Кіріспе

Емдеу немесе зерттеу процедураларына қатысты, емдеуге немесе зерттеуге келісім беру үшін субъектінің келісімін алу қажеттілігі мен процесі. Ақпараттандырылған келісім – медициналық этика, медициналық құқық және медиа зерттеулеріндегі маңызды қағида. Оған сәйкес, пациенттің медициналық күтім туралы шешім қабылдамас бұрын жеткілікті ақпарат пен түсінік болуы керек. Ақпараттың мазмұнына емдеудің пайдасы мен қаупі, баламалы емдеу әдістері, пациенттің емдеу процесіндегі рөлі және емделуден бас тарту құқығы кіруі мүмкін. Көптеген жүйелерде денсаулық сақтау қызметкерлерінің пациенттің келісімін толыққанды түсіндіру және оны қамтамасыз ету үшін заңдық және этикалық жауапкершілігі бар. Бұл принцип тек денсаулық сақтау саласындағы араласумен ғана шектелмейді, сонымен қатар зерттеулер жүргізу және пациенттің медициналық ақпаратын жариялау сияқты жағдайларда да қолданылады. АҚШ-та ақпараттандырылған келісімнің анықтамасы әртүрлі болуы мүмкін, ал қажетті стандартты әдетте штаттар анықтайды. Ақпараттандырылған келісім беру үшін, іс-әрекеттің мән-жайы, салдары және ықтимал нәтижелері туралы толыққанды түсінік болуы керек. Ақылға қонымды келісім беруге, жеке тұлғаның жеткілікті ойлау қабілетіне ие болуы және барлық қажетті фактілерді білуі шарт. Ойлау және бағалау қабілетін әлсірететін жағдайлар, мысалы, ақыл-ой немесе эмоционалдық жетілмеушілік, үлкен стресс (мысалы, посттравматикалық стресс синдромы), ауыр ақыл-ой кемістігі, ауыр психикалық ауру, маскүнемдік, ұйқының жетіспеуі, деменция немесе кома, ақпараттандырылған келісім беруге кедерілгі тудыруы мүмкін. Ақпараттандырылған келісім алу әрқашан қажет бола бермейді. Егер жеке тұлғаның келісім беруге қабілетсіз деп танылса, оның атынан басқа адам келісім бере алады, мысалы, баланың ата-анасы немесе заңды қорғаншысы (бірақ мұндай жағдайда баланың өзі де келісім беруге қатысуы мүмкін) немесе психикалық ауруы бар адамның қамқоршысы. Сонымен қатар, жасырын келісім туралы доктрина шектеулі жағдайларда емдеуге рұқсат береді, мысалы, ессіз жағдайдағы адамның өмірі дереу шара қолданбастан тоқтауы мүмкін болғанда. Жеке тұлғаға негізді шешім қабылдау үшін жеткіліксіз ақпарат берілген жағдайларда, маңызды этикалық мәселелер туындайды. Мұндай мәселелер клиникалық сынақтар кезінде туындаған немесе туындауы мүмкін болған жағдайларда, этикалық комиссия немесе институционалдық тексеру кеңесі қарауы тиіс. Ақпараттандырылған келісім ұлттық және халықаралық құқықта бекітілген. "Еркін келісім" термині 1966 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қабылдаған және 1976 жылдың 23 наурызынан бастап күшіне енуге тиіс Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімде де қолданылады. Келісімнің 7-бабы "медициналық немесе ғылыми тәжірибелерге еркін келісімсіз" жүргізілетін тәжірибелерге тыйым салады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, келісімге 173 мемлекет-мүше және ратификацияланбаған 6 қол қоюшы бар.

Қолданылатын элементтер

Жеке тұлғаның толыққанды хабардар келісім беруі үшін үш құрамдас бөлік болуы керек: ақпарат беру, қабілеттілік және еріктілік. Ақпарат беру зерттеушінің әрбір болашақ қатысушыға дербес шешім қабылдауға қажетті ақпаратты ұсынуын және қатысушының берілген ақпаратты толық түсінгенін қамтамасыз етуін қажет етеді. Бұл соңғы талап жазбаша келісім нысанының қарапайым тілде жазылуын, қатысушылар тобының түсіну деңгейіне сәйкес келуін, сондай-ақ әңгімелесу арқылы түсінуін бағалауды білдіреді (хабардар болу). Қабілеттілік – қатысушының берілген ақпаратты түсіну және оның шешімінің ықтимал салдары негізінде ұғымды шешім қабылдау мүмкіндігі. Еріктілік – қатысушының сыртқы қысымға, мысалы, мәжбүрлеуге, манипуляцияға немесе артық ықпалға ұшырамастан, өз шешімін еркін қабылдау құқығы.

Медициналық әлеуметтану

Медициналық әлеуметтанушылар хабардар келісімді, сондай-ақ жалпы биоэтиканы зерттеді. Оона Корриган науқастардағы зерттеулерге қатысты хабардар келісімді қарастырып, хабардар келісімнің тұжырымдамасының көп бөлігі науқастың автономиясына баса назар аударатын зерттеу этикасы мен биоэтикасынан туындайтынын және бұл неолибералдық көзқарасқа сәйкес келетінін айтады. Корриган жеке шешім қабылдауға ғана негізделген модель әлеуметтік процестердің келісімге қатысты ықпалы ескерілмегендіктен, нақты жағдайды дұрыс сипаттай алмайды: бұл көзқарас биоэтикада мойындала бастады. АҚШ, Австралия және Канада медицинасы пациентке бағытталған «хабардар келісім» тәсілін қолданады. Бұл елдерде хабардар келісімді алу үшін денсаулық сақтау қызметкерлері маңызды тәуекелдерді, сондай-ақ әлдебір науқас үшін ерекше маңызды тәуекелдерді жариялауға міндетті. Бұл тәсіл объективті (гипотетикалық ақылға қонымды науқас) және субъективті (осы нақты науқас) көзқарастарды біріктіреді. Хабардар келісімнің қағидасын, шабуыл немесе дене күші қолдануға қатысты қолданылатын медициналық келісімнің жалпы қағидасымен салыстыру керек. Мұндағы келісім стандарты – адамның ұсынылатын араласудың мәні мен мақсатын жалпы түсінуі ғана. Хабардар келісімнің жоғары стандарты немқұрайлылыққа емес, зиян келтіруге қатысты болғандықтан, немқұрайлылықтың басқа да элементтерін дәлелдеу қажет. Атап айтқанда, себеп-салдарлық байланыс көрсетілуі керек: егер адамға тәуекел туралы хабарланған болса, ол операцияны (немесе, мүмкін, сол хирургпен) жасамас еді. Хабардар келісімді тиімді құру үшін пациенттің мәдени немесе басқа да жеке ерекшеліктеріне бейімделу қажет. Мысалы, 2011 жылғы мәліметтерге сәйкес, Жерорта теңізі мен Араб елдерінің халқы ақпаратты жеткізудің контекстіне көбірек сенген, ақпаратты кім, қайда, қашан және қалай жеткізгені, айтылған сөзден гөрі маңыздырақ болған, ал мұндай жағдай «батыстық» елдерде одан бетер. Хабардар келісім қағидасы көбінесе денсаулық сақтаудағы жақсы тәжірибе арқылы іске асырылады: операция алдында пациенттермен кеңесу және ауруханаларда медициналық келісім нысандарын пайдалану. Дегенмен, қол қойылған нысанға ғана сүйену науқасқа тәуекелді бағалау және оған жауап беру мүмкіндігін беру қағидасының негізін жоғалтуға әкеп соқпауы керек. Бір британдық жағдайда, әйелге операция жасаған дәрігер оның жатырында қатерлі ісік бар екенін байқады. Ол әйелдің жатырын алып тастауды бастады; алайда, ол осы операцияға хабардар келісім бермегендіктен, дәрігер Жалпы медициналық кеңес тарапынан немқұрайлылық танытқан деп танылды. Кеңес әйелге оның жағдайы туралы хабарлап, өз шешімін қабылдауға рұқсат беру қажет екенін мәлімдеді.

Ақылға қонымды келісім алу

Медициналық ұйымдар процедураға хабардар келісім берілгенін құжаттау үшін дәстүрлі түрде қағаз негізіндегі келісім формаларын пайдаланады, онда процедура және оның тәуекелдері мен пайдалары жазылады және пациент пен дәрігер екеуі де қол қояды. Көптеген денсаулық сақтау ұйымдарында келісім формалары сканерленіп, электрондық құжат сақтағышқа орналастырылады. Қағаз негізіндегі келісім процесінде маңызды қателіктер болатыны көрсетілген, сондықтан көптеген ұйымдар қателіктердің тәуекелін азайтуға, пациенттің шешім қабылдауын және түсінуін қосымша қарапайым және қолжетімді ақпаратпен қолдауға, келісімді қашықтан толықтыруға және процесті қағазсыз етуге мүмкіндік беретін цифрлық келісім қолданбаларын пайдалануда. Цифрлық келісімнің бір түрі – динамикалық келісім, ол қатысушыларды келісімді егжей-тегжейлі беруге шақырады және олар қаласа, келісімді қайтарып алуды жеңілдетеді. Электрондық келісім әдістері келісім деректерін іздеу және алуды қолдау үшін пайдаланылды, осылайша пациенттің ниетін құрметтеуге және зерттеуге қатысуға дайын адамдарды анықтауға мүмкіндік артты. Соңғы кезде Health Sciences South Carolina, денсаулық сақтау сапасын, денсаулық сақтау ақпараттық жүйелерін және пациенттердің нәтижелерін өзгертуге бағытталған штаттық ғылыми-зерттеу бірлестігі, Зерттеу рұқсаттарын басқару жүйесі (RPMS) деп аталатын ашық кодты жүйені әзірледі.

Пациенттің құзыреті

Ақылды келісім беру қабілеті жалпы құзыреттілік талабымен реттеледі. Ортақ құқық жүйесінде ересектер келісім беруге құзыретті деп есептеледі. Бұл болжам, мысалы, психикалық ауру немесе басқа да құзыретсіздік жағдайында жоққа шығарылуы мүмкін. Бұл заңнамада немесе ортақ құқық стандарты бойынша процедураның мәнін түсінуге қабілетсіздік негізінде белгіленуі мүмкін. Құзыретсіз ересектердің жағдайында медициналық шешімдерді денсаулық сақтау уәкілі қабылдайды. Уәкіл болмаған жағдайда, медициналық қызметкер уәкіл табылғанға дейін пациенттің ең жақсы мүддесін қорғайды. Керісінше, "кәмелетке толмағандар" (әртүрлі юрисдикцияларда әртүрлі анықталуы мүмкін) әдетте келісім беруге құзыретсіз деп есептеледі, бірақ олардың жасына және басқа факторларға байланысты хабардар келісім беруге рұқсат етілуі мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда (мысалы, АҚШ-тың көп бөлігінде) бұл қатаң стандарт. Басқа юрисдикцияларда (мысалы, Англия, Австралия, Канада) бұл болжам кәмелетке толмағанның "жетілгендігі" ("Гиллик стандарты") дәлелденуі арқылы жоққа шығарылуы мүмкін. Кәмелетке толмағандардың құзыретсіздік жағдайында, әдетте ата-анасының хабардар келісімі қажет (бірақ "ең жақсы мүдделер стандарты" емес), алайда ата-ананың келісімін беруден бас тарту жағдайында соттың ата-ананың келісімінсіз шешім қабылдауға рұқсат беретін parens patriae бұйрығы қолданылуы мүмкін.

Алдау

Алдауды қолданатын зерттеулер, хабардар келісім талабын ескере отырып, қырқыс дау тудырады. Алдау көбінесе әлеуметтік психологияда кездеседі, егер белгілі бір психологиялық процесті зерттеу үшін зерттеушілер қатысушыларды алдауға мәжбүр болса. Мысалы, Милграм экспериментінде зерттеушілер қатысушылардың жеке саналарына қайшы болған жағдайда да, билік өкілдеріне бағынуға қаншалықты дайын екенін анықтағысы келді. Олар билік өкілдерінен қатысушыларға басқа қатысушыға, олардың ойынша, электр тогының соққысын беруді талап етті. Зерттеудің сәтті аяқталуы үшін қатысушыларды алдап, олардың теңдесіне электр тогының соққысы нақты ауырсынуды тудырады деп ойлаулары қажет болды. Дегенмен, алдауды қолданатын зерттеулер қатысушылардың дербес және хабардар шешім қабылдауға құқығын жүзеге асыруына кедеріл келтіреді және адамды құрметтеу этикалық принципіне қайшы келеді. Американдық Психологиялық Ассоциация белгілеген Психологтардың этикалық принциптері мен мінез-құлық кодексінде психологтар зерттеуді тек оның нәтижелерінің құндылығы мен маңыздылығымен негіздесе және басқа жолмен нәтижелерді алу мүмкін емес екенін көрсетсе ғана, алдамшылық элементтері бар зерттеу жүргізе алады делінген. Сонымен қатар, зерттеудің нәтижесінде алдаудан туындаған физикалық ауырсыну немесе эмоционалдық стресс сияқты ешқандай зиян келтірмеуі керек. Ақырында, кодекс экспериментатордың қатысушыға алдау туралы толық мәлімет беруі және қатысушыға деректерді алып тастау опциясын ұсынуын талап ететін дебрифинг сессиясын қарастырады.

Аборт

АҚШ-тың кейбір штаттарында ақпараттандырылған келісім заңдары (кейде "білуге құқығы бар" заңдары деп аталады) әйел аборт жасауды жоспарласа, аборт қызметін көрсететін мекемеден оның заңдық құқықтары, абортқа балама жолдар (мысалы, бала беру), қолжетімді мемлекеттік және жеке көмек туралы, сондай-ақ заңда белгіленген басқа да ақпараттарды алуын талап етеді. Басқа елдерде де осындай заңдар бар (мысалы, Германияда), онда ақпарат берушінің тиісті сертификаты болуы шарт, бұл аборт қызметін көрсететін мекеменің қаржылық мүддесі үшін аборт жасалмауына және аборт жасау туралы шешімге ешқандай ынталандырудың ықпал етпеуіне кепілдік беру үшін қажет. Кейбір ақпараттандырылған келісім заңдары "әдейі түрде ұғымды бұрмалап, ұрықты "адам" етіп көрсетуге бағытталған сөздерді" пайдаланғаны үшін сынға ұшырады, бірақ сыншылар "аборт туралы [заңмен міндетті] материалдардың көп бөлігі жақындағы ғылыми зерттеулермен және ақылға қонымды келісім принциптерімен сәйкес келеді" екенін мойындайды, дегенмен "кейбір мазмұны бұрмаланған немесе толығымен дұрыс емес".

Медицина

Ақпараттық келісім этикалық клиникалық зерттеулердің де маңызды бөлігі болып табылады, онда адам өз еркімен белгілі бір клиникалық сынаққа қатысуға дайын екенін растайды, бұл сынақтың қатысушының қатысу туралы шешім қабылдауына қатысты барлық жайттары туралы толыққанды хабардар болғаннан кейін жасалады. Ақпараттық келісім жазбаша түрде, қол қойылған және күні көрсетілген келісім нысаны арқылы ресімделеді. Медициналық зерттеулерде Нюрнберг кодексі 1947 жылы Холокост кезіндегі этикалық бұзушылықтарға жауап ретінде халықаралық деңгейдегі базалық стандартты белгіледі. Стандарттар одан әрі дамыды. Бүгінде медициналық зерттеулерді этика комитеті қадағалайды, ол ақпараттық келісім процесін де бақылайды.

Әлеуметтік ғылымдар

Нюрнберг кодексінде белгіленген медициналық ережелер әлеуметтік ғылымдардың этикалық ережелеріне енгізілгеннен кейін, хабардар келісім зерттеу процедурасының қалыпты бөлігіне айналды. Дегенмен, хабардар келісім медициналық ортада кең таралған болса да, әлеуметтік ғылымдарда әрқашан қажетті болып табылмайды. Біріншіден, зерттеулер көбінесе қатысушылар үшін төмен немесе ешқандай тәуекел тудырмайды, көптеген медициналық тәжірибелерден өзгеше. Екіншіден, зерттеуге қатысатынын білудің өзі адамдардың мінез-құлқына өзгеріс енгізуі мүмкін, мысалы, Хоторн эффектісінде: «Типикалық зертханалық тәжірибеде қатысушылар өз мінез-құлқы бақыланып, тіркеліп, кейін талданғанын жақсы сезінетін ортаға кіреді». Мұндай жағдайларда, хабардар келісім алу тікелей зерттеу жүргізу мүмкіндігіне кедергі келтіреді, себебі зерттеу жүргізіліп жатқанын жариялаудың өзі зерттелетін мінез-құлықты өзгертуі мүмкін. Автор Дж. А. Лист осы мәселенің туындауы мүмкін қиындығын былай түсіндіреді: «Егер біреу раса немесе жыныстың қолданылған автомобильдерге сатып алушылар төлейтін бағаға қандай әсер ететінін зерттегісі келсе, экспериментте қатысатынын білетін қолданылған автомобиль сатушылары арасындағы кемсітушіліктің дәрежесін дәл өлшеу қиын болар еді». Мұндай араласу ықтимал болған және мұқият қарастырылған жағдайда, зерттеуші хабардар келісім процесінен бас тартуға құқылы. Бұл зерттеушілер, этикалық комиссия және/немесе институционалдық шолу кеңесі (IRB) зерттеуге қатысушылардың тәуекелін қоғамға тиетін пайдамен салыстырғаннан кейін, қатысушылардың ерікті түрде қатысып, әділ қаралатынына көз жеткізгеннен кейін жасалуы мүмкін. Әлеуметтік желілер сияқты жаңа онлайн медианың пайда болуы хабардар келісім идеясын күрделендірді. Онлайн ортада адамдар Пайдалану шарттарына көңіл бөлмейді және толыққанды білмей зерттеуге қатысуға келісе алады. Бұл мәселе 2014 жылы Facebook компаниясы мен Корнелл университеті жүргізген зерттеуден кейін көпшілік назарына түсті. Facebook этикалық комиссиямен немесе IRB-мен кеңеспей, шамамен 700 000 пайдаланушының Facebook News Feed-ін өзгертіп, бір апта бойы олар көретін оң немесе теріс жазбалардың санын азайтты. Зерттеу барысында пайдаланушылардың жағдайларын әртүрлі жағдайларда өзгергенін талдау жүргізілді. Зерттеу Ұлттық ғылым академиясының еңбектерінде жарияланды. Хабардар келісімнің болмауы көптеген зерттеушілер мен пайдаланушылардың наразылығын тудырды. Көптеген адамдар Facebook пайдаланушылардың көңіл-күйін өзгерту арқылы, олар көретін жазбаларды өзгерту арқылы депрессия мен өзіне зиян келтіру қаупі жоғары адамдарды қауіпке тікелей ұшыратып отыр деп сенді. Алайда, Facebook-ты қолдаушылар компанияның пайдалану шарттарында зерттеу мақсатында ақпаратты пайдалануға құқығы бар екенін айтады. Басқалары бұл тәжірибе - Facebook-тың ағымдағы жұмысының бір бөлігі екенін, ол адамдарды қызықтыру және сайтқа қайта оралуын қамтамасыз ету үшін жаңалықтар лентасының алгоритмдерін үнемі өзгертіп отырады деп санайды. Тағы басқалары бұл зерттеудің бірегей емес екенін, жаңалықтар ұйымдары эмоцияларды ояту және шертулер немесе Facebook-тағы бөлісулерді жинау үшін әртүрлі тақырыптарды алгоритмдерді пайдаланып үнемі сынап отыратынын атап өтті. Олар бұл Facebook зерттеуінің адамдар қабылдайтын нәрселерден ешқандай айырмашылығы жоқ дейді. Дегенмен, басқалары Facebook пайдаланушылардың хабардар келісімінсіз жүргізілген тәжірибе үшін заң бұзғанын айтады. Facebook зерттеуінің қоздырған даулары хабардар келісім және мемлекеттік және жеке қаржыландырылатын зерттеулер арасындағы этикалық шолу процесінің айырмашылықтары туралы көптеген сұрақтар тудырады. Кейбіреулер Facebook шектеулер шегінде әрекет еткенін, ал басқалары көбірек хабардар келісімді және/немесе жеке шолу кеңестерін құру қажеттігін көреді.

Табылған нәтижелерді ортаға салу міндеті

Кейбір зерттеушілер мен этика мамандары зерттеушілердің тәжірибе нәтижелерін қатысушылармен олар түсінетін тәсілде бөлісуін жақтады, бұл этикалық міндеттілік ретінде де, қатысуды ынталандырудың бір жолы ретінде де қарастырылады. 2023 жылы Ұлыбритания үкіметі мұны міндетті етуді ұсынды. АҚШ-тағы Ұлттық Адам Геномы Зерттеу Институтының «Әдептік, құқықтық және әлеуметтік салдары» зерттеу бағдарламасы зерттеушілерге осы мақсатта қаржылай қолдау көрсетті. UCLA ортопедиялық хирургия бөлімінің бұрынғы төрағасы Роберт Педовиц өзінің әріптесінің қаржылық мүдделердің қақтығысы пациенттерге көмек көрсетуге немесе жаңа емдеу әдістерін зерттеуге теріс әсер ете алатыны туралы алаңдаушылық білдірді. Соңынан болған сот процесінде университет Педовицке 10 миллион доллар төледі, бірақ ешқандай қателікке мойын бұрмады. және тірі бактерияларды адам миына салу, нәтижесінде ертерек өлімге алып келуі мүмкін.

Тарих

Ақпаратты келісім – бұл 1957 жылы АҚШ-та медициналық қателік бойынша сот ісінде адвокат Пол Г. Гебхард алғаш рет қолданған техникалық термин. Оның тарихын зерттеуде кейбір ғалымдар мынадай тәжірибелердің тарихын қарастыруды ұсынады: Науқас оны түсінген жағдайда денсаулық сақтау шарасына келіседі. Науқастың бірнеше таңдау мүмкіндігі бар және ол нақты бір нұсқаны таңдауға міндетті емес. Келісімге рұқсат беру де кіреді. Бұл тәжірибелер хабардар келісімді құрайды және олардың тарихы – хабардар келісімнің тарихы. Оның ұсыныстарының бірі – дәрігерлердің «әр науқасқа жазылуды уәде етуі», жақсы болжамның емге жағымды нәтиже әкелуіне үміттенуі. Осман империясының мұрағаттарында 1539 жылға жататын келісім бар, онда операцияның мәліметтері, ақысы және өлім жағдайында сотқа жүгінбеу туралы міндеттемелер талқыланады. Бұл – медициналық емдеудің тәуекелдерін мойындайтын және оған қатысуға дайын екенін жазбаша түрде білдіретін ең көне құжат. Томас Персиваль – 1803 жылы «Медициналық этика» атты кітап жариялаған британдық дәрігер. Сот шешімінде хабардар келісімнің негізі ретінде 1914 жылға дейінгі сот істері келтірілген.

Зерттеу тарихы

Тарихшылар зерттеулердегі хабардар келісім тарихын анықтау үшін адамдарға жасалған зерттеу эксперименттерінің сериясын келтіреді. АҚШ Әскерінің Сары қызылша комиссиясы "тарихта келісім формаларын қолданған алғашқы зерттеу тобы болып саналады". 1900 жылы майор Уолтер Рид Кубадағы АҚШ Әскерінің Сары қызылша комиссиясының төрт адамнан тұратын басшысы болып тағайындалды, ол сары қызылшаның таралуына шыбындар себеп екенін анықтады. Оның алғашқы тәжірибелері, мүмкін, хабардар келісім туралы ресми құжаттамасыз жасалған. Кейінгі тәжірибелерінде ол тиісті әскери және әкімшілік органдардан қолдау алды. Содан кейін ол қазір "ең көне хабардар келісім құжаттарының бірі" деп аталатын құжатты жасады. Сақталған үш данасы испан тілінде, ағылшын тіліне аудармасымен бірге; екеуінде жеке тұлғаның қолы бар, ал біреуі X белгісімен белгіленген. Осы зерттеуді жүргізу кезінде ол зерттеу субъектілерінен келісім алған жоқ, ал басқа зерттеушілер зерттеуге қатысушылардың жеке өміріне қатысты құқықтарын бұзғаны туралы алаңдаушылық білдірді. Эксперимент аяқталғаннан кейін ол қатысушыларды алдағанын және ешкімге зиян келтірмегенін мәлімдеді, бірақ зерттеуге қатысушылар зерттеуге қатысқан тәжірибелеріне наразы болды.

Жаңа аумақтар

21-ғасырда биоэтиканың дамуымен, экологиялық тұрақтылықты да қамтитын болғандықтан, кейбір авторлар, мысалы Кристина Ричи "жасыл келісім" ұсынысын енгізді. Бұл фармацевтикалық препараттардың (дәрі-дәрмектердің) климатқа тигізетін әсері (көміртегі шығындары) және климаттың өзгеруі салдарынан денсаулыққа қауіп тудыруы туралы ақпарат беруді және білім беруді қамтиды.