Кіріспе

Стьюарттың жүгері бактериозы – *Pantoea stewartii* бактериясынан туындайтын жүгері ауруы. Бұл ауру бактериялық қурау немесе бактериялық жапырақ күйіп кету ретінде де белгілі және тәтті жүгеріде елеулі проблема тудырады. Ауру қоздырғышы – факультативті анаэробты, грам-теріс, таяқша тәрізді бактерия. Ауру Атлант мұхиты мен Огайо өзенінің орталық аңғарларында, сондай-ақ Жүгері белдеуінің оңтүстік бөлігінде кең таралған. Стюарттың бактериозы жиі кездеседі дегеніне қарамастан, далалық жүгерінің өнімділігіне аз ғана әсер етеді, себебі Орта Батыста өсірілетін көптеген гибридтер жеткілікті төзімділікке ие. Дегенмен, бұл ауру тұқым өндірісінде қиындықтар тудыруы мүмкін, өйткені көптеген елдерде Стюарттың бактериозы бар аймақтардан жүгері тұқымын әкелуге шектеулер қойылған. Стюарттың бактериозы өсімдіктерге, әсіресе жүгерінің тәтті, қыш, ұн, тісті және жарылғыш түрлеріне әсер етеді. Тәтті жүгері мен жарылғыш жүгерінің сорттары далалық жүгеріден гөрі Стюарттың бактериозына көбірек бейім, бірақ кейбір тісті жүгерінің инбридтері мен гибридтері де сезімтал. Вируленттілік факторларының пайда болуына бактериялар арасындағы кворум сезімі деп аталатын байланыс жүйесі себеп болуы мүмкін. Стюарттың бактериозы жүгерінің тұқымдық көлемін азайту немесе оның өндірісін шектеу арқылы өнімділіктің төмендеуіне әкеледі, нәтижесінде жүгерінің масақтары азайып, кішірейеді.

Аурудың циклы мен белгілері

Chaetocnema pulicaria, P. stewartii-дің негізгі тасымалдаушысы, ересектер күйінде қыстайды және көктемнің басында жүгері көшеттерімен қоректенуге кіріседі. Бактерия ересек жүгері бөртегі қоңыздарының ішегінде қыстайды. Жылы қыс температурасы қоңыздардың тірі қалуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде көктемде олардың саны артады. Көктемде пайда болатын қоңыздар бактерияны жем жеу арқылы жараланған жерлерден жүгері жапырақтарының тіндеріне жұқтырады. Бұл қоңыздар жапырақтарды жаралайды және бактерияларды қамтитын жәндіктердің экскременттерімен (жәндік қалдықтарымен) ластайды. Жүгері бөртегі қоңыздарының көп саны қоректенгенде жапырақтардың қаңқасы түсіп, көшеттер өлуі мүмкін. Стюарттың кеуілуі екі сатыдан тұрады: кеуілу сатысы және жапырақ кеуілу сатысы. Кеуілу сатысы өсімдік вегетациялық өсудің ерте кезеңінде жұққанда және жүйелі түрде жұқтырғанда пайда болады. Бактерияның көбею деңгейі сорттың сезімталдығына тікелей байланысты. Көп жағдайда кеуілу сатысы көшеттерде байқалады, бірақ жүгерінің кейбір түрлерінде (мысалы, тәтті жүгеріде) толыққан өсімдіктер де кеуілуі мүмкін. Кеуілу сатысы жүйелі болып табылады, яғни бактериялардың қозғалысы және өсімдіктің тамыр жүйесіне енуі арқылы өсімдіктің көп бөлігі жұғады. Бактерия өсімдік ішінде тарағанда жапырақтар сарғу және өлу бастайды. Өсімдіктер өсуі тоқтап, кейде бүкіл өсімдік кеуіп, өледі. Қысқарып, ақсылданған гүлшоғырлар жиі кездеседі. Көбінесе кеуілу белгілері бар өсімдіктерде жапырақ кеуілу белгілері де болады. Аурудың екінші, көбірек таралған сатысы – жапырақ кеуілу сатысы, ол вегетациялық өсудің кез келген кезеңінде жапырақтарда пайда болады. Жүгерінің кейбір сорттарында гүлденгеннен кейін, өсу маусымында тұқымдар жұғуы мүмкін. Жүгері дәндері инфекцияның бастапқы көзі болуы мүмкін, бірақ тұқым арқылы жұғу өте сирек кездеседі.

Қоршаған орта және бақылау

Көктемде қыстап шыққан қоңыздардың саны қысқы температураның күштілігіне байланысты. Жылы қысқы температуралар қоңыздардың таратушыларының тірі қалуына жағдай жасайды және Стюарт ауруының қаупін арттырады. Жасыра бастаған ересек қоңыздардың санын желтоқсан, қаңтар және ақпан айларының орташа температурасын есептеп, қысқы температура индексін есептеу арқылы бағалауға болады. Егер орташа температураның орташа мәні немесе одан жоғары болса, қоңыздар көп мөлшерде тірі қалады және ауру қаупі жоғары; егер орташа мән мен аралығында болса, қаупі орташадан жоғары; , орташадан төмен; ал орташа мәннен төмен қаупі төмен. Тісті қоңыз, ересек 12 нүктелі қияр қоңызы, тұқымдық жүгері құрты, бидай сымқұрты, ақ құрттар және жүгері түбірқұрттарының личинкалары да жаз бойы P. stewartii-ді бір өсімдіктен екіншісіне тарата алады. Бұл зиянкестер қыстамайды және осы ауруды таратпайды. Барлық тәтті жүгері сорттары алғашқы жапырақ кезеңінде қурауға бейім. Өсімдік өскен сайын сезімталдығы төмендейді және табиғи бақылауға қол жеткізіледі. Сыртқы бақылау инсектицидтерді шашырату арқылы жүзеге асырылады, бұл қыстаған қоңыздардың ерте тамақтануын тоқтатуға бағытталған. Стюарт ауруын бақылау үшін қолданылатын жалпы инсектицидтер: клотианидин, имидаклоприд және тиаметоксам. Бұл инсектицидтер 1,25 (мг әсерлі зат/дән) мөлшерінде ең тиімді, бұл мөлшерде клотианидин ең тиімді болып табылады. Әрбір инсектицид үшін этикеткада көрсетілген мөлшерлер сәл өзгеше болуы мүмкін, сондықтан этикеткадағы мөлшерлерді сақтаңыз. Тұқымдар өніп шығудан бұрын шашырылғанда жақсы нәтижелер алынады. Тәтті жүгерінің гибридтік сорттары да бақылау үшін қолжетімді. Көбінесе жүгері гибридтері тәтті жүгеріден гөрі ауруға төзімді, сондықтан инсектицидтер қажет емес.

Маңыздылық

Сезімтал сорттар бес жапыраққа дейін жұққан кезде 40-тан 100% дейін шығынға ұшырайды. Жеті және тоғыз жапырақты сатылардағы шығындар тиісінше 15–35% және 3–15% құрайды. Стюарт қурауы сауда серіктестерінен келетін фитосанитарлық ережелерді орындауға қосымша шығындар әкелуі мүмкін. Мұндай ережелер негізінен тұқым саудасына әсер етеді, тұқымның экспортталуына кедергі келтіріп немесе экспортқа дейін фитосанитарлық тексерулерге қосымша шығындар тудырады. 1990 жылдардағы эпидемия кезінде Стюарт қурауы жүгері тұқымы индустриясы үшін маңызды экономикалық мәселе болды, себебі әлем бойынша жүгері тұқымының үлкен көлемде саудасы мен алмасу логистикасы қиындықтар тудырды. Стюарт қурауы тұқым өндірушілерге кез келген маңызды ауру сияқты тікелей емес шығындарды да тудырады, себебі ресурстар Стюарт қурауына төзімді жүгері сорттарын шығару және ауруды тиімді басқаратын гибридтерді дамыту үшін гермплазманы тексеруге жұмсалуы керек. Кентукки штатында бұл ауру жүгері өндірушілеріне зор шығын келтіреді. Стюарт қурауының салдарына тұқымдардың азаюы, аз және кішкентай қабықтардың түзілуі, сондай-ақ қурауға шалдыққан өсімдіктердің сабақ шіруіне бейімделуі жатады.

Шығу тегі

Стюарт ауруын алғаш рет 1880-жылдардың соңында Т.Ж. Бюрилл Иллинойс штатының оңтүстігіндегі жүгері егістерінде өртке ұқсас зақымдануды зерттеген кезде байқаған. Бюрилл оның анықтаған белгілерін құрғақ ауа райымен және жәндіктердің зиянымен байланыстырды, бірақ бұл аурудың себебі бактериялар болуы мүмкін екенін де көрсетті. Дегенмен, ол аурудың қоздырғышын анықтау үшін Кох постулаттарын толық орындауға қол жеткізе алмады. Содан кейін, 1895 жылы Ф. Стьюарт Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында тәтті жүгеріде құрғақ ауруды байқады. Тәтті жүгерідегі бактериялар бойынша Кох постулаттарын аяқтағаннан кейін, Стьюарт симптомдарды дәл сипаттап, 1898 жылы патогенді Pseudomonas stewartii деп атады. Әріптестерінің көмегімен Стьюарт бактериялардың тұқым арқылы оңай таралатынын анықтады. Тағы 25 жыл өткен соң, жүгерінің қызыл қоңызы – Chaetocnema pulicaria – аурудың маусым ортасында таралуына жауапты негізгі таратушы ретінде анықталды. Патогеннің таксономиясы жарты ғасыр бойы даулы болды, содан кейін 1963 жылы Д.У. Дай оны Erwinia stewartii деп атады. Ол мұны патогеннің Erwinia herbicola Enterobacter agglomerans кешеніндегі басқа бактериялармен тығыз байланысты болғандықтан жасады. Соңғы кезде бұл кешен Pantoea туысына жатқызылды, бірақ бұл 16S РНҚ тізбегінің талдау нәтижелерімен сәйкес келмеді. Осы айырмашылыққа байланысты патоген Erwinia stewartii деп, ал соңғы кезде Pantoea stewartii деп аталды. Стюарт ауруы алғашқы кең таралған, жақсы өсетін гибрид – 'Golden Cross Bantam' сортының дамуына тікелей себепкер болды. 1923 жылы Пурдью университетінде жұмыс істейтін USDA ғалымы Гленн Смит, әдеттегі, сезімтал 'Golden Bantam' сортының екі әртүрлі желісінен гибрид жасады. Гибридті Индиана штатының солтүстігінде болған Стюарт ауруының ең зиянды эпидемиясының бірінде сынақтан өткізді. Сәтті сынақтан өткеннен кейін гибрид ресми түрде тіркеліп, 'Golden Cross Bantam' деп аталды. Бірнеше жыл ішінде АҚШ-та консервіленген тәтті жүгерінің 70–80% осы сорттан құралды.