Кіріспе

Гүлді өсімдіктер

Улукус – Basellaceae тұқымдасының гүлді өсімдіктер туысы, бір түрі – Ullucus tuberosus, негізінен тамыр көкөнісі, екіншілік ретінде жапырақты көкөніс ретінде өсіріледі. Улуко атауы кечуа тіліндегі ulluku сөзінен шыққан, бірақ аймаққа қарай оның көптеген түрлі атаулары бар. Оларға illaco (аймара тілінде), melloco (Эквадорда), chungua немесе ruba (Колумбияда), olluco немесе papa lisa (Боливия және Перуде) немесе ulluma (Аргентинада) жатады. Улуко – Оңтүстік Американың Анд аймағында картоптан кейін екінші орында тұратын ең көп тараған және экономикалық маңызды тамыр дақылы. Түбір бөлігі – негізгі жеуге жарамды бөлігі, бірақ жапырақтары да қолданылады және шпинатқа ұқсас. Олардың құрамында жоғары деңгейде ақуыз, кальций және каротин бар. Улуконы инкалар Еуропалықтар Оңтүстік Америкаға келгенге дейін пайдаланған. Бұл өсімдік биікке дейін өседі және жер астында крахмалға толы түбірлерін қалыптастырады. Бұл түбірлер әдетте тегіс болады және шар немесе сопақ пішіндес болуы мүмкін. Әдетте олардың мөлшері картопқа ұқсас, бірақ олардың ұзынға дейін өсетіні белгілі. Алукус түбірлерінің жарқыраған, жылтыр терісі сары, қызғылт және күлгін түстерде болатындықтан, Анд аймағының базарларында ең тартымды тағамдардың бірі саналады. Ullucus tuberosus түрінің кіші түрі – Ullucus tuberosus subsp. aborigineus, ол жабайы тип деп есептеледі. Егер үйге үйретілген сорттары тік өсіп, диплоидты геномға ие болса, онда кіші түрі көбінесе жатады және триплоидты геномға ие. Испан тілінде: olluco, papalisa, ulluco, melloco. 1531 жылы испандықтар басып алғаннан кейін Еуропа көкөністерінің келуіне байланысты маңыздылығы азайғанмен, Улуко Анд аймақтарындағы маңызды дақыл болып қала береді. Дегенмен, 130-дан астам елде өсірілетін картоппен салыстырғанда, Оңтүстік Америкадан тыс жерлерде улуко түбірлері әлі де жақсы танылмаған.

Маңыздылығы мен қолданылуы

Ульуко түйнектері теңіз деңгейінен жоғары биіктіктегі шаруашылық жүйелерінде өз күнкөрісін қамтамасыз ететін фермерлер тарапынан өсіріледі. Түйнектер көбінесе жергілікті сорпалар мен қайнатпаларға қосылады, бірақ заманауи тағамдар оларды ульуко жапырақтарымен бірге салаттарға да қосады. Бұл түйнектер анд халқының ежелгі заманнан бері тағамы болған және бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Американың жоғары таулы аймақтарында тұратын адамдарға маңызды ақуыз, көмірсу және С витаминінің көзі болып табылады. Боливияда олар өте әдемі түсті және сәнді болып өседі, бірақ тәтті және ерекше дәмі болғандықтан олар көбінесе әшекейлеу үшін қолданылмайды. Қайнатылғанда немесе қуырылғанда олар ылғалды болып қалады, текстурасы мен дәмі қабықсыз қайнатылған жер жетудің етіне ұқсас. Жер жетудің еті жұмсақ болып жұмсаратын болса, ульуко берік және тісқабыршақты болып қалады. Олар Боливиядағы католиктердің қасиетті аптасы мерекелерінде дәстүрлі тағам болып саналады.

Климат талаптары

Ulluco әдетте шағын, толық түбіршектерді отырғызу арқылы вегетативті жолмен көбейтіледі. Дегенмен, оларды сабақ немесе түбіршік кесінділері арқылы да оңай көбейтуге болады. Олар салқын климатты жақсы көреді және жазғы температура салыстырмалы түрде салқын болғанда толық күн сәулесінде өнімділігі жоғары болады. Сонымен қатар, олар көлеңке жағдайында ыстық аймақтарда да өседі. Бұл қысқа күндік өсімдік, оған шамамен 11-13,5 сағат жарық қажет. Алайда, ulluco-ның табиғи түрлерінің алуандығына байланысты, күнге қажеттілік сорттары мен өсетін орнына қарай өзгереді. Күн ұзақтығы қысқарғанда, сабақтардан stolon шығып, олар түбіршекке айналады. Ulluco-ның басқа вирустары: Арракача вирусы А, Папайя мозаика вирусы, Картоп жапырағының оралу вирусы, Картоп вирусы Т, Ulluco жұмсақ мозаика вирусы, Ulluco мозаика вирусы және Ulluco вирусы С. Көптеген ежелгі ulluco сорттары ауруға шалдығады, бірақ тұқымнан өсіргенде олардан аулақ болуға болады. Таза тұқымдық түбірден өсірілген ulluco өнімділігін 30-50% дейін арттыра алады. Вирустарды жою үшін жаңа клондар жасалып жатыр, олар да өнімділікті 30-50% дейін арттырады. Ulluco төмен бойлы жерлерде және жоғары температурада Verticillium қурауына ұшырайды, ол топырақта мекендейтін организм. Verticillium-мен күресу үшін фумиганттар қолдануға болады, ал органикалық шаруалар үшін 2-3 жылдан бері жұқпаған топыраққа жыл сайын ауысу қажет. Ulluco Rhizoctonia solani-ға да сезімтал, бірақ картопқа қарағанда оған аз ұшырайды. Бұл патоген өнімнің мөлшері мен сапасын төмендетуі мүмкін.

Өсіру

Ульюконың тұқым шығару қабілеті шектеулі. 1980-ші жылдарға дейін Финляндиядағы зерттеушілер тұқым шығарғанша, оның құнарсыз деп есептелгені белгілі болған. Бұл төмен құнарлылық осы дақылды өсіруде қиындық туғызады. Бұл тұқымсыздық көп жылдар бойы түйіршіктерді отырғызу арқылы жүргізілген өсіру тарихымен байланысты деп саналады. Дегенмен, ульюконың түсі, протеин мөлшері және түйіршік өнімі тұрғысынан жоғары генетикалық әртүрлілігі бар. Бұл әртүрлілік соматикалық мутациялар немесе жыныстық регенерация нәтижесінде туындайды деп есептеледі. Ульюко негізінен тұқымдық түбіршектерден өсіріледі, бірақ тұқымдар мен сабақ кесінділері арқылы да өсіруге болады. Жаңа Зеландияда гамма сәулесі арқылы мутацияны қоздыру және одан да көп сорттарды өндіру үшін тәжірибелер жүргізілді. 18 морфологиялық сипаттама бойынша бағаланған 187 коллекция бойынша 108 морфотип немесе топ анықталды. Түрдің вегетативтік жолмен көбейетінін және ботаникалық тұқымдардың өндірілуі мен қолданылуының өте сирек кездесетінін ескере отырып, ульюконың морфологиялық әртүрлілігі жоғары деп санауға болады. Шаруалардың сорттарды таңдауына әсер ететін негізгі сипаттамалар – тәттілік, тұтыну алдында сақтау қабілеті, шырыштың мөлшері және өнімділік. Ульюко өсірудің әлеуетін бағалау кезінде терінің түсі де маңызды параметр болып табылады. Қызыл түбірлі өсімдіктер ең қатты қырауға төзімді, ал сары түбірлі өсімдіктер Эквадор нарықтарында ең көп желетін өсімдіктер болып есептеледі. Сорттардың түсінің тартымдылығы елдер мен аймақтар бойынша әртүрлі. Жаңа Зеландия нарығында қызыл түс, қара сарыдан және сары, жасыл және қызылдың қоспаларынан артық көрінеді. Жаңа Зеландия тұтынушылары кейбір көп түсті дақылдарды немесе әртүрлі түсті дақтары бар дақылдарды бағаламауына себеп – олардың ерекше және бейтаныс түстері болуы мүмкін.

Тамақ

Улуконың жаңа түйнектері көмірсулардың құнды көзі болып табылады және оны әлемде кең таралған түбір өсімдіктерінің бірі – картоппен салыстыруға болады. Онда талшықтардың деңгейі жоғары, протеин орташа және майдың мөлшері аз (< 2%). Витаминдық құрамына қатысты, улуко түйнектерінде С витаминінің маңызды мөлшері бар (11,5 мг/100 г), бұл морковь (6 мг/100 г) және сельдерей сияқты көбінесе жеміш-жидектерден жоғары, бірақ ямс (17,1 мг/100 г) немесе картоптан (19,7 мг/100 г) төмен. Әртүрлі сорттар арасында тағамдық құндылығы айқын түрде өзгереді. Жапырақтарының қоректік құрамы туралы мәліметтер аз. Олардың құрамында құрғақ салмақта 12% ақуыз бар және олар пайдалы.

Көмірсулар

Улуконың көмірсулары негізінен крахмалдан тұрады. Бірақ сонымен қатар, айтарлықтай мөлшерде шырыш бар, ол әртүрлі және күрделі полисахарид болып табылады және ерігіш талшықтардың бір түрі ретінде танылады. Шырыш деңгейі түйіндіктер арасында өзгереді, жоғары мөлшері шикі түйіндіктерге желімді текстура береді. Шикі түйіндіктерден барынша көп шырышты алу үшін оларды суға салу немесе өте жұқалап кесу әдістері қолданылады. Оңтүстік Америкада жоғары шырыш құрамы бар улуко түйіндіктері сорпаға өте танымал, себебі олар сорпаға қоюлық қосады.

Белсенділер

Ольлюко түбіршіктеріндегі ақуыздар аминқышқылдарының көзі болып табылады, себебі олар адам организміне қажетті барлық құрамындағы аминқышқылдарын қамтиды: лизин, треонин, валин, изолеуцин, лейцин, фенилаланин + тирозин, триптофан және метионин + цистин.

Антиоксиданттық белсенділігі

Ulluco - бетацианиннің негіздік түрінде және бетаксантиннің қышқыл түрінде беталин пигменттерін қамтитын дақыл. Қызыл немесе күлгін түстес түйіршіктерде бетацианиннің концентрациясы жоғары. Бетаксантиндердің жоғары концентрациясы түбірлердің сары немесе қызғылт сары түске боялуына себеп болады. Анд тауларының басқа үш өнімі – картоп, ока және машуамен салыстырғанда, улуконың антиоксиданттық қабілеті төмен. Бұл Ulluco-да флавоноидтар, каротиноидтар және антоцианин пигменттерінің болмауымен түсіндіріледі. Бұл пигменттер беталиналарға қарағанда антиоксиданттық қосылыстардың әлдеқайда көп көздері болып табылады. Беталин пигменттерінің тұрақтылығы улюконы табиғи пигменттердің перспективалы өнеркәсіптік өніміне айналдырады. Олардың жылдық өнімі 736,747 млн. тоннаны құрайды (FAO, 2008). Осы негізгі тамырлы және түйірлі дақылдармен салыстырғанда, улюконың қоректік құндылығы жақсы және дақылдың географиялық кеңістігіне байланысты перспективалы. Кестедегі әрбір дақылдың қоректік құндылығы оның шикі күйде өлшенген, бірақ негізгі тағамдар көбінесе шикі емес, пісіріліп немесе қайнатылып жеңіледі. Пісірілген немесе қайнатылған түріндегі өнімнің қоректік құрамы көрсетілген мәндерден ауытқуы мүмкін. Улюконың қоректік құрамы Оңтүстік Америкада өсірілген улюконың қоректік талдау нәтижелеріне сүйене отырып берілген. Ulluco 100 г порциясына арналған қоректік құндылығы:

Ulluco Картоп Кассава Татты картоп Ям
Қоректік заттар
Энергия (кДж) 311 (74,4 ккал) 322 670 360 494
Су (г) 83,7 87,6 79 60 77 70
Көмірсулар (г) 14,4 15,3 17 38 20 28
Диеталық талшық (г) 0,9 4,9 2,2 1,8 3 4,1
Май (г) 0,1 1,4 0,09 0,28 0,05 0,17
Ақуыз (г) 1,1 2,6 2,0 1,4 1,6 1,5
Қант (г) 0,78 1,7 4,18 0,5
Витаминдер
Ретинол (A) (мкг) 5
Тиамин (B1) (мг) 0,05 0,08 0,09 0,08 0,11
Рибофлавин (B2) (мг) 0,03 0,03 0,05 0,06 0,03
Ниацин (B3) (мг) 0,2 1,05 0,85 0,56 0,55
Витамин C (мг) 11,5 19,7 20,6 2,4 17,1
Минералдар
Кальций (мг) 3 12 16 30 17
Темір (мг) 1,1 0,78 0,27 0,61 0,54
Фосфор (мг) 28 57 27 47 55