе

Туриндегі маңызды ескерткіш ғимарат, Италия

Моле Антонеллиана (ˈmɔːle antonelˈljaːna) – Италияның Турин қаласындағы маңызды ескерткіш ғимарат, оның авторы, Алессандро Антонеллидің құрметіне аталған. «Моле» италия тілінде монументалды пропорциядағы ғимаратты білдіреді. Құрылысы 1863 жылы, Италия біріккеннен кейін басталып, сәулетшінің қайтысынан соң 1889 жылы аяқталды. Алғашқыда синагога ретінде жоспарланған, қазір Ұлттық кино мұражайына ие және әлемдегі ең биік мұражай саналады. Ғимараттың суреті итальяндық 2 евроцент монетасының бет жағында бейнеленген. Атриум астындағы бірінші қабат төбесінде сирек кездесетін итальяндық, бірақ Испанияда кең таралған каталондық күмбездері орналасқан.

Құрылыс

Ғимарат синагог ретінде жобаланып, салынған. 1848 жылдан бері Туриндегі еврей қауымы толық азаматтық құқықтарға ие болды, ал синагог құрылысы басталған кезде Турин жаңа итальян мемлекетінің астанасы еді, бірақ ол мәртебе 1860 жылдан 1864 жылға дейін ғана сақталды. Қауым 250 000 лиралық бюджетпен және астанаға лайық ғимаратты тұрғызу ниетімен Алессандро Антонеллиді жұмысқа алды. Антонелли бұрын Новарадағы Сан-Гауденцио базиликасына XVII ғасырда күмбез бен шпиль қосып, 280 000 лираға синагог салуға уәде берген. Антонелли мен еврей қауымы арасындағы қарым-қатынас жақсы болмады. Ол бірнеше өзгерістер ұсынды, олар ғимараттың биіктігін көтерді. Антонелли құрылысты қайта бастады, биіктігін арттырды және 1888 жылғы қазан айында қайтыс болғанға дейін жобада жұмыс істеді. Антонеллидің бастапқы ойынша, шпильдің басында бес қабырғалы жұлдыз болуы керек еді, бірақ кейін ол Савой үйінің символы – қанатты періште мүсінін таңдады. Антонелли қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң мүсінші Фумагаллиге тапсырыс берілді. Мүсінде бір қолында найза, екінші қолында пальма бұтағын ұстаған, алтынмен жалатылған мыс періште бейнеленген. Басында тіреуге арналған қондырғысы бар бес қабырғалы жұлдыз орналасқан. 1889 жылғы 10 сәуірде жұлдыз орнатылғанда, Мольдің жалпы биіктігіне жеткізіп, сол кездегі Еуропадағы ең биік кірпіш ғимаратқа айналдырды. 1908 жылдан 1938 жылға дейін қала Мольді Рисоргименто мұражайына орналастырды, ол 1938 жылы Палаццо Кариньяноға көшірілді. Mole Antonelliana – әлемдегі ең биік темір арқалықсыз кірпіштен салынған ғимарат.

Жөндеулер

1904 жылы 11 тамызда қатты дауыл қанатты жынды құлатты, бірақ бақытымызға орай ол құрылыстың бір террасасына ілігіп қалды. Қайта жаңарту жұмыстарынан кейін, оның орнына 4 метр диаметріндегі мыстан жасалған 5 қабырғалы жұлдыз орнатылды. Эрнесто Гиотти жасаған дизайн жынның басындағы түпнұсқасына ұқсас болды және 1953 жылы құлады: кейіннен оның орнына кішірек, үш өлшемді 12 қабырғалы жұлдыз қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғимарат 1942 жылғы 6 желтоқсандағы бомбалаудан көп бөлігін сақтап қалды, бұл бомбалау жақын маңдағы Виа Вердидегі көптеген әскери нысаналарды және көршілес Торино театрын қиратты. 1953 жылғы 23 мамырда дауылмен бірге келген қатты жаңбыр ғимараттың ең жоғарғы бөлігін қиратты, ол 1961 жылы таспен қапталған металл конструкциясы ретінде қайта салынды. Гидо Чиарелли қайта жаңарту жұмыстары аяқталғаннан кейін ғимараттың шыңына жарықтандыру жобасын жүзеге асырды.

Қазіргі

2000 жылдан бері ғимаратта Museo Nazionale del Cinema (Ұлттық кино мұражайы) орналасқан. Моле итальяндық екі центтік евро монетасының сыртында бейнеленген және 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының, сондай-ақ 2005 жылғы бочче әлем чемпионатының және 2006 жылғы фехтование әлем чемпионатының ресми эмблемасына шабыт берді. Ғимарат итальян футболының ең көне дербилерінің біріне – «Дерби делла Моле» дербиіне өз атын берді, ол Турин қаласының «Торино» және «Ювентус» футбол клубтары арасында өтеді. Төрт жақты күмбездің бір жағында алғашқы Фибоначчи сандары қызыл неон шамдарымен жазылған: олар Марио Мерцтің «Il volo dei Numeri» («Сандардың ұшуы») көркем туындысының бір бөлігі. 2017 жылдың желтоқсан айында Моле 6000-нан астам LED шамдарымен жарықтандырылды, бұл Aem Torino, Iren компаниясының құрылғанына 110 жыл толуына арналған, қалаға электр энергиясын жеткізетін компанияның тарихындағы бұрын-соңды болмаған оқиға.

Танымал мәдениетте

Фридрих Ницше ғимаратқа қатты әсерленіп, оны Заратустра бейнесімен байланыстырды және былай деп жазды: "Бұрын мен Mole Antonelliana-ның қасынан өттім, бәлкім, құрылыс өнерінің ең керемет туындысы – есімсіз, биіктікке деген абсолютті ұмтылыстың нәтижесі – ол менің Заратустрамды еске түсіреді. Мен оны Ecce homo деп атадым және осы рухта оның айналасына кең кеңістік орналастырдым". Бұл ғимарат американдық "The Amazing Race 20" шындық-шоуының төртінші кезеңінде көрсетілді. Ғимарат (ішінде Кино мұражайымен бірге) 2004 жылғы итальяндық "Dopo Mezzanotte" ("Түн ортасынан кейін") фильмінде кеңінен пайдаланылды. Ғимараттың стилденген нұсқасы 2006 жылғы Қысқы Олимпиаданың логотипіне енді.