Кіріспе

Aristolochiaceae тұқымдасының өсімдіктер туысы Аристолохия (/lang/ə/,/r/ɪ//s//t//ə/'/l//oʊ//k//i//ə/) - Аристолохия тұқымдасының типтік туысы болып табылатын 500-нен астам түрі бар ірі өсімдіктер туысы. Оның өкілдері көбінесе туылғы, құбыр немесе голланд құбыры деп аталады және кеңінен таралып, әртүрлі климат аймақтарында кездеседі. A. utriformis және A. westlandii сияқты кейбір түрлердің жойылу қаупі бар. Isotrema әдетте осы туысқа жатқызылады, бірақ жеке тұқым болуы мүмкін. Егер солай болса, онда үш бөлікті қалыпшасы бар түрлер оған кіреді.

Сипаттама

Аристолохия – мәңгі жасыл және жапырақты лианалар (ағаш жүзінділер) мен шөптесін көпжылдық өсімдіктер туысы. Сабағы тік немесе сәл өрімделген. Жапырақтары қарапайым, кезектесіп орналасқан және жүрек тәрізді, қабықшалы, жапырақ сабақтарында өседі. Қосымша жапырақшалары жоқ. Гүлдері жапырақ қойнауларында өседі. Олар негізінде домалақтанып, төменгі жағында кеңейген, содан кейін ұзын периант түтігіне жалғасады және тіл тәрізді, жарқын түсті жаңқамен аяқталады. Гүл шоғыры (королла) жоқ. Тостағаншасы бірден үш қабатқа дейін орналасқан, үштен алтыға дейін тісті. Тостағанша жапырақшалары біріккен (гамосепальді). Бір қабатта 6-40 аталық бар. Олар стильмен бірігіп, гиностемий құрайды. Жұмыртқалық төмен орналасқан және 4-6 ұялы. Бұл гүлдердің ерекше тозаңдану механизмі бар. Өсімдіктер хош иісті, олардың күшті иісі жәндіктерді тартады. Периант түтігінің ішкі бөлігі түктермен жабылған, ол шыбыршықтарды ұстап алады. Бұл түктер кеуіп, тозаңмен жабылған шыбыршықты босатады. Жемісі – көптеген эндоспермиялық тұқымдары бар ашылатын қапшық. «Голландия құбыры» және «құбыр» (мысалы, жалпы құбыр, A. durior) деген атаулар Голландия мен Солтүстік Германияда бұрын кең таралған ескі меерсхаум құбырларына сілтеме жасайды. «Birthwort» (мысалы, еуропалық birthwort A. clematitis) – бұл түрлердің гүл пішінінің туу арнасына ұқсауынан туындаған атау. Аристолохияны алғаш рет б.з.д. 4 ғасырдағы грек философы және ботанигі Теофраст «Өсімдіктер туралы зерттеу» [IX.8.3] еңбегінде сипаттаған. «Аристолохия» ғылыми атауы ежелгі грек тілінен алынған: aristos (άριστος) – «ең жақсы» және locheia (λοχεία) – босану немесе босанғаннан кейінгі кезең деген сөздерінен құралған, бұл өсімдіктің босануда қолданылуымен байланысты. Римдік шешен Цицерон басқа бір дәстүрді айтады, соған сәйкес, өсімдік грекше Аристолох деген есімді белгісіз адамның құрметіне аталған, ол түсінен жылан шаққанда оған қарсы ем табуға болатынын білген.

Өсімдіктер, уыттылық және канцерогенділік

Аристолохия клематит түрі ежелгі мысырлықтар, гректер және римдіктерден бастап, сондай-ақ ерте заманауи дәуірге дейін құнды дәрілік өсімдік ретінде есептелген; ол дәстүрлі қытай медицинасында да маңызды рөл атқарады. Оның жатырға ұқсастығына байланысты, қолтаңбалар туралы ілім бойынша, бала туғанда пайдалы деп саналды. 1-ші ғасырда Диоскуридтің мәлімдемесінше, әйелдерге босану кезінде плацентаны шығару үшін препараттар берілген. Ежелгі медицинада қолданылғанына қарамастан, Аристолохияның құрамында өте зиянды аристолохия қышқылы бар екені белгілі. Ли Ши Чжэннің 16 ғасырдың соңында жинаған «Бенкао Ганму» еңбегі автордың тәжірибесіне және бұрынғы шөптер туралы мәліметтерге негізделген; бұл қытайлық шөптер классигі 1892 түрлі «дәріні» (1110 суретімен) сипаттайды, оның ішінде Аристолохияның көптеген түрлері де бар. 400 жыл бойы «Бенкао Ганму» дәстүрлі қытай медицинасының маңызды ақпарат көзі болып келді және осы еңбек Қытайдан басқа елдерге де ықпал еткендігін көрсете отырып, көптеген тілдерге аударылды. 20 ғасырдың ортасында «Бенкао Ганму» қазіргі заманғы «Материя Медикамен» алмастырылды, ал ең толық дереккөз 1999 жылы жарық көрген «Чжун Хуа Бен Цао» (Қытай Материя Медикасының энциклопедиясы) болды. Энциклопедияда Аристолохияның 23 түрі тізімделген, бірақ олардың улы екендігі туралы аздаған мәлімет берілген. Қытай үкіметі қазіргі уақытта келесі Аристолохия шөптерін тізімдейді: А. manshuriensis (сабақтары), А. fangchi (тамыры), А. debilis (тамыры және жемісі) және А. contorta (жемісі), олардың екеуі (мадоулинг және цинмусян) Қытай Халық Республикасының 2005 жылғы Фармакопеясында кездеседі. Дәстүрлі қытай медицинасында Аристолохия түрлері жіті артрит және ісінудің кейбір түрлерін емдеу үшін қолданылады. Аристолохия қышқылының уытты қасиеттеріне қарамастан, натуропаттар одан жасалған қайнатпа ақ қан клеткаларының өндірісін күшейтеді және олардың белсенділігін арттырады, немесе пипевиннің құрамында жараны жазуға көмектесетін дезинфекциялық зат бар деп мәлімдейді. Сонымен қатар, Аристолохия брактеолата халық арасында «құрт өлтіруші» деп аталады, себебі оның құрамында антигельминттік қасиеттер бар. Аристолохия түрлері бауырымен жорғалаушыларды қорғау үшін де қолданылған. А. серпентария (Вирджиния тамыры) осылай аталуына себебі, тамыры жылан шаққанда емдеу үшін қолданылған, өйткені «бұл бауырымен жорғалаушылар үшін соншалықты жағымсыз, олар оның өсетін жерлерінен ғана емес, тіпті оның бір бөлігін қолында алып жүрген адамнан да қашады». А. пфейфери, А. ругоза және А. трилобата да халық медицинасында жылан шаққанда емдеу үшін қолданылады.

Токсикалық және канцерогенділік

1993 жылы Бельгияда салмақ жоғалту ем-шарасымен байланысты бүйрек ауруының соңғы сатысының бірнеше жағдайлары тіркелді, онда шөптік құрамдағы *Stephania tetrandra* өсімдігінің *Aristolochia fangchi* өсімдігімен ауыстырылғаны күдіктелді. 1990-1992 жылдар аралығында осы препаратты қабылдаған 105-тен астам науқаста нефропатия анықталды. Көптеген науқастарға бүйрек трансплантациясы немесе диализ қажет болды. *Aristolochia* кейбір қытайлық дәстүрлі медицина препараттарының құрамына кіреді. *Aristolochia* өте күшті канцероген және бүйрекке зиянды токсин екені дәлелденді. *Aristolochia* құрамындағы өсімдіктер Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігімен (IARC) 1-топты канцероген ретінде жіктеледі. Эпидемиологиялық және зертханалық зерттеулер *Aristolochia*ның бүйрек үшін қауіпті токсин екенін көрсетті; *Aristolochia* 100-ден астам бүйрек жеткіліксіздігі жағдайымен байланысты. Бұдан бөлек, еуропалық мия ( *A. clematitis* ) астыққа жұғу Балқан нефропатиясының себебі болып табылады, бұл Оңтүстік-Шығыс Еуропаның кейбір аймақтарында кездесетін ауыр бүйрек ауруы. 2001 жылы Ұлыбритания үкіметі *Aristolochia* туысына жататын өсімдіктерден тұратын немесе құрамында бар кез келген дәрілік өнімдерді сатуға, таратпауға және импорттауға тыйым салды. Осы ретте, бүйрекке зиян келтірмейтін, бірақ дәрілік құралдарда *Aristolochia*мен жиі алмастырылатын бірнеше басқа өсімдік түрлері де тыйым салынды. 2012 жылы Тайваньда жүргізілген зерттеуде аристолохик қышқылы аристолохик қышқылымен байланысты уротелиялық қатерлі ісікке қатысты екені анықталды. 2013 жылы екі зерттеу аристолохик қышқылының күшті канцероген екенін көрсетті. Аристолохик қышқылына белгілі бір деңгейде ұшыраған адамдардың геномдық және экзомдық талдаулары ДНК-да соматикалық мутациялардың жоғары деңгейін анықтады. Аристолохик қышқылының метаболиттері жасуша ядросына еніп, ДНК-да аддуктарды құрайды. Гендердегі транскрипцияланған ДНК тізбегіндегі аддуктар транскрипциямен байланысты жөндеу арқылы анықталып, жойылатын болса, транскрипцияланбаған тізбектегі аддуктар қалады және әрі қарай ДНК репликациясында қателерге әкеледі. Бұл аддуктар аденин негіздеріне бейімділік көрсетеді және A-ден T-ға трансверсияны тудырады. Сонымен қатар, бұл метаболиттер CAG және TAG тізбектеріне қатысты да бейімділік көрсетеді.

Бақ тарихы

Керемет гүлдері болғандықтан, бірнеше түрі әшекей өсімдіктері ретінде қолданылады, әсіресе Солтүстік Американың шығысындағы төзімді А. durior түрі, ол Джон Бартрамның британ бақшаларына көптеген жаңа түрлерін енгізуінің бірі болды. 1761 жылы Бартрам Огайо өзені аңғарында жинаған тұқымдарын Лондондағы Питер Коллинсонға жіберді, ал Коллинсон оларды Майл-Эндтегі Джеймс Гордонның балабақшасына өсіру үшін берді. Көп ұзамай жүзім бұтасы күн сәулесінен немесе шағын жаңбырдан қорғайтын "өтпес шатыр" жасау үшін қолданыла бастады, деп жазды 1801 жылы доктор Джон Симс "Ботаникалық журналда".