Кіріспе

Итальяндық сәулетші (1917–2007)

Этторе Соттсасс (Инсбрук, Австрия, 14 қыркүйек 1917 – Милан, Италия, 31 желтоқсан 2007) – 20 ғасырдың итальяндық сәулетшісі. Ол жиһаз, әшекей бұйымдар, шыны, жарықтандыру, үй және кеңсе заттары, сондай-ақ көптеген ғимараттар мен интерьерлерді жобалаумен белгілі болды – олар көбінесе айқын түстермен ерекшеленеді.

Ерте өмір

Соттсасс Австрияның Инсбрук қаласында дүниеге келді және Туринде өсті, оның әкесі, сондай-ақ аты Этторе Соттсасс, сәулетші болды. Ересек Соттсасс Джузеппе Пагано басқарған модернистік Movimento Italiano per l'Architectura Razionale (MIAR) архитектуралық тобының мүшесі болды. Жас Соттсасс Туриндегі Политехникалық университеттің архитектура факультетін 1939 жылы бітірді. Италияға ағылшын-американдық әскерлерінің басып кіргенінен кейін Соттсасс Бенито Муссолини мен оның Республикалық фашистік партиясы басқарған Италия Республикасының Монтероза дивизиясына шақырылды. Олар Гитлер армиясымен бірге тауларда шайқасты. Соттсасс "Scritto di Notte" автобиографиясында (Adelphi баспасынан шыққан) Монтероза дивизиясының лейтенанты ретіндегі әрекеттерін баяндайды. Әскери қызметтен кейін Соттсасс Италияның Милан қаласында жеке сәулет және дизайн фирмасын ашты. Онда ол жиһаз жасауды бастап, түрлі түстермен, өрнектермен және пішіндермен тәжірибе жасады. Оның туындылары көбінесе поп-мәдениетпен байланысты болды, олардың жарқын түсті, ойшау қылықты заттарымен ерекшеленді. Оның көптеген жұмыстары шыны мен керамикадан жасалған.

Ерте мансап

Етторе Соттас үйге оралғаннан кейін әкесімен бірге архитектор ретінде жұмыс істеді, көбінесе соғыс кезінде қираған ғимараттардың жаңа модернистік үлгілерін жасады. 1947 жылы Миланда тұрып, ол жеке сәулет және өнеркәсіптік дизайн студиясын ашты, онда түрлі материалдарда жұмыс істей бастады: керамика, кескіндеме, мүсін, жиһаз, фотосурет, зергерлік бұйымдар, сәулет және интерьер дизайны. 1949 жылы Соттас жазушы, журналист, аудармашы және сыншы Фернанда Пиваноға үйленді. 1954 жылдан 1957 жылға дейін ол Халықаралық қиялшыл Баухаус қозғалысының мүшесі болды, қозғалыстың агрессивтілігі мен кәсібилігінің жетіспеуіне байланысты отставкаға шықты. 1956 жылы Соттас Нью-Йоркке сапар шегіп, Джордж Нельсонның кеңсесінде жұмыс істей бастады. Нельсон үшін жұмыс істеген кезінде Пиваномен бірге көп саяхаттап, бірнеше айдан кейін Италияға оралды. Сол жылы Соттасқа американдық кәсіпкер Ирвинг Ричардс өзінің керамикалық туындыларының көрмесін ұйымдастыруды тапсырды. 1957 жылы Италияға оралғаннан кейін Соттас заманауи жиһазды жартылай өнеркәсіптік түрде шығаратын компанияға, көркемдік кеңесші ретінде қосылды. Ол онда жасаған жиһаз көптеген дизайндарына ықпал етті, оларды кейіннен Мемфис Миланомен бірге жасады. 1956 жылы Соттас Адриано Оливеттимен келісім шарт жасап, электрондық құрылғыларды жобалау және Италияның алғашқы мейнфрейм компьютерін, Elea 9003-ті жасау үшін дизайн консультанты ретінде жұмысқа қабылданды. Ол үшін 1959 жылы Compasso d'Oro сыйлығын алды. Ол кеңсе жабдықтарын, теріс машиналарды және жиһазды да жобалады. Осылайша Соттас түс, форма және стиль арқылы кеңсе жабдықтарын танымал мәдениетке енгізген дизайнер ретінде танылды. Оның алғашқы теріс машиналарын, Tekne 3 және Praxis 48, қарапайымдылығымен және тікбұрыштылығымен ерекшеленді. 1969 жылы Перри А. Кингпен бірлесіп Соттас Валентин теріс машинасын жасады, ол бүгінде 20 ғасыр дизайнының маңызды туындысы саналады. Италияның беделді Өнеркәсіптік дизайн қауымдастығы (ADI) 1970 жылы Валентинге Compasso d'Oro сыйлығын табыс етті. 1960 жылдары Оливетти үшін дизайн жасауды жалғастыра отырып, Соттас АҚШ және Үндістанда саяхаттағанда алған жеке тәжірибелерін көрсететін бірқатар туындыларды жасады. Бұл туындылар үлкен алтарь сияқты керамикалық мүсіндерді және оның "Супержәшіктерін" қамтыды, олар тұтыну өнімдерінің аясында ұсынылған радикалды мүсіндік ишаралар, концептуалды мәлімдемелер. Жарқын және түрлі-түсті, имитациялық ламинаттармен жабылған олар Мемфис қозғалысының алғы күші болды, ол он жылдан астам уақыттан кейін пайда болды. Сол кезде Соттас: "Мен енді тұтынушылық өнімдер жасағым келмейді, өйткені тұтынушылық көзқарас өте қауіпті екені анық болды" деді. Осының нәтижесінде, оның 1960 жылдардың соңынан 1970 жылдарға дейінгі жұмысы Superstudio және Archizoom Associati сияқты жас дизайнерлермен тәжірибелік ынтымақтастықтармен және Радикалдық қозғалыспен байланысты болды, бұл онжылдықтың басында Мемфистің құрылуына әкелді. 1970 жылдардың басында ол модульді кеңсе жиһаздары коллекциясын Synthesis 45-ті жобалады. 1970 жылы Соттас пен Фернанда Пивано ажырасып, 1976 жылы Соттас өнер сыншысы және журналист Барбара Радиске үйленді. Роберто Оливетти компанияның басшысы болғаннан кейін, ол Соттасты көркемдік директор етіп тағайындады және оған жоғары жалақы ұсынды, бірақ Соттас бас тартты. Оның орнына ол Оливеттиден тәуелсіз Studio Olivetti-ді құрды және зерттеуді шығармашылық және өнеркәсіптік стратегиямен байланыстыратын ең креативті халықаралық дизайн орталығына айналды. Оның шығармашылығы корпоративтік жұмыста басылып қалуы мүмкін деген алаңдаулығы 1973 жылғы "Мен өте кішкентай болғанда" атты эссесінде жазылған. 1968 жылы Лондонның Корольдік өнер колледжі Соттасқа құрметті докторлық дәрежесін берді.

Мемфис тобы

Жаңа топтардың пайда болуымен (Global tools, Archizoom, Superstudio, UFO, Zzigurat, 9999) қолмен жасалған стиль бірден эксперимент жасаудың жаңа мүмкіндігі ретінде пайда болды, осы жаңа/ескі бағытта көптеген жаңа топтар шығармашылық ізденісте болды. 1980 жылдың қазан айында Соттсасс екі ұсыныс алды: біреуі – жақын досы және шебер ағаш өңдеуші Ренцо Бруголадан, ол «ескі уақыттардағыдай бірге бірдеңе жасағысы келетінін» айтты, екіншісі – Милано дизайн галереясының иелері Марио мен Брунелла Годанидан, олар өз галереялары үшін «жаңа жиһаз» жасауды сұрады. Этторе Соттсасс 1980 жылдың 11 желтоқсанында Миланда «Мемфис» тобын құрды, бұл топтың алғашқы отырысында Боб Диланның «Stuck Inside of Mobile with the Memphis Blues Again» әні ойналғаннан кейін болды. Топ 1981 жылдан 1988 жылға дейін жұмыс істеді. «Мемфис» тобы қалыптасқан жағдайға қарсылық ретінде құрылды. Соттсасс топтың ой-пікірін «радикалды, көңілді және таң қалдыратын» деп белгіледі, яғни сол кездегі «жақсы талғам» деп есептелген нәрселерді елемеді. Олардың жұмысына арт-деко, поп-арттың түс палитрасы және 1950-ші жылдардың кич стилі әсер етті. Олардың жұмыстарында түрлі-түсті ламинат және терраццо жиі кездеседі және едендерге, үстелдерге және шамдарға енгізіледі. Соттсасс өзінің жеке принтерін де жасады. Бұл «Бактерио» деп те аталатын ирек сызықтардан тұратын принт. Принт үшін Соттсасс Үндістанның Мадурай қаласындағы будда ғибадатханасының беткі текстурасы мен пішінінен шабыттанды, содан кейін ол осы детальді «Бактерио» деп атаған ирек сызықтарға айналдырды. Бұл өрнек кейін олардың жиһаз дизайнында қаптама және мата ретінде қолданылды. «Мемфис» тобы – Италияның Милано қаласында Соттсасс құрған постмодернистік, бірлескен сәулет және дизайн тобы. Топ жиһаз дизайнына ерекше назар аударды, сонымен қатар дәстүрден өзгеше үлгілерге баса назар бөлді. Дизайнерлер жарқын және батыл, қарама-қарсы түстердегі туындыларымен танымал болды. Ол кезде жиһаз тек функционалды болуға тиіс болған. Алайда «Мемфис» тобы өзінің әсем жиһаздарымен мұны дәлелдеуге тырысты. Олар күнделікті заттарды пародизациялап, оларды өнер туындыларына айналдырды. Көптеген адамдар оны сынға алып, бұл тек уақытша тренд екенін айтты. Олардың дәстүрден өзгеше идеялары даулы болды, бірақ қазір кеңінен танылып, бағаланады. Бұл жұмыс бүкіл әлемде ықпалды болып келеді және оны Чикаго өнер институтында, Лондондағы дизайн мұражайында, Нью-Йорктегі заманауи өнер мұражайында және тағы да басқаларда көруге болады.

Sottsass Associati компаниясы

1980 жылдары Мемфис қозғалысының энергиясы мен жарқырауы бүкіл әлемнің назарын аударды, содан кейін Этторе Соттсасс ірі дизайн-консалтингтік фирманы құруға кірісті, оған Соттсасс Ассошиати деген ат берді. Соттсасс Ассошиати 1980 жылы құрылды және кең ауқымда архитектуралық жобаларды жүзеге асыруға, сондай-ақ ірі халықаралық компаниялар үшін дизайн жасауға мүмкіндік берді. Этторе Соттсасстың өзінен басқа, фирманың негізін қалаушылар Альдо Чибич, Марко Марабелли, Маттео Тун және Марко Занини болды. Кейіннен Йоханна Граундер, Марко Сузани, Джеймс Ирвин және Майк Райан да осы фирмаға қосылды. 1985 жылы Соттсасс Мемфис тобынан шығып, Соттсасс Ассошиатиға толыққанды назар аударды. Соттсасс Ассошиати, негізінен архитектуралық практика болып табылатын, сонымен қатар Esprit үшін әсем дүкендер мен көрме залдарын, Alessi үшін корпоративтік стильді, көрмелерді, интерьерлерді, Жапониядағы тұтыну электронды құралдарын және түрлі жиһазды жобалады. Студия Этторе Соттсастың мәдени жетекшілігі мен көптеген жас серіктестердің еңбегі негізінде жұмыс істеді, олардың көпшілігі өз студияларын ашу үшін кетіп қалды. Соттсасс Ассошиати қазір Лондонда және Миланда орналасқан, студияның жұмысын, философиясын және мәдениетін сақтап, дамытуда. Студия Мемфистің бұрынғы мүшелерімен, сондай-ақ архитектор Йоханна Граундермен де жұмыс істейді. Ол Apple, Philips, Siemens, Zanotta, Fiat, Alessi сияқты ірі компаниялармен ынтымақтасады, сонымен қатар Esprit (Esprit Holdings) жеке бөлшек сауда дүкендерінің интерьерін жасаумен айналысады.

Басқа жұмыстар

Өнеркәсіптік дизайнер ретінде оның клиенттерінің арасында Fiorucci, Esprit, итальяндық жиһаз компаниясы Poltronova, Knoll International, Serafino Zani, Alessi, Brondi және Brionvega болды. Архитектор ретінде ол Беверли-Хиллстегі Родео-Драйвтегі Mayer Schwarz галереясын, есігі ретсіз бүктемелер мен өткір бұрыштардан тұрғызылған, сондай-ақ Apple компаниясының алғашқы компьютерлік тышқанын жасаған Дэвид М. Келлидің Вудсайдтағы (Калифорния) үйін жобалады. Миландағы Мальпенса әуежайының интерьерін 1990 жылдардың соңында Соттсасс жобалаған, бірақ ол ғимараттың архитекторы болған жоқ. 1990 жылдардың ортасында ол Cal Poly Pomona университетінің кампусындағы W. Keith және Janet Kellogg галереясының мүсін бағы мен кіру қақпаларын жобалады. Ол архитектура және дизайн саласындағы танымал тұлғалармен, соның ішінде Альдо Чибик, Джеймс Ирвин, Маттео Тунмен бірлесіп жұмыс істеді. Соттсасс жиһаз, зергерлік бұйымдар, керамика, шыны, күміс, жарықтандыру, кеңсе машиналарын және ғимараттарды қамтитын кең көлемді туындылар жасады. Ол архитектура мен дизайн саласындағы бірнеше буынға шабыт берді. 2006 жылы Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында оның туындыларының алғашқы ауқымды музейлік көрмесі өтті. 2007 жылы Лондонның Дизайн мұражайында «Этторе Соттсасс: Жұмыс процесінде» атты ретроспективті көрме ұйымдастырылды. 2009 жылы Маастрихттегі Marres заманауи мәдениет орталығы 1969 жылы Стокгольмдегі Ұлттық мұражайда өткен Соттсасс көрмесінің «Miljö för en ny planet» («Жаңа планетаға арналған пейзаж») реконструкциясын ұсынды. Оның туындыларының бірі – Дэвид М. Келлимен Brondi үшін жасалған «Telefono Enorme» – MOMA коллекциясына кіреді, сондай-ақ көптеген суреттері де бар. Соттсасс жасаған дизайн объектілері мен суреттері Метрополитен өнер мұражайының, Лондонның Дизайн мұражайының, Vitra Дизайн мұражайының, Бруклин мұражайының, Купер Хьюитт, Смитсонов дизайн мұражайының, Стеделик мұражайының, Лос-Анджелес округінің өнер мұражайының, Париждегі Musée National d'Art Moderne, Филадельфия өнер мұражайының және Хьюстонның Көркем өнер мұражайының тұрақты коллекцияларында сақталады. 1999 жылы ол Сер Миша Блэк сыйлығымен марапатталды және Медалистер алқасына қабылданды. 2023 жылы оның туындылары Chatsworth House-та өткен Mirror Mirror: Reflections on Design көрмесіне қосылды.