Кіріспе
Ирак соғысының бір бөлігі
2003 жылы Иракқа басып кіру аяқталғаннан және Саддам Хусейн режимі 2003 жылдың мамырында құлатылғаннан кейін, 2011 жылы АҚШ кеткенге дейін жалғасқан ирактық қарсылық қозғалысы басталды. 2003–2006 жылдар аралығындағы ирактық қарсылық қозғалысының кезеңі 2006 жылдың басына дейін жалғасты, содан кейін ол қарсылық қозғалысынан шиит-суннит азаматтық соғысына ауысты, бұл Ирак соғысының ең қанағатсыз кезеңіне айналды.
Көтеріліске дайындық
Ирактағы бүлікшіліктің басталуына бірнеше фактор ықпал етті. АҚШ-тың басшылығындағы күштер жоғары сатыда орталықтандырылған мемлекеттік биліктің күрт құлауынан туындаған билік вакуумын дереу толтыра алмады, нәтижесінде бірнеше апта бойы дерлік анархия орнады. Саддам Хусейннің әскерін үнемі қорқытуы және АҚШ тарапынан басып алу жоспарын жасаудағы уақыт шектеулері басып алу басталғаннан кейін билік вакуумының туындауына себеп болды. Бұл ирактық сарбаздардың АҚШ күштері жеткенге дейін аудандарды тастап кетуімен және Саддам Хусейн биліктен алынғаннан кейін не істеу керектігін АҚШ жоспарлай алмауымен байланысты болды. Бұған қоса, осы кезеңде кең таралған тонаушылық пен американдық күштердің жағдайды бақылауға қабілетсіздігі ирактықтардың наразылығын тудырды. Саддам Хусейн режимінің күтпегендей жылдам құлауы басып алушы күштердің оның әскерін ірі шайқаста жеңіп алуына мүмкіндік бермеді; ирактық қарулы күштері жай ғана тарап кетті, көбінесе қару-жарақтарымен үйлеріне қайтты. Мұның бір себебі – АҚШ күштері басып алғаннан кейін, АҚШ елшісі Пол Бремердің шешімімен ирактық әскері мен қауіпсіздік қызметтері таратылды. Тағы бір наразылық себебі – басып алудан зардап шеккен ирактықтарға дереу гуманитарлық көмек көрсетілмеуі және елді қайта құру жұмыстарының кешігуі, Саддам Хусейн режимінің ұзақ мерзімді репрессиясы мен басқарудағы кемшіліктері, сондай-ақ халықаралық санкциялар болды. Көптеген топтар американдықтардың ұзақ мерзімді мақсаттарына күдікпен қарады; кейбір американдық сарбаздардың мінез-құлқы да жағдайды шиеленістірді. Коалициялық уақытша билігі құрған дебаатизациялау комиссиясы, басқару кеңесін таңдау тәсілі және басқа да саяси шешімдер сунниттік арабтардың өз қауымдастығын кемсітуге бағытталған әрекеттер деп қабылдалды; бұл діни шиеленістің күшеюіне әкелді. Алайда, Саддам Хусейн билігі кезінде осы қауымдар арасындағы теңсіздік салдарынан соғыс басталғанға дейін де діни шиеленіс болғанын атап өту қажет. Көтерілісші топтардың мүшелері әртүрлі топтардан шықты. Баас режимінің бұрынғы қауіпсіздік қызметінің қызметкерлері, бұрынғы әскери офицерлер және басқа да Баас партиясының мүшелері көтерілісші топтардың құрамында болды; шындығында, осы топтар көтерілістің негізгі тірегін құрады. Бастапқыда Баас партиясының бұрынғы мүшелері мен бұрынғы ирактық сарбаздардың көпшілігі Коалиция күштерімен келісімге келуге дайын екендіктерін білдірді. Алайда, көптеген адамдар жұмысы мен зейнетақысын жоғалтты, себебі Бремер ирактық армияны таратып жіберді; бұл және Коалициялық уақытша билігінің бұрынғы баасистермен келіссөздер жүргізуге құлықсыздығы алғашқы көтеріліске серпін берді. Офицерлердің 80 пайызы сунниттер болса, қатардағы әскерлердің 80 пайызы шииттерден тұрды. Саддам Хусейннің жоғалуына дейін түрмеден босатылған тұтқындар көтерілісшілерге және ұйымдасқан қылмыстық топтарға жаңадан сарбаздар тартуға және оларды ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Соңында, О’Ханлан айтқандай, Ирактың шекарасының бұзылуы және одан кейін шетелдік көтерілісшілердің келуі де көтерілісті күшейтті.
Көтеріліс басталады (2003 жылдың мамыр-маусымы)
2003 жылдың мамыр айында, ирактық әскери күштер жеңіліп, таратылғаннан кейін, АҚШ әскері «Сұңқыр үшбұрыш» деп аталатын аймақтарда, әсіресе Бағдадта және Фаллужа мен Тикрит маңында АҚШ әскерлеріне жасалған шабуылдардың күшейіп бара жатқанын байқады. Шабуылдар шабуылдық мылтықтар мен гранаталық құралдарды қолданатын, сондай-ақ АҚШ патрульдері мен колонналарына қарапайым IED (импровизациялық жарылғыш құрылғылар) қолданып, нашар жоспарланған, ату дағдысы мен жаттығуы жеткіліксіз болған шағын топтар тарапынан жасалды. Көп жағдайда, жауап шабуылында көтерілісшілер қаза тапты. АҚШ әскері шабуылдарды Баас партиясының қалдықтары мен Саддамның «Федайиндері» жасағына жабалап, олардың наразы болған бұрынғы ирактық әскери қызметшілерінің кездейсоқ шабуылдары екенін айтты. АҚШ күштері мен Фаллужа тұрғындары арасындағы қарым-қатынас ерекше шиеленісті болды, наразылық көтерілістері мен ұсақ қақтығыстар жиі орын алды.
Коалиция реакциясы және бүлікшілдікке қарсы іс-қимыл (2003 жылдың маусым-қыркүйек айлары)
Шабуылдарға жауап ретінде 9 маусымда АҚШ әскерлері «Жарым арал соққысы» операциясын бастады, онда «Темір ат» жедел тобының 2000 сарбазы Тигр өзенінің түбегі Тхулуия аймағынан өтіп, 397 ирактықты ұстады. Ұсталғандардың көбісі кейін босатылды, бірақ операция шабуылдардың күшін тоқтатуға жеткіліксіз болды. Жаз бойы Сунни үшбұрышында «Сайдвиндер», «Сода тауы» және «Арбуз жылан» сияқты ұқсас операциялар сериясы жүргізілді. «Шөлдік бұршақ» деп аталған біреуі, Сирия шекарасындағы Рава қаласының жанында Саддамның федайиндерімен байланысы болуы мүмкін 70-тен астам жергілікті содырдың лагерін жоюға қол жеткізді. Дегенмен, бұл алғашқы қарсы көтеріліс әрекеттері көтерілісті тоқтатуға жеткіліксіз болды. 2003 жылғы жаз айларында күніне шамамен он шабуыл жасалды, нәтижесінде күніне орташа есеппен 1 американдық сарбаз қаза тауып, 7-сі жараланды. Содырлар өздігінен жарылатын құрылғыларды (көбінесе жол жиегінде жасырылған бомбалар), минометтерді және жақсы жоспарланған шабуылдарды қолдану сияқты жаңа және күрделі тактиканы қолдана бастады. Гуманитарлық операциялар «жеңілдету және жазалау» стратегиясының бір бөлігі болғанымен, қоршау және іздеу операциялары тым қатаң және нақты мақсатқа бағытталмаған деп сынға түсті. Рейдтер кезінде ұсталған көптеген бейкүнә ирактықтар, содырларды жасыру орындарынан айыру үшін пальма ағаштары мен басқа да жапырақтарды алып тастау (олар көптеген шаруалардың күнкөрісін құрады) және соғысқа дейінгі деңгейде су және электр энергиясы сияқты негізгі қызметтерді қалпына келтірмеу, сунниттер арасындағы ұлтшыл қарсылықты күшейтіп, ирак халқының наразылығына әкелді. Сонымен қатар, жаз аяқталар тұсында исламист террористердің қаупі күшейгенін көрсететін жанкешті шабуылдар сериясы басталды. 19 тамызда БҰҰ-ға бағытталған «Каналь» қонақ үйіндегі шабуыл және Имам Әли қабіршайындағы жарылыс, онда аятолла Мохаммед Бакир әл-Хаким және басқа да ондаған адам қаза тапты. Тағы он күннен кейін қақтығыстың жаңа кезеңі басталды. Тамыз айында коалиция операцияларды дәлірек жүргізу үшін адам ақпараттарын жинауды күшейтуге тырысты. Бұл күш-жігер елдің солтүстік-орталық аймағында (Текуритті және Мосул мен Киркуктің оңтүстік шекарасына дейін) шектеулі және уақытша нәтижелер берді, өйткені хабар берушілер келесі алты айда әскерлерді негізінен Саддамның федайиндері мен қалған Баас партиясының қарсыластарына тиесілі жасырын орындар мен қару-жарақ қоймаларына бағыттады. Алайда, суннит аймақтарының көп бөлігінде АҚШ-тың әскери жағдайы бірте-бірте нашарлады, наразылық білдірген ұлтшыл қарсылық күшейді.
Рамазан шабуылдары (2003 жылдың қазан-қараша аралығы)
2003 жылдың қазан айында бүлікшілердің шабуылдарының қарқыны мен жылдамдығы арта бастады. Қазан айының соңында Ирак полициясы мен Халықаралық Қызыл Крестке жасалған төрт бірдей қатерлі көлік бомбасының шабуылынан кейін, партизандық шабуылдардың күрт өсуі "Рамазан науқаны" деп аталған бүлікшілердің жаңа әрекетін бастады, себебі бұл мұсылман қасиетті Рамазан айының басталуымен бірге болды. Күніне шамамен 50-ге дейін шабуыл жасалды, сонымен қатар бірнеше тікұшақтар құлатылды, нәтижесінде АҚШ әскерінен қараша айында 82 адам қаза тауып, 337-сі жараланды.
"Темір балға" операциясы (2003 жылдың қараша-желтоқсаны)
Осыған жауап ретінде коалиция қарашаның екінші аптасында "Темір балға" операциясы деп аталатын қарсы шабуылға шықты. "Темір балға" операциясы Саддам Хусейннің режимін құлату үшін басталған соғыс аяқталғаннан бері алғаш рет АҚШ әуе күштерін қайта қолданды, күдікті тықсыру орындары мен минометтік позициялар әуеден және артиллериялық оқтармен шабуылға ұшырады. Басты жолдарды бақылау, патрульдеу және көтерілісшілер деп күдіктенгендерге жасалған шабуылдар күшейтілді. Сонымен қатар, Саддамның туған жері Аль-Ауджа және Әбу-Хишма кішкентай қаласы сияқты екі ауыл тікенді сыммен қоршалып, қатаң бақылауға алынды. "Темір балға" операциясынан кейін көтерілісшілердің шабуылдары күніне орташа 18 ретке дейін азайды. Бағс партиясының мүшелеріне, олардың көтеріліспен байланысы болды деген ақпараттардың көптігіне байланысты рейдтер күшейді, нәтижесінде Саддам Хусейн 2003 жылдың 12 желтоқсанында Тикрит маңындағы шаруа қожалығынан ұсталды. Бұл жаңа жетістіктер көптеген адамдарды АҚШ-тың көтерілісшілерге қарсы күресте жеңіске жетіп жатқанына деген үміттерге толы етті.
2004 жылғы қаңтар-наурыз
2003 жылдың желтоқсаны мен 2004 жылдың наурызы аралығында партизандық шабуылдар салыстырмалы түрде азайды. Көтерілісшілерге кейбір зиян келгенімен, бұл негізінен АҚШ-тың жаңа тактикасы зерттеліп, жаңадан шабуыл жоспарланған қайта ұйымдастыру кезеңімен байланысты болды деп саналады. Партизандық шабуылдардың қарқыны төмен болғанымен, Әбу Мусаб әл-Зарқауидің ізбасарларымен байланысты болуы мүмкін "терроршыл" шабуылдар күшейді. Осы кезеңде жүздеген ирактық азаматтар мен полиция қызметкерлері (көбінесе шииттер) бірнеше ірі жарылыстарда қаза тапты. Бұл оқиғалар әл-Зарқауи басқарған, сол кезде "Джамаат әл-Таухид уәл-Джихад" деп аталған ұйымның көтерілістегі маңызды күш ретінде көзге ілуіне әкелді. Бұл ұйым шетелдік және ирактық жауынгерлерден тұрады және оның радикалды сунниттік исламистік идеологиясы болды.
2004 жылғы көктемгі көтеріліс
Рамадиде АҚШ әскерінің оккупациясы. АҚШ бастаған күштерге қарсылық Ирактың сүнни аймақтарымен шектелмеді. Осы кезеңде шииттердің, әсіресе қалалық кедейлердің, оккупацияға наразылығы сүннилердегідей себептермен бірте-бірте күшейді: коалиция уәделерін орындамады деген сезім және шетелдік оккупацияға қарсы ұлттық наразылық. Жұмыссыз, перспективасы жоқ, АҚШ уәделеріне сенімін жоғалтқан көптеген жас жігіттер шиит діни радикализміне, әсіресе дін қызметкері Муктада әс-Садр қолдаған бағытқа тартыла бастады. Садрдың әулеттік тарихы, отты оккупацияға қарсы риторикасы және ислам заңдарын енгізу туралы шақырулары оны ирактық шиит қоғамының осы бөлігінің жетекшісі етіп шығарды. 2003 жылғы маусымда Ирактың басқарушы кеңесіне қабылданбағаннан кейін ол Махди армиясын құрды, оның миссиясы тәртіпті сақтау және Иракты "жамандықтан" тазарту еді. Сол кезден бері АҚШ оны қауіп деп санады, бірақ оған қарсы шаралар қабылдау мәселесінде келіспеушілік болды. Садрдың риторикасы күшейгенде және оның жасағы Садр қаласынан шеру өткізіп, АҚШ-қа үмітсіздік білдіргенде, олар оның қозғалысын қысымға алуға шешім қабылдады. 29 наурызда олар Садрдың "әл-Хауза" газетін жапты және оның көмекшісін кісі өлтіру айыбымен қамауға алды. Бұл, АҚШ қолдаған уақытша үкіметте сәттілікке жету мүмкіндігінің азаюымен қосылып, Садрды қарулы көтеріліс жасауға итермеледі. 4 сәуірде Махди армиясына коалиция нысаналарына шабуыл жасау және АҚШ-тың жаңадан дайындаған ирактық қауіпсіздік күштерінен бақылауды алу бұйрығы берілді. Сол кезде 3000-нан 10000 адамға дейін саналатын Махди армиясы зорлық-зомбылықты күшейтіп, үйлестірілген шабуылдар ұйымдастырды, коалиция және ирактық күштерді таң қалдырып, Наджаф, Куфа, әл-Кут, Бағдадтың бір бөлігі және Насирия, Амара, Басра сияқты оңтүстік қалаларды басып алды. Ирактық қауіпсіздік күштерінің көп бөлігі дезертирлік жасады немесе көтерілісшілерге қосылды. Тезірек, АҚШ күштері Ирактың оңтүстік және орталық бөліктеріндегі көптеген қалалық орталықтарда бақылауды сақтауға тырысып, қарсы шабуылға дайындалды. Сол уақытта сүнни көтерілісі күшейді. 2004 жылғы 31 наурызда АҚШ әскері үшін жұмыс істейтін төрт жеке әскери мердігер Фаллуджа қаласында көтерілісшілер мен тұрғындар тобының қолынан қаза тапты және кесілді. Сол күні қаладан бірнеше шақырым қашықтықтағы жолда 5 американдық сарбаз үлкен жарылғыш құрылғысынан қаза тапты. Шабуылдар Фаллужа орналасқан Әл-Анбар провинциясының жауапкершілігін АҚШ армиясынан алып жатқанда орын алды. Теңіз жаяу әскерлерінің патрульдік, рейдтік, гуманитарлық көмек және жергілікті басшылармен ынтымақтастық стратегиясы тоқтатылды және АҚШ қаладан көтерілісшілерді тазарту үшін үлкен шабуыл жасауға шешім қабылдады. 4 сәуірде АҚШ және Ирак әскерлері қаланы қайта басып алу үшін "Сақшыл шешім" операциясын бастады, ол толығымен көтерілісшілердің қолына өткенін көрсетті. Олар партизандардың қатты және жақсы ұйымдастырылған қарсылығына тап болды. Фаллужаны қорғап тұрған көтерілісшілердің саны 2000-нан асып, взводтарға бөлінген. Партизандар Ирак соғысында бұрын-соңды көрінбеген күрделі тактиканы қолданды, бейтарап атыс, жасырын атыс және кезең-кезеңмен шегіну сияқты стандартты жаяу әскер тактикасын пайдаланды. Бұл стратегия совет стиліндегі "еңбекті қорғау" стратегиясына ұқсады, бұл Ауғанстандағы муджахидтерді еске түсіретін тактиканы пайдаланатын шетелдік джихадистердің емес, бұрынғы ирак армиясының мүшелерінің басшылығын көрсетеді. Үш күндік шайқастан кейін көтерілісшілер қаланың үштен екі бөлігін бақылауда ұстады. Ұлттық көтерілісшілердің үйлестіруін көрсететін кең ауқымды және жоспарланған жағдайлар байқалды. Жүздеген көтерілісшілер Фаллужа мен Бағдад арасындағы жолды жапты, ал Фаллужаның батысында, Рамадиде 150-ден астам көтерілісші АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің позицияларына шабуыл жасады. Осыған ұқсас шабуыл Сирия шекарасына жақын Аль-Каим қаласында АҚШ теңіз жаяу әскерлеріне қарсы 150-ге жуық көтерілісшілер жасады. Шабуылдар қайтарылды, бірақ АҚШ-тағы шабуылдардың салдарынан ондаған адам қаза тапты. Фаллужа ауруханасының жоғары деңгейдегі азаматтық құрбандықтар туралы хабарлары АҚШ пен Ирактың басқару кеңесіне саяси қысымды күшейтті, бұл ирак халқы мен мұсылман әлемінің наразылығын тудырды. Екі апталық шайқастан кейін АҚШ теңіз жаяу әскерлері қаланы басып алуға жақын болды, бірақ оның орталық бөлігін толығымен бақылауға алмады. Пентагон басшылары қаланы басып алуға тырысу көтерілісшілердің наразылығын одан әрі күшейтуі мүмкін деп қорқып, күштерін кері қайтарды. Теңіз жаяу әскерлеріне 30 сәуірде қаланы қоршауға алуға бұйрық берілді, олар алдағы алты ай бойы қаланың айналасында болады. Фаллужа ішіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында 30 сәуірде "Фаллужа бригадасы" құрылды, ол Ирак армиясының бұрынғы мүшелерінен, жергілікті еріктілерден және тіпті көтерілісшілерден құралды. Бұл бөлім құру келісімге қол жеткізудің бір бөлігі болды. Бөлім Коалициялық уақытша билігінің бақылауында жұмыс істеуі, ирак полициясы және ұлттық гвардиясымен бірге патрульдеуі, бірақ дербестігін сақтауы керек еді. Фаллужа бригадасында Саддамға адал болғандар көп болды. Әртүрлі хабарларға сәйкес, бригада мүшелері көтерілісшілердің үстемдік құрған топтарына қайтадан енді. Қала көтерілісшілер мен бүлікшілердің бақылауында қалды. Хабарламаларға сәйкес, Әбу Мусаб әз-Зарқауи ұйымы аймақтағы бірнеше билік жүргізушілердің бірі болды. Көктемгі көтеріліс аяқталған кезде Фаллужа, Самарра, Бақуба және Рамади қалалары сүнни партизандарының бақылауында қалды, ал американдық патрульдер қалаларда тоқтатылды. Көтеріліс тағы бір маңызды өзгеріске ұшырады, өйткені көтерілісшілер ұйымдары енді Фаллужа сияқты қалаларда дамып, бір-бірімен үйлестіруге мүмкіндік алды. Зарқауи тобы мен оның одақтастары ұлтшыл және Баасшыл бағыттардағы басқа көтерілісшілер тобымен бейқұрылыс ынтымақтастықта болды, бірақ топтар сүнни көтерілісшілері бақылайтын аумақтарда үстемдік үшін бәсекелестікке түсті. АҚШ күштері Самарра мен Бақубаға кейде бронетранспорттық шабуылдар жасады, ал АҚШ теңіз жаяу әскерлері Рамадиде шамамен алты кішкентай бекініс сақтады, ал қаланың айналасындағы аумақ көтерілісшілердің бақылауында болды. Американдық жер күштері Фаллужадан тыс қалды, бірақ Әбу Мусаб әз-Зарқауи ізбасарларының қала ішіндегі болжамды жасырынған жерлеріне үнемі әуе шабуылдары жасалды. Фаллужа үшін болған шайқас аяқталғаннан кейін сүнни көтерілісі АҚШ күштеріне қарсы жалғасты, олар бұл қалалардың сыртында болды, партизандар Ирак күштеріне зиян келтіру үшін жарылғыш құрылғылар мен минометтерді пайдалану тактикасын қайта жаңартты, көбінесе тікелей қақтығыстардан аулақ болды. Сонымен қатар, шииттік оңтүстікте шайқас жалғасты. Келесі үш айда 1500-ден астам Махди армиясының әскери қызметкерлері, жүздеген азаматтық тұрғындар мен ондаған коалициялық әскерлері қаза тапты, АҚШ оңтүстік қалаларды қайта басып алды. 6 маусымда уақытша шайқасты тоқтатуға келісімге келді. Садр қаруды төмен қою және саяси процеске қатысу үшін уақытша үкіметпен келіссөздерге кірісті, ал АҚШ Махди армиясы әскери түрде жеңілді деп мәлімдеді, Наджафтағы АҚШ-тың жоғары командирі бригадалық генерал Марк Хертлинг: "Муктада жасағы әскери түрде жеңілді. Біз олардың ондаған адамдарын өлтірдік..." деді.
Resistance to U. S. led forces would not for long be confined to the Sunni regions of Iraq. Over this period, Shiite dissatisfaction with the occupation, especially among the urban poor, had been gradually increasing for some of the same reasons it had been among the Sunnis: the perception that the coalition had failed to deliver on its promises and a nationalist dissatisfaction with foreign occupation. Many young men without jobs or prospects and who had lost faith with the promises of the U. S. began to become drawn to Shiite religious radicalism, especially of the brand advocated by the cleric Muqtada al Sadr. Sadr's distinguished family background, and his fiery anti occupation rhetoric and calls for the implementation of Islamic law, caused him to emerge as the leader of this portion of Iraqi Shiite society. In June 2003, after being rejected from a spot on the Iraqi Governing Council, he had created a militia known as the Mahdi Army, whose mission he said was to help keep order and cleanse Iraq of "evil." Since that point, the U. S. had regarded him as a threat, but was divided on whether or not to proceed with a crackdown. Eventually, as Sadr's rhetoric heated and his militia paraded through Sadr City in what seemed like a challenge to the United States, they decided to begin to squeeze his movement. On March 29, they moved to close Sadr's newspaper known as al Hawza and arrested one of his aides on murder charges. That, combined with his steadily decreasing political prospects for success within the U. S. backed interim government, pushed Sadr to decide for armed revolt. On April 4, the Mahdi Army was directed to begin launching attacks on coalition targets and to seize control from the nascent U. S. trained Iraqi security forces. The Mahdi Army, which by then numbered from 3,000 to 10,000 men, organized quickly escalating violent riots and then a coordinated assault, surprising coalition and Iraqi forces and seizing control of Najaf, Kufa, al Kut, and parts of Baghdad and southern cities like Nasiriyah, Amarah, and Basra. A widespread collapse of the Iraqi security forces ensued, with most deserting or defecting to the rebels rather than fighting. Soon, combat was erupting in many urban centers of southern and central portions of Iraq as U. S. forces attempted to maintain control and prepared for a counteroffensive. At the same time, the Sunni insurgency was rapidly intensifying. On March 31, 2004, four private military contractors working for the U. S. military were killed and subsequently mutilated by insurgents and a crowd of residents in the city of Fallujah, long a particularly troublesome center of Sunni resistance to the U. S. presence. On the same day, 5 U. S. soldiers were killed by a large IED on a road a few miles outside of the city. The attacks took place as the Marines were taking over responsibility for Al Anbar Governorate, in which Fallujah is located, from the U. S. Army. The intended Marine strategy of patrols, less aggressive raids, humanitarian aid, and close cooperation with local leaders was quickly suspended and the U. S. decided that it was time for a major assault to clear the city of insurgents. On April 4, U. S. and Iraqi forces launched Operation Vigilant Resolve to retake the city, which had clearly fallen completely into rebel hands. They met very stiff and well organized resistance from the guerrillas. The insurgent force defending Fallujah was believed to number over 2,000 men, divided into platoon sized units. The guerrillas used sophisticated tactics not seen before in the Iraq war, using standard infantry tactics such as indirect fire support, cover fire, and phased withdrawal. It was noted to resemble a Soviet style "defense in depth" strategy, suggesting guidance from former members of the Iraqi Army rather than foreign jihadis who would more likely used tactics reminiscent of the mujahideen in Afghanistan. After three days of fighting with the U. S. Marines, the insurgents still held three quarters of the city. Cases of widespread reach and planning, suggesting national insurgent coordination, were noted. Hundreds of insurgents cut the road between Fallujah and Baghdad to the east, while west of Fallujah in Ramadi, over 150 insurgents launched an offensive against U. S. Marine positions. A similar attack followed, conducted by about 150 insurgents, against U. S. Marines near the Syrian border in Al Qa'im. The assaults were beaten back, but the U. S. toll from the combined attacks numbered in the dozens. Political pressure began to build on the United States and the Governing Council of Iraq as the hospital of Fallujah continued to report high numbers of civilian casualties, inflaming further the Iraqi people and Muslim world in general. After two weeks of fighting, the U. S. Marines were on the verge of capturing, but had not yet taken central control of, the city of Fallujah. Pentagon leaders, fearing that continuing the effort to capture the city might further inflame a larger revolt against coalition authority, pulled back the forces. The Marines were ordered to stand down and cordon off the city on April 30, where they would remain in a perimeter around the city for the following six months. A compromise on April 30 was reached in order to ensure security within Fallujah itself by creating the "Fallujah Brigade", a unit that drew from former members of Iraq's Army, local volunteers, and even the insurgents themselves. The unit's formation was part of a truce negotiation. This unit was to act under the control of the Coalition Provisional Authority, patrol alongside the Iraqi Police and National Guardsmen but maintain its autonomy. The Fallujah Brigade had many former Saddam loyalists. From various reports, Brigade members re integrated themselves into the insurgent outfits that dominated. The city remained under the control of insurgent and rebel forces. Reportedly, Abu Musab al Zarqawi's organization was among the several that exercised some authority in the area. By the end of the spring uprising, the cities of Fallujah, Samarra, Baqubah, and Ramadi had been left under Sunni guerrilla control with American patrols in the cities ceased. The insurgency had undergone another major shift, as insurgent organizations now had safe havens in cities such as Fallujah to develop and coordinate with each other. Zarqawi's group and its allies were in a period of uneasy cooperation with other insurgent groups dominated by nationalist and Ba'athist agendas, although the groups increasingly came into competition for territory within Sunni insurgent controlled areas. U. S. forces launched only occasional armored forays into Samarra and Baquba, while about half a dozen small forts were maintained by the U. S. Marines in Ramadi, with the surrounding territory in the city controlled by rebels. American ground forces remained outside of Fallujah, though regular air strikes were conducted on alleged safehouses of Abu Musab al Zarqawi's followers in the city. With the battle for Fallujah over, the Sunni insurgency continued against the U. S. forces remaining outside these cities as the guerrillas resumed their tactics of using IED's and mortars to attack U. S. forces indirectly, for the most part avoiding direct combat. Meanwhile, the fighting continued in the Shiite south. Over the next three months, over 1,500 Mahdi Army militiamen, several hundred civilians, and dozens of coalition soldiers were killed as the U. S. gradually took back the southern cities. On June 6, a truce was reached, temporarily ending the fighting. Sadr entered into negotiations with the provisional government to lay down arms and enter the political process, while the U. S. declared that the Mahdi Army had been militarily defeated when Brigadier General Mark Hertling, a top U. S. commander in charge of Najaf, Iraq, stated, "The Moqtada militia is militarily defeated. We have killed scores of them over the last few weeks, and that is in Najaf alone. [ ] The militia have been defeated, or have left " However, Sadr remained in control of parts of Najaf and Sadr City, while the U. S. continued to patrol in the south outside those areas.
Егемендікті беру (2004 жылдың маусым-шілде айлары)
2004 жылғы 28 маусымда коалиция басып алуды ресми түрде аяқтады, билікті премьер-министр Ияд Аллауи басқаратын жаңа ирак үкіметіне тапсырды. Оңтүстіктегі жағдай тұрақталғандай көрініп, билік ауысқаннан кейін көптеген адамдар жалғасып жатқан сунниттік қарсылықтың күші әлсірегеніне үміттенді. Көптеген ирактықтар үкіметке үмітпен қараса да, содырлар оны американдық марионетка деп санап, күресті тоқтатпады. 18 шілдеде жасақтар Аллауиді өлтіргендерге 285 000 доллар сыйақы жариялады.
Наджаф шайқасы, соғыс бітіру туралы келісім және оның салдары (2004 жылдың тамыз-қыркүйек айлары)
Алайда көп ұзамай оңтүстіктегі бейбітшілік тағы да бұзылады. АҚШ теңіз жаяу әскерлері Наджаф айналасындағы аумақты АҚШ армиясынан алғаннан кейін Махди армиясымен күшті қарым-қатынасқа түсіп, бұрын кіруге тыйым салынған аймақтарды қарауылдай бастады. Көп ұзамай Махди армиясы бітімнің бұзылғанын жариялады және әскерилер полиция бөлімшесіне шабуыл жасады. АҚШ әскерлері жауап берді, ал тамыздың бірінші аптасында Наджафта (шиит исламның ең қасиетті қалаларының бірі) Ирактағы ең қасиетті шиит мұсылман ғибадатханасы саналатын Имам Әли ғибадатханасын бақылау үшін ұзаққа созылған қақтығыс басталды. Наджафтың ескі қаласында ғибадатхана төңірегінде және әлемдегі ең үлкен зираттардың бірі – Вади әл-Салам (Бейбітшілік аңғары) зиратында ауыр шайқастар болды. Зираттың тығыз кесенелер мен үңгірлермен толы жері Садрдың жасақтары жүргізген қалалық партизан соғысына өте қолайлы болды. АҚШ әскерилері оны «жунглисіз джунгли соғысы» деп сипаттады. Дегенмен, АҚШ әскерлері алға жылжуын жалғастырып, Садрдың күштеріне ауыр шығын келтірді, ал Садр өзі жеңіл жарақат алды. Ақырында үш апталық шайқастан кейін Садрдың күштері, бастапқыда қала мен зиратқа тараған кем дегенде 2000 әскериден тұратын, ғибадатхана ішінде бірнеше жүз ғана әскериге дейін азайды. Шайқасты көбінесе АҚШ күштері жүргізсе де, ғибадатханаға тек ирактық күштері кіреді деп күтілді. Ирактағы шиит дінбасысы Муктада әл-Садрмен, ғибадатхананы қорғап тұрған Махди армиясының басшысымен келіссөздер жүргізілді, бірақ олар дамымады. 25 тамызда 73 жастағы Ұлы аятолла Әли әл-Систани Иракқа келді және қантөгісті тоқтату үшін Наджафқа қарай жолға шықты. Келесі күні Систанидің делдалымен жасалған келісім күшіне енді. Келісімнің нақты шарттары белгісіз болғанымен, ол Махди жасақтарының қаруын тастап, Наджафты босатуын және АҚШ әскерлерінің қаладан кетуін талап етті. Бұл күштерді уақытша үкіметтің қауіпсіздік күштері алмастыруы керек еді. Уақытша үкімет өкілі Садрдың жақтастары саяси процеске қосыла алатынын және Садр бос болып қалуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл талаптар маусымда жасалған бітімге ұқсас еді. Келісімге сәйкес, аятолла Систани Имам Әли ғибадатханасының жауапкершілігін өз мойнына алады, жауынгерлер ғибадатханадан кетеді, ал келушілерге кіруге рұқсат етіледі. Сонымен қатар, Ирактың уақытша үкіметі шайқас кезінде ғибадатханаларға келген зиянды жөндеуге келісті. Бұл шешім Наджафтың көрнекті шиит дінбасысы Саид Мохаммед Бакир әл-Хакимнің қазасына бір жыл толуына екі күн бұрын қабылданды. Көбінесе Махди армиясы мен АҚШ күштері Наджафтан шығып, бақылауды Ирак үкіметіне қайтарды, бірақ Наджафтағы Садр жасағының көптеген қалдықтары қаруларын сақтап, қайта топтасу үшін солтүстікке, Садр қаласына көшті. АҚШ пен Садр қаласындағы жергілікті басшылардың жергілікті партизандар мен Наджафтағы шайқастың қатысушыларын қарусыздау бойынша келіссөздері қыркүйек айының басында тоқтап қалды. М. Садрдың бұйрығына бағынбаған Махди армиясы АҚШ-тың Садр қаласын қарауылдауына немесе қаруларын тапсыруға мүмкіндік беретін кез келген келісімге келіспеді. Нәтижесінде, 6 қыркүйекте АҚШ әскерлері мен шиит жасақтары арасында Садр қаласында қайтадан ауыр шайқас басталды. Шайқастың алғашқы күндерінде кем дегенде 2 АҚШ сарбазы мен ондаған ирактықтар, соның ішінде бейбіт тұрғындар мен жауынгерлер қаза тапты. Фаллужадан солтүстікке қарай 9 шақырым жерде 7 америкалық теңіз жаяу әскері мен 3 ирактық сарбазы қаза болған көлік бомбасының жарылысы, сондай-ақ Бағдадтағы сунниттік бүлікшілердің IED шабуылдарының күшеюі салдарынан 2004 жылдың 7 қыркүйегінде Ирак соғысында АҚШ-тың қаза тапқандар саны 1000-нан асты.
Сунниттік көтеріліске қарсы коалицияның қарсы шабуыл басталады (2004 жылдың қыркүйек-қараша аралығы)
Садрдың күштерінің зорлық-зомбылық қаупі Ирактың басым бөлігінде жойылғаннан кейін, коалициялық күштер мен Ирак үкіметі көктемгі көтерілістен қалған көптеген сунни партизандық қауіпсіз баспаналарды бақылауға алуға назар аудара бастады. АҚШ жетекшілігіндегі коалиция және Аллауи үкіметі 2005 жылғы қаңтарда Иракта жоспарланған парламенттік сайлаулардан бұрын партизандық бекіністерді қайтару жоспарларын жасады. Көптеген сарапшылар мен коалициялық шенеуніктер, аумақтарды партизандық бақылауда қалдырудың (соның салдарынан сол аймақтардағы халықтың дауыс беруге мүмкіндігі болмайды) сайлаудың заңдылығына нұқсан келтіреді деп қорқып отырды. Партизандық бақылаудың ең әлсіз болған қалалар алдымен алынар еді, ал көтерілістің ортасы – Фаллужа, АҚШ президенттік сайлауынан кейінге дейін күтіледі. Осы кезеңде сунниттік бүлікшілердің ішінде де өзгерістер болып жатты. Jama'at al Tawhid wal Jihad, 17 қазан күні Зәрқауидің Осама бен Ладенге адалдық серт берген хабарламасынан кейін өзінің атын Tanzim Qaidat al Jihad fi Bilad al Rafidayn (Ирактағы Әл-Қаида (АҚИ)) деп өзгертті, бүлікшілердің жетекшілігін күшпен алуға және сунниттік аумақтардың үлкен бөлігін (тіпті Бағдадтағы Хайфа көшесінде де) бақылауға ұмтылып жатты. Бірінші шабуыл 2004 жылдың 1 қыркүйегінде басталды, АҚШ және Ирак күштері Мосулдың батысында орналасқан солтүстік Түркіменстан қаласы Тал-Афарды қоршап алды. АҚШ күштері бұл қаланың Иракқа Әл-Қаиданың шетелдік партизандары мен көршілес Сириядан қару-жарақ әкелу үшін транзиттік пункт ретінде пайдаланылып жатқанын мәлімдеді. 12 күндік қоршаудан кейін, қалаға шабуыл жасалып, 12 қыркүйекте АҚШ және Ирак әскерлері қайтадан басып алды. Шайқастарда кем дегенде 58 адам қаза тапты. Шабуылдың келесі кезеңі 30 қыркүйекте басталды, АҚШ армиясының 1-ші жаяу әскер дивизиясының 3000 сарбазы мен 2000 ирактық сарбазы партизандар бақылап отырған Самараға күтпеген шабуыл жасады. Қаладағы бүлікшілердің ұстанымы нашар болып шықты, ал бүлікші күштер АҚШ бронетехникасы мен әуе күшінің шабуылынан тез қайтарылды. Олар соғысудың орнына қаладан қашып кетті немесе халықтың арасына сіңіп кетті. АҚШ бағалауынша, 130 бүлікші және 1 АҚШ сарбазы қаза тапты, бірақ тұрғындар көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болғанын хабарлады. 4 қазанда АҚШ әскері операцияны сәтті деп жариялады. АҚШ әскерлері Бағдадтың солтүстігіндегі Бакубада да еркін қозғалысқа қол жеткізгенін хабарлады, бірақ екі қала да толыққанды "бейбіттендірілмеген" еді. Келесі кезең 5 қазанда басталды, сол күні 3000 коалициялық және ирактық әскер Бағдадтың оңтүстігінде орналасқан солтүстік Бабил провинциясында сунниттік бүлікшілерге қарсы жорық бастады. Бұл аймақ көптеген кешірілгендер мен партизандық зорлық-зомбылыққа байланысты "Өлім үшбұрышы" деп те аталады. Коалициялық күштер Евфрат өзенінен батысқа қарай алдыңғы операциялық базаларынан өтіп, маңызды көпірді бақылауға алып, үй-үйді тінтіп қарады. Тағы да, бүлікшілер және таңқаларлықтай жағдайда көптеген бейбіт тұрғындар шабуылға қарсы тұрудың орнына ыдырап, жақын жерлерге паналады. Көтерілісшілердің аздап мазалауға тырысқаны туралы хабарлар келді, бірақ ірі шайқастар болған жоқ. Нәтижесінде, операция бүлікшілерді ұстау бойынша көп сәттілікке жетпеді. Сонымен қатар, Ирактың уақытша үкіметі, тайпа басшылары және Махди армиясының лауазымды тұлғалары арасындағы келіссөздер Садр қаласындағы шайқастарды аяқтауға мүмкіндік берді. Қаруды тапсыру туралы хабарланды, кейбір қару-жарақ шиит бүлікшілерінен ирак полициясына жеткізілді. Махди армиясы қару-жарағының бір бөлігін сақтап қалғанымен, ол енді Ирактағы зорлық-зомбылыққа белсенді қатыспады. Садр сайлауға қатысуға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеді, бірақ ол өзінің қатаң оккупацияға қарсы ұстанымынан бас тартпады. Бұл Фаллужадағы сунниттік бүлікшілердің орталығы шабуылға дайын тұрғанын көрсетті. АҚШ армиясының көптеген сарбаздары мен теңіз жаяу әскерлері қаланы қоршап тұрған базаларға жинала бастады, ал азаматтық халықтың көп бөлігі қашып кетті. Күштерді жинақтауға көмектесу үшін британдықтар 850 сарбаздан тұратын "Қара күзет" полкін Басрадан Бағдадтың оңтүстігіндегі "Өлім үшбұрышына" Фаллужаға бара жатқан АҚШ әскерлерінің орнына орналастырды. Бұл шешім Ұлыбританияда, әсіресе полк жанкешті шабуылдар мен жол бойындағы бомбалардан зардап шеккеннен кейін қырқыс дау тудырды.
Фаллужа шайқасы және оның салдары (2004 жылдың қарашасы - 2005 жылдың қаңтары)
АҚШ пен Ирактың Фаллужа маңындағы күш жинауы жалғасты, қараша айының басында және АҚШ президенттік сайлау кезінде 5000-нан астам американдық және 1000 ирактық әскер қаланы қоршады. Ирак әскерлері АҚШ-та оқытылған Ирак қауіпсіздік күштерінің ең қабілетті бөлімдерінен, негізінен Ирактың шиит аймақтарынан алынды. 8 қарашада Фаллужаға шабуыл «Фантом ашуы» операциясымен басталды. Көптеген партизан қашып бара жатқан бейбіт тұрғындардың арасында жасырынып кетті, нәтижесінде қалада 5000-ға жуық адам қалды, ал көтерілісшілердің саны 10 000-ға дейін жеткені хабарланды (бағалау бойынша). Осы кезде азаматтардың көп бөлігі қашып кеткенімен, мыңдаған адам қалды (көлік құралының болмауы немесе мүлкін күзету қажеттігінен). Қалаға қарқынды әуе шабуылы мен артиллериялық оқтар жаудырылды (ақ фосфор мен напалм да қолданылды). Сонымен қатар, АҚШ және Ирак күштері, негізінен солтүстіктен, алға жылжып, қаланың басты ауруханасын бақылауға алды, онда көтерілісшілер сәуір айында көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапқанын хабарлаған. Партизандық қарсылық күтілгеннен төмен болды, себебі диверсиялық тактика қолданылды және Фаллужадағы көтерілісшілердің көп бөлігі қашып кеткен. Қаладағы қираған үйлер күшпен басып алу стратегиясын көрсетеді. Американдық әскери қызметкердің қарусыз және жарақат алған кем дегенде бір адамды өлтіргенін көрсететін видео пайда болды, бұл АҚШ оккупациясының тиімділігіне күмән тудырып, наразылық тудырды. Бірақ теңіз жаяу әскерінің ешқандай кінәсі жоқ деп танылды, өйткені оларға жау кейде өлімін сахналап, теңіз жаяу әскерін өлімге жетелеу үшін денелеріне жарыққыштар орналастыратыны туралы ескертілген. Қараша айы коалициялық күштер үшін ең қанағатсыз ай болды, сәуір айынан да көп адам қаза тапты. 9 қарашада американдық әскер қаланың ортасына енді. Олар партизанның шағын топтарынан қарсылыққа тап болды, олар соққымен шабуылдап, қашып, снайперлерді қолданды. Американдық әскерлер кірген үйлерді жоюға арналған жарыққыштар, тіпті мәйіттерге бекітілгендер де кездесті. Бір апта ішінде 38-ден астам американдық әскері қаза тауып, 275-тен астам жарақат алды. Сол кезеңде көтерілісшілердің жоғалғандары көп болды, жүздеген адам қаза тапты деп есептеледі. Бірте-бірте АҚШ және Ирак күштері бас көтерілісшілерді қаланың оңтүстік-батысына итеріп, үй-үйді мұқият тексеріп, қаланың кварталдарын бір-бірлеп бақылауға алды. Американдық әскер «шекеш пен намысты» стратегиясын қабылдады, көтерілісшілерді қаланың оңтүстік-батыс бұрышына және ашық шөлге итеруді көздеді (мұнда олар жасырыну мүмкіндігі болмай, американдық атыс күшімен жеңіліске ұшырар еді). Партизандық топтарға қарсы қиындықтарға қарамастан, қараша айының соңына қарай қаладағы көтерілісшілердің көп бөлігі өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Алайда, қаңтарға дейін партизандық қарсылық жалғасты (көп бөлігі алдын ала дайындалған құпия туннельдерден әрекет ететін көтерілісшілердің күшімен). Көптеген ұрыстардың соңында 50-ден астам американдық теңіз жаяу әскері қаза тауып, бірнеше жүз адам жарақат алды. Американдық әскерилердің бағалауынша, 3000-4000 көтерілісші қаза тапқан болуы мүмкін. Қаланың қалған бейбіт тұрғындары да көп шығынға ұшырады. Соғыстың соңында қаланың көп бөлігі қирады. Алдағы айларда қаладан қашқандардың азы ғана қайта оралады. Фаллужаға жасалған шабуыл Ирактың қалған бөлігі үшін күтпеген салдарларға әкелді. Фаллужадан қашқан көтерілісшілер солтүстік Бабил провинциясына, солтүстіктегі Мосулға және Бағдадқа енді. Нәтижесінде, шабуыл басталғаннан кейін зорлық-зомбылық күрт өсті, минометтік және IED шабуылдары жиілігі мен қарқындылығы артты. Ирак азаматтарына бағытталған жанкештілік және автокөлік бомбалау науқаны бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Ең көп зорлық-зомбылық Мосулда байқалды. Көтерілісшілер кең ауқымды шабуыл жасап, қаланың батыс (араб) жартысын басып алды және АҚШ Фаллужаға шабуыл жасағанмен бір уақытта полиция күшін жойды. 16 қарашада 3000-нан астам американдық және осыған ұқсас ирактық әскер қарсы шабуылға шығып, стратегиялық нүктелерден көтерілісшілерді ығыстырды, бірақ қаланың көп бөлігін бақылауға алмады. Бір жыл бұрын Ирактың көп бөлігімен салыстырғанда салыстырмалы түрде бейбіт болған Мосул алдағы уақытта ең ауыр ұрыс ошағына айналды. Желтоқсан айында Мосулдағы ашық алаңдағы асханада жарылыс болды, нәтижесінде 14 американдық әскері қаза тауып, жүзден астам адам жарақат алды. Президент Буш бір жыл бұрын осы жерде Жаңа жылдық түйе көрсеткен. Бұл соғыс кезінде американдық әскеріне келген ең ауыр шабуылдардың бірі болды – жарылысқа жанкешті шабуылдың себеп болғаны күдіктелді. Жыл соңында американдық әскер 2004 жылы 15 000-нан астам партизанды өлтірген немесе тұтқынға алғанын хабарлады, бұл осы кезеңдегі ұрыстың қарқындылығына жаңаша көзқарас ұсынды. 2004 жылы 848 американдық әскері қаза тауып, 9034-і жарақат алды. Нақты сандар белгісіз, бірақ мыңдаған ирак қауіпсіздік күштері мен ирак азаматтары да террористік шабуылдарда және американдық әуе шабуылдары мен кездейсоқ оқтардан қаза тапты.
Ирак сайлауы мен оның салдары (2005 жылдың қаңтар-наурыз айлары)
2005 жылдың 31 қаңтарында тұрақты конституция жобасын әзірлеу үшін үкімет сайлауы өтті. Бірқатар зорлық-зомбылық оқиғалары мен сунниттердің кеңінен қатысуының болмауы оқиғаға нұқсан келтірсе де, оған лайықты күрд және шиит халқының көп бөлігі қатысты. Ірі қалалар көтерілісшілердің бақылауында болмаса да, АҚШ және Ирак күштеріне қарсы партизандық зорлық-зомбылық қаңтар айында күшейді. Назар қазір 31 қаңтарда өтетін сайлауға аударылды. Көптеген көтерілісшілер сайлауды бұзуға тырысып, олармен байланысты ирактықтарға қастандықтар мен жанкешті шабуылдар жасады. Сайлауға дейін бір айдың ішінде 107 американдық сарбаз қаза тапты. Осы уақытқа дейін АҚШ-та оқытылған Ирак полициясы мен қауіпсіздік күштері Ирактың көптеген қалаларында маңызды рөл атқара бастады және зорлық-зомбылықтың негізгі соққысын қабылдады. Сайлауға дейін кем дегенде 109 ирактық әскер мен полиция қызметкері қаза тапты. Жаңа қауіпсіздік күш-жігеріне қарамастан, 31 қаңтарда сайлау жоспарланғандай өтті. Шиит және күрд халқы, өздерінің көшбасшыларының ынталандыруымен, сайлауға көптеп қатысты. Күшейтілген қауіпсіздік шараларының арқасында партизандар ірі шабуылдар жасауға қол жеткізе алмады және сайлау көбінесе сәтті деп танылды. Алайда, суннит халқы дін басыларының бойкот шақыруына және көтерілісшілердің қорқытуына байланысты көбінесе үйде қалды. Нәтижесінде Систани қолдаған шииттік партиялар мен күрд партиялары дауыстардың көп бөлігін алды, бұл суннит азшылығын құқықсыз қалдырды. Сайлаудан кейін көтерілісшілердің шабуылдары азайды және АҚШ-тағы жарақат алғандардың саны төмендеді, өйткені жаңа үкіметтің құрамын анықтау үшін келіссөздер жүргізілді. Наурыз айы АҚШ үшін соғыстағы ең төменгі қаза тапқан айлардың бірі болды, онда тек 38 американдық сарбаз қаза тапты. Алайда, сол айда кем дегенде 200 ирактық қауіпсіздік күштері қаза тапты, өйткені олардың көзге түсетін болуы шабуылдардың көбіне себеп болды. 4 ақпанда Пол Вулфовиц сайлау қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мерзімі ұзартылған 15 000 американдық сарбаздың келесі айға дейін Ирактан шығарылатынын мәлімдеді. Көптеген адамдар бұл АҚШ-тың біртіндеп шығарылуының бастамасы болады деп үміттенді, бірақ бұл күнге дейін расталмады. Ақпан, наурыз және сәуір айлары қараша және қаңтар айларындағы қанды оқиғалармен салыстырғанда салыстырмалы түрде бейбіт болды, партизандық шабуылдардың саны күніне 70-тен 30-ға дейін азайды. Бұл да көптеген адамдар үшін сайлауға деген сенімнің артуына байланысты көтерілістің аяқталуының бастамасы деп есептелді, бірақ бұл да дұрыс болмады. Мамыр айы, АҚШ күштерінің 2003 жылдың наурыз-сәуір айларындағы басып кіруінен бергі Ирактағы ең қанды айы болды, көтеріліс аяқталуы және АҚШ әскерлерінің шығарылуына деген үміттерді жойды. Радикалды исламист сунниттер деп саналатын жанкештілер Ирак бойынша шабуылдар жасады. Олардың нысаналары көбінесе шиит жиындары немесе негізінен шииттерден тұратын азаматтар жиналған жерлер болды. Нәтижесінде, сол айда 700-ден астам ирактық азамат және 80 американдық сарбаз қаза тапты.
Үкімет жариялауы және соғыстың қайта басталуы (2005 жылдың сәуір-желтоқсаны)
Жаңа үкімет құру жөніндегі келіссөздер айлар бойы үзіліссіз созылып, Бағдадта Аллауи билікті тапсыруды күткен кезде билік бослығы қалыптасты. Саяси прогресс баяулаған сайын, сәуір айында партизандық шабуылдар да қайтадан күшейте бастады. Көтерілісшілер өздерінің әлсіреп бара жатқанына сенбеушілік тудыруға және жаңа үкіметтің құрылуын күлкіге айналдыруға жаңа күш жұмсады. 28 сәуірде Систани қолдаған саяси партияның басшысы Ибрахим Джафарри премьер-министр болған жаңа үкімет жарияланды. Жаңа үкімет жарияланғаннан кейін, Ирактағы көтеріліс келесі бірнеше ай бойы Ирактың әртүрлі аймақтарында азаматтық нысандарға қарсы кең ауқымды шабуылдар жасап, мыңдаған бейбіт тұрғынды өлтірді. Сарапшылар бұл шараны Ирак үкіметінің билігіне тікелей сын ретінде қарастырды. АҚШ және Ирак әскерлері Бағдад, Тал-Афар және басқа да жерлерде кең ауқымды үйден-үйге операциялар жүргізу арқылы зорлық-зомбылықты басуға тырысты, бірақ көтерілісшілер қайта топтасып, жаңа шабуылдар жоспарлағандықтан бомбалаулар уақытша тоқтатылды. Сунни көтерілісшілері азаматтық нысандарға және коалициялық күштерге, көбінесе АҚШ әскерлеріне қарсы бомбалаулар, жанкешті шабуылдар мен минометтік оқтардан жасаған шабуылдарын жалғастырды. Ирак күштерінің көтерілісшілермен күрестегі шығындары арта бастады, осыған байланысты Ирак әскерлері мен полициясының саны көбейіп, олар тікелей шабуылға ұшырады. Конфликттің сектанттық сипаты көріне бастады, өйткені көтерілісшілердің көпшілігі сунни арабтар болды, ал Ирак қауіпсіздік күштеріне жұмысқа алынғандардың басым көпшілігі Оңтүстік Ирактың шиит аймақтарынан келді. Әл-Анбар провинциясы, Ирактың ең батыс және ең үлкен провинциясы (Фаллужа және Рамади қалаларын қамтиды) – АҚШ сарбаздары көтерілісшілерге қарсы әскери операциялар кезінде үнемі шығынға ұшыраған жауынгерлік әрекеттердің ошағы болды. Сонымен қатар, Әл-Анбардағы көтерілісшілердің арасында Ирактағы «Әл-Қаида» тобының исламист көтерілісшілері үстемдік құрды. Топтың белсенділері провинцияның ірі қалалары мен елді мекендерін бақылауына алды. Бұрын американдық әскерлерге қарсы күресті басқарған тайпа басшылары мен бұрынғы баасшылар 2005 жылдың күзінде осы билікті басып алуға қысқа мерзімге қарсылық көрсетті. Ирактың басқа аймақтарында, әсіресе шииттер мен күрдтер тұратын солтүстік және оңтүстікте зорлық-зомбылық осы деңгейде болған жоқ. 10 қыркүйекте мыңдаған ирактық сарбаздары коалициялық күштердің қолдауымен Тал-Афарға шабуыл жасап, күдікті сунни араб көтерілісшілерін іздестірді. АҚШ әскері мен Ирак үкіметі қаланың сунниттік көтерілісшілердің, әсіресе Ирактағы «Әл-Қаида» тобының маңызды транзиттік пунктіне айналғанын мәлімдеді. Тал-Афар Сириядан әкелінген қару-жарақ пен жергілікті жауынгерлердің өткізілу ортасы ретінде танылды. Премьер-министр Ибрахим Джаафари ирактық күштеріне көтерілісшілердің барлығын жою операциясын бастауға бұйрық берді. Кейіннен операция қаланың сунниттік көтерілісшілердің бақылауынан босатылуында сәтті деп жарияланды. 2005 жылдың күзінде, көбінесе Абу Мусаб әл-Заркауидің Ирактағы «Әл-Қаида» тобына жататын көтерілісшілер шиит халқына қарсы жаппай жанкешті шабуылдар жасап, шииттерге қарсы толыққанды соғыс жариялады. Осы жеке шабуылдардың бірнешеуінде жүздеген шиит жұмысшылары, сарбаздары мен азаматтар қаза тапты. Шииттердің наразылығын Ұлы аятолла Али әл-Систани басып, кек алу үшін шабуыл жасауға тыйым салып, шиит халқын тәртіпте ұстап, үкіметке қолдау көрсетті.
Ирактағы жаңа сайлау және азаматтық соғыс қаупі
2005 жылдың 15 желтоқсанында парламент сайлауы өткенде, көтерілісшілер оған бөгет қоймауға уәде берді және күн тыныш өтті. 2006 жылдың жаңа жылына дейін АҚШ әскерлеріне де, Ирак азаматтары мен әскерлеріне де ірі шабуылдар болған жоқ. Көтерілісшілер үнсіз күйде болды, күздегі жанкешті шабуылдарда жүздеген адамның қаза болуымен салыстырғанда, салыстырмалы түрде аз шығын келтірген ұсақ бомбалық шабуылдар жасады.
Салдары
2006 жылдың 22 ақпанында күдікті сунниттік көтерілісшілер ирак полициясының коммандосы болып киініп, Самарадағы Әл-Аскари мешітіне шабуыл жасады. Бұл мешіт шииттер үшін ерекше қасиетті және бірнеше имамның жерленген жері. Шабуылдан зардап шекпегенмен, бомбалау мешітті жермен-жексен етіп, шииттік көпшіліктің арасында бұрын-соңды болмаған ашу-ыза тудырды. Бұл Бағдад пен басқа да ірі қалалардың көшелерінде, негізінен Махди армиясынан шыққан өлім отрядтарының жүріп, сүннит мешіттеріне шабуыл жасап, сүннит азаматтарды өлтірді және сүннит дін қызметкерлерін өлтірді. Суннит көтерілісшілері мен халық көп ұзамай өздерінің қорғаныс бөлімшелері мен өлім отрядтарына ұйымдастырып, өш алу үшін өлім жазаларын жалғастыра бастады, бұл елдің толыққанды азаматтық соғысқа ұшырауына әкелген зорлық-зомбылық спиралін тудырды. Жаз бойына болған зорлық-зомбылық аралық соғыстарда басым болды, АҚШ бастаған коалиция күштерінің келесі қадамдарын білмей, өлім отрядтары кек алу үшін көзге көз жұмған. АҚШ-тың қолбасшылары АҚШ-тың үш жылдық басқыншылығы мен қайта құруы кезінде мұндай зорлық-зомбылық деңгейі бұрын-соңды болмағандығын мойындауға мәжбүр болды, дегенмен АҚШ пен Ирактың саяси және әскери басшылары елде азаматтық соғыс болмайтынын айтып отырды. Ішкі істер министрлігі, ішкі полиция қызметіне жауапты және шииттік партия (Ирақтың Ислам Жоғарғы Кеңесі) басқарған министрлік, бүкіләлемдік полиция отрядтарын сектанттық өлтірулер мен азаптаулар үшін пайдаланған деп күдікті. Суннит қауымдастығы Ирак полициясының командаларына жақындаудан қорқып, бүлікшілдік пен кек алудан аулақ болғандардың кейбіреулері шииттердің агрессиясы мен басып кіруінен қорғану үшін отаршылдарды құрды. Көбінесе бұл отаршылар америкалық немесе басқа одақтас әскерилер ертіп бармаған полиция немесе әскер бөлімшелеріне оқ атып жібереді. Бұл кезеңде суицидтік шабуылдар азайды, ал олардың есебі көпшілікке мәлімделмеген жеке адам өлтірумен алмасып, сондай-ақ, маскалы қарулы адамдар сунниттік немесе шиит қауымдарына қарсы үлкен сандағы секта мүшелерін өлтірген бірнеше таңғажайып, еріншек күндізгі шабуылдарды қамтыды. Махди әскерінің бекінісі Садр қаласына жасалған бомбалық шабуылдар нәтижесінде Махди әскері көшелерге шығып, қатысы жоқ суннит азаматтарына кек алу үшін әрекет етті. АҚШ армиясы да, Ирак қорғаныс министрлігі де шабуылдарды тоқтатуда алға жылжуда. 2006 жылдың маусым айында БҰҰ Бағдадта ғана күн сайын 100 бейбіт адам сектанттық зорлық-зомбылықтан өліп жатқанын хабарлады. 2006 жылы 7 маусымда АҚШ ұшақтары Бағдадтың солтүстігіндегі үйді бомбалады, онда террорлық көшбасшы Әбу Мусаб әл Зарқауи және бірнеше жоғары лауазымды адамдары кездесу өткізді. Шабуыл құрылысты қиратып, әл-Зарқауиді өлтірді. Оның өлімін АҚШ әскери қызметкерлері бір күннен кейін, олар нысанаға тигені расталғаннан кейін жариялады. Ирақтағы "Әл-Қаида" оның өлімін растады және тез арада оның орнын алмастырушы Әбу Әюб әл-Масриді тағайындады. АҚШ әскери күштері оны бүлікшілерге қарсы үлкен соққы деп бағалады. Алайда маусым айында қауіп сөндіру немесе атысты тоқтату туралы коалиция мен үкімет басшыларымен ашық келіссөздер жүргізіп жатқан сунниттік көтерілісшілерден және шетелдік террористерден Бағдад көшелерінде жүрген шииттік және сунниттік ұлтшылдарға ауысты. Олар бір-бірінің қауымдастығына шабуыл жасап, қаланы екі сектанттық аймаққа бөліп тастады. Бағдадтың үлкен аймақтары халықтың үлкен бөлігі үшін тыйым салынған аймақ болды, өйткені олар шииттер немесе сунниттер отаршыларының аумағы болды. 2006 жылдың шілдесінде АҚШ әскері қаладағы әскер санын күшейтуге кірісті - жағдайдың ауырлығына және ирактық командалықтағы жергілікті күштердің оған қарсы күресу қабілетсіздігіне берілген. Қауіпсіздіктің жаңа шарасына, оған бірқатар ирактық әскерлер де қатысты, ол "Бірге алға" операциясы деп аталды. Операция нәтижесінде шабуылдардың қарқыны тоқтатылмады. Осы арада премьер-министр Нури әл-Малики зорлық-зомбылықты тоқтату және сунниттер мен шииттерді татуластыру жоспарларын жасады. Алайда көптеген бақылаушылар әл-Маликидің (шииттік бейімділігімен) қақтығысты шынымен әділ шешу жолын іздеуге деген ықыласына күмән келтірді. 2006 жылдың 1 қыркүйегіндегі Пентагонның есебінде 2006 жылдың маусым мен тамызы аралығында Бағдадтан солтүстікке қарай өріс алған зорлық-зомбылық оқиғалары 24 пайызға өскен. Ирактықтардың қазасы да осы кезеңде 51 пайызға өсті. Сарапшылар отаршылдарды қарусыздандыру қиын болады, өйткені олардың саяси партиялармен байланыстары бар екенін айтты. Ирактағы Ислам революциясының Жоғарғы Кеңесі партиясының қарулы күші - Бадр ұйымы, Маликидің коалициясындағы серіктес, Иранның революциялық гвардиясының өнімі болды. 2006 жылдың 9 қыркүйегіндегі жаңа зорлық-зомбылықта Бағдадтың оңтүстігіндегі Махмудияның әртүрлі аудандарында 16 дене табылды, барлығы қол байлап, көздері бүркелген және атып өлтірілген. Полиция олардың жеке куәліктерін таба алмады, өйткені олардың ешқайсысының қолында жеке куәліктері болмаған.