Кіріспе

Пайдасыз медициналық көмек – емделушіде жазылу немесе пайда болу үміті болмаған жағдайда медициналық көмек немесе емдеуді жалғастыру. Дәлелге негізделген медицинаны қолдайтындардың кейбіреулері өлшенетін пайдасы дәлелденбеген кез келген емдеуді тоқтатуды ұсынады. Пайдасыз көмекті тоқтату эвтаназиядан өзгеше, себебі эвтаназия өмірді аяқтау үшін белсенді әрекеттерді қамтиды, ал пайдасыз медициналық көмекті тоқтату өлімнің табиғи басталуын жеделдетпейді немесе ынталандырмайды.

Анықтама

Ең кең мағынасында, нәтижесіз күтім – науқасқа физикалық, рухани немесе басқа да пайдалармен ешқандай пайда келтірмейтін күтім. Бұл әртүрлі заңдық, этикалық немесе діни контексттерде әртүрлі интерпретациялануы мүмкін. Клиниктер мен денсаулық сақтау қызметкерлері науқастың денсаулық сақтау туралы шешімдер қабылдау үшін нәтижесіз күтімнің тар анықтамасына сүйенуі керек болуы мүмкін, және бұл анықтама көбінесе емнің нәтижесінде науқастың физикалық жазылу мүмкіндігін бағалауға негізделеді. Балама ретінде, бағалау науқастың азабын жеңілдетуге осындай емнің ықтималдығына қатысты болуы мүмкін. Нәтижесіз күтімнің мысалдары: хирургінің қатерлі ісігі бар науқасқа операция жасауы, тіпті операция азабын жеңілдетпесе де, немесе дәрігерлердің миы өліп қалған адамды олардың ағзаларын донорлыққа беруден басқа себептермен тірілту аппаратында ұстап тұруы. Нәтижесіз күтім – медициналық тәжірибешілер мен науқастар немесе туыстары арасында қақтығыстарға жиі алып келетін сезімтал мәселе. Нәтижесіз күтім ұғымына байланысты көптеген даулар нәтижесіз күтімді ұсынудың пайдасы үшін аргументтерге емес, нақты жағдайларда нәтижесіздіктің әртүрлі бағалануына қатысты. Белгілі бір әрекеттің нәтижесіз медициналық күтімнің анықтамасына кіретінін анықтау қиын, өйткені араласудың пайдасы болмайтын нүктені анықтау қиын (жағдайдан жағдайға өзгереді). Мысалы, қатерлі ісігі бар науқас бірнеше апта өмір сүру үшін өте қымбат дәрі-дәрмекпен қосымша химиотерапиядан өтуге дайын болуы мүмкін, ал медициналық қызметкерлер, сақтандыру компаниясының қызметкерлері және жақындары бұл күтімнің нәтижесіз екеніне сенеді. 2010 жылы АҚШ-та 10 000-нан астам дәрігерлердің арасында жүргізілген сауалнамада респонденттердің "өмірді сақтап қалу терапиясын" ұсыну немесе беру туралы пікірлері екіге бөлінгенін көрсетті, 23,6% оны жасайтындарын, 37% жасайтындарын айтса, 39,4% «Бәрі жағдайға байланысты» деген жауап берді.

Пайдасыз медициналық көмек көрсетуді тоқтату

Пайдасыз күтім көрсетуге қарсы аргументтерге пациенттерге, олардың отбасы мүшелеріне немесе күтіммен айналысатын адамдарға ешқандай немесе аз ғана пайдасы бар жағдайда зиян келтіру мүмкіндігі, сондай-ақ күтімге жауап бере алатын пациенттерге жәрдем көрсетуге болатын ресурстарды пайдасыз күтімге жұмсау кіреді. Пайдасыз күтім науқасқа жалпы алғанда ешқандай пайда әкелмейді, ал науқасқа немесе оның отбасына пайдасыз күтімнен туындайтын физикалық, эмоционалдық, рухани, экономикалық немесе этикалық қиындықтар мен зиян айтарлықтай болуы мүмкін. Пайдасыз күтім науқастарға тиімді болмаса да, оны ұсынушыларға, мемлекетке және науқастың отбасына елеулі қаржылық және материалдық шығындар тудыруы мүмкін. Кейбір жағдайларда, пайдасыз күтімге жұмсалатын ресурстарды жақсы нәтижелерге қол жеткізу мүмкіндігі бар басқа пациенттер пайдалана алады. Мысалы, K сәбисінің жағдайында, оны басқа орталықтарға ауыстыруға жасалған әрекеттер аймақта балалар реанимациялық бөлімінде бос орын болмағандықтан сәтсіз аяқталды. Осы жағдайды сынға алған көптеген адамдар, миы жоқ баланың тіршілігін сақтауға жұмсалған екі жылдан астам медициналық шығындарды оның ауруы туралы хабардар ету және оның алдын алу жөніндегі шараларға жұмсаған дұрыс болар еді деп санайды.

Пайдасыз медициналық көмек пен эвтаназия

Емдеуден бас тарту мәселесінің қиындығы евтаназиямен шектесетін нәрседе жатыр, ал ол көптеген елдерде заңмен қудаланады. Евтаназия – қасақана түрде адам өліміне әкелу мақсатын көздейтін амал (әрекет немесе әрекетсіздік), әсіресе дәрігердің немесе оның қадағалауымен, емделмейтін және шыдамсыз азапты тудыратын аурудан зардап шеккен адамға қатысты. Мысалы, Францияда Винсент Ламберттің жағдайы оның дәрігері және бірнеше сот шешімдері бойынша негізсіз тікелей талпыныс ретінде қарастырылды, бірақ емдеуді тоқтату евтаназия болып табыса ма, жоқ па деген мәселе бойынша бірнеше жыл бойы сот процестері мен қоғамдық пікірталас тудырды. Францияда Медициналық этика кодексі паллиативтік көмекті қолдай отырып, "терапевтік тікелей талпыныс" практикасын қабылдамайды. Паллиативтік күтімнің мақсаты науқастың өлімін жылдамдату емес, азабын басу, тіпті осы үшін күтім көрсететін мамандар кейде өлім сәтіне жақындату қаупі бар анальгетиктер мен ауырсық басушы препараттарды қолдануы мүмкін. Дания науқастардың емделуден бас тарту құқығын мойындайды.

Пайдасыз күтім мәселесі

Клиникалық медицинадағы нәтижесіз емдеу мәселесі көбінесе екі сұрақтуды қамтиды. Біріншісі – емдеудің нәтижесіз болатын клиникалық жағдайларды анықтау. Екіншісі – емдеу нәтижесіз деп табылған кездегі этикалық таңдаулардың спектріне қатысты.

Клиникалық жағдайда пайдасыздықты бағалау

Клиникалық жағдайлардың пайдасыздығының дәрежесі мен сипаты әртүрлі болады. Мүшелік өлімге ұшыраған немесе миы жоқ науқасқа жансақтау бөлімінде күтім көрсету сияқты жағдайларды, егер мүшелерді алу мүмкін болмаса немесе ыңғайлы болмаса, пайдасыз деп анықтау оңай, бірақ көптеген басқа жағдайлар осылай анық емес. Ұлыбританияда 180 000-нан астам науқас қатысқан зерттеу шұғыл лапаротомияда сандық пайдасыздықтың мерзімін анықтауға және Ұлыбританияның Ұлттық шұғыл лапаротомиялық аудитінің (NELA) дерекқорын пайдалану арқылы пайдасыздықтың болжамдық факторларын зерттеуге бағытталған. Екі кезеңді әдістеме қолданылды: бірінші кезеңде онлайн сауалнама және басқару тобының талқылауы арқылы пайдасыздықтың мерзімі анықталды; екінші кезеңде бұл анықтама NELA-ға 2013 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың желтоқсанына дейін талдау үшін тіркелген науқастарға қолданылды. Пайдасыздық – шұғыл лапаротомиядан кейін 3 күн ішінде кез келген себептен болатын өлім-жітім. Нәтижелер көрсеткендей, сандық пайдасыздық науқастардың 4%-ында (7442/180 987) орын алды, ал орташа жасы 74 жас. Пайдасыздықтың маңызды болжамдық факторлары: жас, артериялық лактат және жүрек-қантамыр жүйесінің бір мезгілде аурулары. Дене күшінің әлсіреуі ерте өлім-жітім қаупін 38%-ға арттырды, ал ішек ишемиясына байланысты операция пайдасыз операцияға екі есе көп қауіптендіреді. Бұл нәтижелер шұғыл лапаротомиядан кейінгі сандық пайдасыздықтың операцияға дейін шешім қабылдаушыларға қол жетімді сандық тәуекел факторларымен байланысты екенін және өте жоғары тәуекелге ұшыраған науқастармен бірлескен шешім қабылдау талқылауларына енгізілуі керек екенін көрсетеді. Соңғы 40 жылда клиникалық қоғамдастық прогностикалық күш-жігердің сапасын жақсартты. Нәтижесінде, қарт пациенттердегі күйік жағдайларының пайдасыздығын бағалау үшін "өлім-жітім пайызы = жас + күйік пайызы" сияқты қарапайым, бірақ дәл емес ережелер қазір көптеген сызықтық регрессия және басқа да жетілдірілген статистикалық әдістерге негізделген күрделі алгоритмдерге жол берді. Бұл күрделі клиникалық алгоритмдер ғылыми тұрғыдан расталған және клиникалық болжамдық құндылығы бар, әсіресе ауыр күйіктермен ауыратын науқастарда. Мұндай алгоритмдер пациенттер мен отбасыларға қиын шешімдер қабылдауға көмектесетін жоғары сапалы прогностикалық ақпарат бере алады және ресурстарды бөлуді басқаруға мүмкіндік береді. Бұл алгоритмдер науқастың аман қалу ықтималдығын бағалайды. Науқастарда жүргізілген зерттеуде, олар қатты күйіп, клиникалық тұрғыдан бұрын-соңды болмағандай аман қалды, алғашқы ес-санасы сақталған кезеңде (сепсис пен басқа да асқынулар пайда болғанға дейін) науқастарға аман қалу өте сирек (яғни өлім сөзсіз болатын) деп айтылды және паллиативтік күтім мен агрессивті клиникалық шаралар арасында таңдау жасауды сұрады. Көпшілігі агрессивті клиникалық шараларды таңдады, бұл пациенттердің өмір сүру құлқы өте күшті болуы мүмкін, тіпті дәрігерлер үмітсіз деп санайтын жағдайларда да. Үлкен ауруханаларда жиі кездесетін тағы бір практикалық клиникалық мысал – ауруханадағы жүрек тоқтауынан кейін жандандыру әрекеттері ұзаққа созылған кезде жандандыруды жалғастыру немесе тоқтату туралы шешім. 1999 жылы Journal of the American Medical Association журналында жарияланған зерттеу осы мақсаттар үшін жасалған алгоритмді растады. Медициналық көмек жақсарып, созылмалы аурулардың саны артып келе жатқандықтан, пайдасыздық туралы сұрақтар жиі туып тұрады. АҚШ-та осы қиындыққа жауап ретінде салыстырмалы түрде жақында хоспис тұжырымдамасы енгізілді, онда алты ай ішінде өлімге ұшырауы мүмкін деп есептелетін адамға паллиативтік күтім басталады. Көптеген әлеуметтік және практикалық кедергілер бар, олар аурудан айығуы мүмкін емес адамға хоспис мәртебесін беру мәселесін қиындатады.

Пайдасыз күтім мен пайдасыз күтімнің тауар ретінде нұсқалары

Пайдасыз күтім теориясының тағы бір мәселесі – күтімнің пайдасыз екендігі анықталған жағдайдағы этикалық таңдаулардың кеңдігі. Кейбір адамдардың пікірінше, пайдасыз клиникалық көмек, круиздік саяхаттар немесе сәнді автомобильдер сияқты, сатып алуға болатын нарықтық тауар ретінде қарастырылуы керек, егер клиникалық қызметтерді алушы жеткілікті қаржыға ие болса және осының салдарынан басқа пациенттердің клиникалық ресурстарға қол жеткізуіне кедергі келтірмесе. Осы модельде Baby K қаржысы таусылғанға дейін ЖІЖК-де (негізінен тыныс алу аппаратымен) күтім ала алатын болар еді. Медициналық көмек құнының өсуімен және өте қымбат жаңа қатерлі ісікке қарсы препараттардың пайда болуымен, соңғы сатыдағы қатерлі ісіктерді емдеуде де осыған ұқсас әділетсіздік мәселелері жиі туындайды.

Пайдасыз күтімге қатысты нұсқалар

Егер нәтижесіз күтім қажет болмаса, қол қойылған және нотариалды куәландырылған қайта жандандыруды тоқтату (DNR) бұйрығы осы нәтижесіз әрекеттер мен емдеулердің жасалуын болдырмауы мүмкін. Егер нәтижесіз күтім қажет болса, алдын ала берілген нұсқаулық өмірді ұзартуға мүмкіндігі бар кез келген күтімді алу ниетін білдіре алады.