Кіріспе

Fusarium – топырақта кең таралған және өсімдіктермен байланысты гифомицеттер деп аталатын топтың бөлігі болып табылатын, жіп тәрізді саңырауқұлақтар тұқымдасының ірі туысы. Көптеген түрлері зиянсыз сапрофиттер болып табылады және топырақ микробиологиялық қауымдастығының салыстырмалы түрде көптеген мүшелері болып табылады. Кейбір түрлері астық дақылдарында микотоксиндер өндіреді, олар тамақ тізбегіне өткен жағдайда адам мен жануарлардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Бұл Fusarium түрлерінің негізгі токсиндері – фумонизиндер және трихотецендер. Көптеген түрлері зиянсыз болып көрінгенімен (кейбіреулері тері флорасының симбионттары ретінде теріде тіршілік етеді), кейбір Fusarium түрлері мен түр ішіндегі топтары өсімдіктер мен жануарлардың ең маңызды саңырауқұлақ патогендерінің қатарына жатады. Fusarium атауы латын тілінен келген, «тігіш» деген мағынаны білдіреді.

Таксономия

Бұл туыстың таксономиясы күрделі. Әртүрлі схемалар қолданылды, және кейде 1000-ға дейін түр анықталды, ал түрлендірудің кең және тар ұғымдары арасындағы тәсілдер өзгереді (біріктірушілер және бөлушілер). Филогенетикалық зерттеулер туыстың ішіндегі жеті негізгі кладты анықтады. Мамандардың көпшілігі қолдайтын ұсынылған концепция бар, ол негізінен қазіргі туысты, әсіресе ауыл шаруашылығында маңызды Fusaria түрлерін қамтиды. Бұл бидай және жүгерінің патогенінің геномы секвенцияландырылған. F. graminearum тамыр шіруіне және көшеттердің қурауына да себеп болуы мүмкін. 1991-1996 жылдар аралығында АҚШ-та арпа мен бидай егістерінен болған жалпы шығын 3 миллиард долларға бағаланды.

Адамда

Кейбір түрлер адамдарда әртүрлі мүмкіндік инфекцияларын тудыруы мүмкін. Иммундық жүйесі қалыпты адамдарда тырнақтарда (онихомикоз) және мүйіз қабығында (кератомикоз немесе микоздық кератит) фузарийлік инфекциялар кездесуі мүмкін. Иммундық жүйесі белгілі бір жолмен әлсіреген адамдарда (нейтропения, яғни нейтрофильдер саны өте төмен) бүкіл денеге және қан ағынына таралатын агрессивті фузарийлік инфекцияларды (таралымды инфекцияларды) Fusarium solani кешенінің өкілдері, Fusarium oxysporum, Fusarium verticillioides, Fusarium proliferatum және сирек жағдайларда басқа фузарий түрлері шақыруы мүмкін.

Зерттеу

Фузарияны оқшаулау ортасы әдетте пептон PCNB агары (пептон пентахлоринотробензол агары, PPA) болып табылады. F. oxysporum үшін ең көп қолданылатыны – Комада ортасы. Ол бірнеше тағамдардың құрамында Le Bernardin мәзірінде қолданылады. Фузарий өнімдерін тұтынушылардың кейбіреулерінде жержаңғақ және басқа да тағамдарға ұқсас тағамдық аллергиялар байқалған. Қалыптарға сезімтал адамдар мұндай өнімдерді тұтыну кезінде сақтық танытуы керек.

Биологиялық соғыс

1930 және 1940 жылдары Кеңес Одағында фузариймен ластанған бидай ұнынан нан пісірілген кезде, 60% өлім-жітімге әкелетін тамақ токсикалық алеукиясы пайда болды, нәтижесінде жаппай қаза болды. Симптомдар іш ауруы, диарея, құсу және әлсіздікпен басталды, ал бірнеше күн ішінде қызба, дікіс, бұлшық ауруы және сүйек миының депрессиясы, гранулоцитопения және екіншілік сепсис дамыды. Басқа симптомдарға жұтқыншақ немесе көмекейдің ойық жаралары, теріге тараған қан кету (петехиялар мен гематомалар), қара нәжіс, қанды диарея, гематурия, гематомезис, мұрын қан кетуі, қынап қан кетуі, панцитопения және асқазан-ішек жаралары кірді. 1932 жылы зақымдалған астықтан Fusarium sporotrichoides табылды, бұл медициналық мақсаттар үшін және биологиялық қару ретінде қолдану үшін зерттеулерге түрткі болды. Белсенді компонент трихотецен Т2 микотоксині екені анықталды, ол 1972 жылы Биологиялық қарулар конвенциясы қабылданғанға дейін көп мөлшерде өндіріліп, қаруландырылды. Кеңес Одағы 1975 жылдан 1981 жылға дейін Лаос, Кампучия және Ауғанстанда 6300 адамның өліміне себеп болған "сары жаңбыр" деп аталатын агентті қолданды деп айыпталды. Кейіннен "биологиялық қару" араның экскременті ғана екені айтылды, бірақ мәселе әлі де даулы. 2023 жылы Газадағы қақтығысқа қатысқан Израиль әскерлері фузариймен зарарланған, кем дегенде бір адам қаза тапты, бірақ қазірге дейін саңырауқұлақтың қару ретінде қолданылғанына ешқандай көрсеткіш жоқ.

Жәндіктер

Фузарий 1955 жылдан бері Ласкодағы ежелгі үңгір суреттеріне қауіп келтіріп келеді, алғаш рет үңгірлер саяхатшыларға ашылған кезде. Кейіннен үңгірлер жабылды және қауіп сейілді, бірақ 2000 жылы кондиционерлік жүйе орнатылғаннан кейін саңырауқұлақтың жаңадан пайда болуы тіркелді, ол мәселе әлі де толық шешілген жоқ.

Микробиота

Фузарий микробиотаның құрамына кіруі мүмкін, соның ішінде асқазан-ішек және ауыз/тіс микробиотасы. Гранулоцитопениясы бар науқаста гингиваның некроздық ойық жарасы ретінде көрініс берген фузариоздың сирек жағдайлары тіркелген, бұл жара альвеолалық сүйекке дейін тараған.