Кіріспе

Питкэрн аралдарындағы атолл, Британдық теңізден тыс аумақтар.

Дюси аралы ( /ˈd//uː//s//i/; ) – Питкэрн аралдары тобына жататын, Питкэрн, Хендерсон және Оено аралдарын қамтитын, адам тұрмайтын атолл. Дюси Питкэрн аралының шығысында және Хендерсон аралының шығысында орналасқан. Оның жалпы ауданы 4 км² құрайды, оған лагуна да кіреді. Аралдың ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км, ал ені шамамен 2 км. Арал төрт кіші аралдан тұрады: Акадия, Пандора, Вествард және Эдвардс. Өсімдік жамылғысы сирек болғанына қарамастан, атолл көптеген құс түрлерінің көбейетін жері ретінде белгілі. Мерфидің құсының әлемдік популяциясының 90% астамы Дюсиде ұялайды, ал қызыл құйрықты тропик құсы мен жарқыраған қарға құсының жұптары әр түрдің әлемдік популяциясының 1% құрайды. Дюсиді алғаш 1606 жылы Педро Фернандес де Квейрос ашқан және оны Луна Пуэста деп атаған. 1790 жылы Питкэрн көтерілісшілерін ұстау үшін жіберілген Эдвард Эдвардс оны қайта ашты. Ол аралды Фрэнсис Рейнольдс Моретонның құрметіне Дюси деп атады. 1867 жылы АҚШ-тың Гуано аралдары заңы бойынша аралға талап қойылды, бірақ бұл талап ешқашан расталмады. Ұлыбритания 1902 жылдың 19 желтоқсанында аралды Питкэрн аралдарының құрамына қосып аннексиялады. Қолжетімсіздігі мен Питкэрннен алыс орналасқандықтан, Дюсиге жыл сайын бір-екі круиздік кеме ғана келеді.

Тарих

Аралды португал теңізшісі Педро Фернандес де Кейрос басқарған испан экспедициясы 1606 жылғы 26 қаңтарда, Перудің Кальяо қаласынан басталган экспедиция барысында ашқан. Папа Климент VIII және Испанияның Филип III қолдауымен Квейросқа Сан-Педро, Сан-Пабло және Забра кемелерінің басқаруы тапсырылды. Бұл флот "Три король" ("Үш қасиетті патша") деп аталды. Экспедицияның мақсаты – Санта-Крус аралдарында колония құру үшін сарбаздар, монахтар және азық-түлік жеткізу болатын. Дюси аралы – сапар барысында ашылған он сегіз аралдың біріншісі. Кейрос аралға Луна Пуэста ("батысқан ай") деген ат қойды. Сол күні ол тағы екі аралды көріп, біреуін Сан-Хуан-Баутиста ("Жохн Креститель"), екіншісін Ла-Энкарнасьон ("Тәні түсу") деп атады. Олардың қайсысы Хендерсон, қайсысы Питкэрн аралы екені белгісіз. Эдвардс оны өзінің мансабының басында қызмет еткен 3-ші барон Дюсидің құрметіне, Фрэнсис Рейнольдс Моретоннің құрметіне атады. HMS Pandora Дюсиден солтүстікке бұрылып, осы бағыттың өзгеруіне байланысты Эдвардс аралдар тобының басқа аралдарын көрмеді. Егер HMS Pandora бағытын сақтап қалғанда, ол ақырында Питкэрн аралына жетіп, "Баунти" көтерілісшілерін табар еді. 1820 жылы қарашада кит шабуылдап, батып кеткен "Эссекс" кемесінің экипажы екі кит аулау қайығында теңізде бір айдан кейін Дюсиге жеткенін қате ойлады. Шындығында олар Хендерсон аралына жеткен. 1820 жылы "Эссекс" кемесінен аман қалғандарды іздеп жүрген Суррей капитаны Томас Рейн Дюсиге алғаш рет қонды. Бичидің зерттеулеріне сүйене отырып, 1826 жылы аралдың алғашқы адмиралтейство картасы жарияланды. Бұл карта жүз жылға жуық аралдың жалғыз картасы болды. 1867 жылғы наурыз айында Джон Даггет Гуано аралдары заңына сәйкес АҚШ Мемлекеттік департаментіне Дюси аралын (оны "Дюсер аралы" деп атады) талап ету туралы өтініш берді. Даггетке аралдағы гуаноның сапасы мен мөлшері туралы ант берушілердің мәлімдемелерін қоса алғанда, қосымша ақпарат ұсыну тапсырылды; алайда 1933 жылғы Мемлекеттік департаменттің баяндамасына сәйкес, Даггет қосымша ақпарат ұсынбады және АҚШ бұл талапты қабылдамады. 1881 жылғы 5 маусымда Сан-Францискодан Перуға жүк түсіргеннен кейін "Акадия" пошта кемесі аралға тіреліп, суға батып кетті. Жаңа тапсырыстар алу үшін Куинстаунға немесе Фалмутқа бағыт алғанда, кеме капитаны Стивен Джордж Дюсидің шығысынан өтетін бағытты есептеді. Джордж таңғы сағат 6-да бірінші офицерді басқаруға қалдырды. Жарты сағаттан кейін бірінші офицер судағы фосфоресценция деп ойлап, елемеген ақ сызықты көрді. Кейін ол құрлық екенін білген соң, суға батпау үшін маневр жасады, бірақ сәтті болмады. Күзетші өзін ақ сызықтың бұлт екендігіне сенгендігімен ақтады. Экипаж кемені қайтадан жүзбеге келтіруге бірнеше рет тырысты, бірақ сәтті болмады. Содан кейін капитан кемелердің бірімен Питкэрн аралына барды. Ол жергілікті тұрғындардың көмегіне ие болып, қалған экипажды құтқару үшін американдық "Эдвард О'Брайен" кемесімен қайтып келді. Оқиға кейін Ливерпульдегі сотта тергелді, апаттың түпкі себебі анықталмады, бірақ капитанның есептеу қатесі немесе кемені аралға жеткізген белгісіз ағын мүмкін себептер ретінде қарастырылды. Сот капитанды ешқандай қылмысқа кінәлі деп таба алмады. Акадия аралындағы қону орнында ескерткіш жазуы бар тас орнатылған. Ол 1990 жылы зәкірдің табылуын еске алу үшін ашылды. Ылғалданған кеме ескерткіш тастан шамамен 10 метр тереңдікте жатыр. 1969 жылы атолл "Ғылым үшін арал" деп ұсынылды. Аралдың флорасы мен фаунасын зерттеу үшін келген экспедициялардың арасында 1922 жылғы Уитни Оңтүстік теңіздер экспедициясы, 1970-71 жылдардағы Ұлттық географиялық қоғамның Океан институтының Оңтүстік-Шығыс Океанияға экспедициясы бар. Соңғы экспедициялардың арасында 1987 жылы Смитсоновтың MV Rambler экспедициясы, сол жылы Raleigh International экспедициясы, 1991-1992 жылдардағы Питкэрн аралдарына Сэр Питер Скотттың естелік экспедициясы (Питкэрн аралдары ғылыми экспедициясы) болды. 2012 жылы National Geographic Explorer резиденты Эрик Сала Дюси және Питкэрн аралдарын қамтитын "Жоғалған аралдың акулалары" фильмін жасады. Қол жетімділігі шектеулі болғандықтан, Дюсиге сирек келеді. Сонымен қатар, жүк және танкерлердің аралға немесе жақын маңдағы суларға қалдықтарды тастауы белгілі. 1867 жылы Дюси Гуано аралдары заңына сәйкес АҚШ талабына ие болды, онда гуано кендері бар, басқа елдің талап етпеген аумақ АҚШ иелігі ретінде талап етуге болады деп белгіленген. Гуано аралдары заңы сияқты әртүрлі құжаттарға негізделген бірнеше аумақтарға қарамастан, АҚШ да, Ұлыбритания да бір-бірінің егемендігін мойындамады. Екеуі де аралды жай ғана ашу егемендік талап ету үшін жеткілікті деп санамады және көбінесе аумаққа құқықтарды талап етудің дұрыс тәртібі иеленудің ресми актісі болып саналды. 1903 жылы Дюси сол рәсіммен қосылды және Батыс Тынық мұхитының жоғары комиссарының билігіне бағынды. Р. Т. Симмонс шетелдік кеңсеге жолдаған хатында Джеймс Рассел Маккой оған аралдардың әрқашан Питкэрннің тәуелділігі болып саналғанын және оның және басқа Питкэрн тұрғындарының оларды жиі барып көргенін мәлімдеді. Бұл талапты Дональд Маклаулин Питкэрн аралы мен Дюси аралы арасындағы қашықтық және екі арадағы қашықтықты жүзуге қолайлы қайық болмауына байланысты жоққа шығарды, осылайша олардың Дюсиге барып көргендігіне күмән тудырды. Дюси гидросамолет базасы ретінде пайдалы болуы мүмкін бірнеше аралдардың бірі болды, бірақ бұл жоспар іске аспады. 1953 жылы Тынық мұхиты жарлығы күшін жойды және Фиджидің британ губернаторы Питкэрн аралдарының губернаторы болып тағайындалды, ол жеке британ колониясы болды. Питкэрн аралдарының жаңа конституциясы 2010 жылғы 10 ақпанда қабылданды, ол Дюси және басқа аралдардың британ монархі тағайындаған губернатормен басқарылатынын белгіледі. Губернатор конституцияның ережелерін орындауға міндетті.

География

Дуси Питкэрн аралының шығысында 290 миль (467 км) қашықтықта орналасқан және 24°41' S ендігінде орналасқан әлемдегі ең оңтүстік атолл деп саналады. Оэно аралы ыстық нүкте арқылы пайда болғаннан кейін, Оэно желісінде магма ағыны туды. Бұл ағын Тынық мұхиты тақтасының үшінші қозғалысынан пайда болған FZ2 сынық аймағы арқылы тарады. Атолл Оэно-Хендерсон-Дуси Крау су асты тауының бөлігі болып табылады, ол Оңтүстік Туамотулардың бір бөлігі деп есептеледі. Үш кіші аралдың барлығына да Акадия аралынан төмен су кезінде жаяу жетуге болады. Акадия аралы, атоллдың солтүстік және шығыс шетінде орналасқан, қалған үш аралдан бірнеше есе үлкен, ал оңтүстіктегі Пандора аралы екінші ең үлкені. Ол лагунаның шекарасындағы құм мен коралл сынықтарынан тұрады және HMS Pandora кемесінің құрметіне аталған. Эдвардс аралы Пандора аралының шығысында орналасқан және осыған ұқсас сипаттамаға ие. Ол HMS Pandora кемесінің капитаны Эдвард Эдвардстың есімімен аталады. Атоллдың орталық лагунасы бар, оған Пандора мен Вествуард аралдары арасындағы оңтүстік-батыста орналасқан кең арна арқылы ғана кемемен жетуге болады. Оның максималды тереңдігі 16 метр, ал түбі құм мен кораллдан тұрады. Лагунадағы су айналмалары жиі кездеседі, олар лагунадан мұхитқа суды ағызатын үңгірлердің әсерінен туындайды. Пандора, Оңтүстік Тынық мұхитындағы Point Nemo нүктесінің үш бағыттағы кез келген құрлықтан ең алыс орналасқан координаталарының бірі болып табылады.

Флора

Атоллдың өсімдіктері тұщы судың жетіспеуінен сирек кездеседі – кез келген аралдағы ең шағын флоралардың бірі. Акадия, Пандора және Эдвардс аралдары Heliotropium foertherianumмен жасылданған, бірақ Батыс аралында мұндай өсімдіктер жоқ. Ducie аралында Pemphis acidula да тіркелген; мысалдары 1991 жылғы экспедиция кезінде табылған. Дегенмен, ол 1975 жылғы Смитсондар экспедициясынан бұрын, дауыл толқындары аралды орманнан айырған кезде жоғалып кеткен. Осылайша, H. foertherianum қазір аралдардың өсімдік жамылғысын басып алады. Сонымен қатар, коралл балдырларының бірнеше түрі бар, оның ішінде Porolithon onkodes, Porolithon gardineri және Caulerpa racemosa. Бұл арал Мерфидің көкбағасы үшін ерекше маңызды, өйткені оның әлемдік популяциясының 90% астамы Ducie-де көбейеді. Аралда шамамен 3000 жұп рождестволық қанақайлар да кездеседі, бұл әлемдік популяцияның шамамен 5% құрайды. Сонымен қатар, Ducie-де көбейетін қызыл құйрықты тропикбалықтар мен ақ қанаттылар әр түрдің әлемдік популяциясының шамамен 1% құрайды. Бұрын атолда мекендеген Феникс-петрельдері 1922 жылғы Уитни экспедициясы мен 1991–92 жылдарғы Питкэрн ғылыми экспедициясы аралығында жоғалып кеткен болып есептеледі.

Балық

Лагунада шамамен 138 балық түрі бар, олар сонымен қатар оңтүстік-шығыс Океания, Батыс Тынық мұхиты және Үнді мұхитында да кездеседі. Лагуна улы балықтарымен және қауіпті акулаларымен әйгілі. Сары жиекті лиретейл, қара ұшты групер және майлы групер цигуатера улануына себеп болуы мүмкін. Галапагос акуласы адамдарға қауіпті, ал ақ ұшты акулалар, егер оларды мазаламаса, көбінесе агрессивті болмайды. Питкэрн аралдарының төңірегінде бес түр ғана табылған: Саргоцентрон мегалопс (бұран балықтардың бір түрі), тікенді бауыршақ балық, Хендерсон үшмұрттысы (үшмұртты бленнидің түрі), Алтикустың (тісті бленнилер туысы) және Аммодиттердің (құмдық шашақтар туысы) белгісіз түрлері.

Құрлық омыртқалылары

Аралда қоныстанған кесірткелердің ішінде 1922 жылы Э.Х. Квейл экспедициясы кезінде суретке түсірілген аққарны скинк (Emoia cyanura) және 1935 жылы Джеймс Чапин экспедициясының күнделігінде тіркелген кесіртке бар. Екіншісінің түрі нақты белгісіз, бірақ ол геккон болған, мүмкін мұхит гекконы (Gehyra oceanica) немесе қаралы гекконды (Lepidodactylus lugubris) құрастырған. 1991–92 жылдарғы Питкэрн аралдары ғылыми экспедициясы қаралы геккон мен аққарны скинк үлгілерін тапты. Дукиде мекендейтін жалғыз сүтқоректі – полинезиялық егеуқұйрық; оның санынан қауіп көріп отырған құс түрлерін сақтауға көмектесу мақсатында. Жасыл теңіз тасбақалары Дукиде тамақтануда, бірақ олардың осы жерде көбейетіні байқалған жоқ.