Кіріспе

1866–1871 жылдар аралығында Канададағы ирланд әскери науқаны. 1870 жылы: 600 шамасында.

Жаңа Брансуик

Джон О'Махони басқарған бұл фениандық шабуыл 1866 жылдың сәуір айында Нью-Брансуик провинциясының Кампобелло аралында болды. 700-ден астам мүшесі бар Фениан бауырластығының соғыс отряды аралдың қарсы жағындағы Майн жағалауына келді, Кампобеллоны британдықтардан жаулап алуды мақсат етті. Ол кезде Англия Корольдік Әскери-теңіз күштерінің офицері Чарльз Хейстингс Дойл, Жаңа Шотландияның Галифакс қаласында орналасқан болатын, шешімді жауап берді. 1866 жылдың 17 сәуірінде ол 700-ден астам британдық әскерін тасымалдаған бірнеше әскери кемемен Галифакстан шығып, Фениан күштері шоғырланған Пасамакуодди шығанағына бет алды. Дойлдің күш көрсетуі фениандарды ықпалдан шығарды және олар тарап кетті. Бұл шабуыл Жаңа Брансуикті қорғау идеясын күшейтті, соның нәтижесінде Британдық Солтүстік Америка колониялары – Жаңа Шотландия және Канаданың Біріккен провинциясы, бұрынғы Жоғарғы Канада (қазіргі Онтарио) мен Төменгі Канада (Квебек) бірігіп, Канада Доминионын құрды.

Канаданың батыс бөлігі

Кампобелло шабуылынан кейін, фениандықтардың негізін қалаушылары Джеймс Стивенс пен Джон О’Махони басқаратын «Президенттік фракция» Ирландиядағы көтерілісшілерге қаржы жинауға көбірек назар аударды. Уильям Р. Робертс басқаратын «Сенат фракциясы» тіпті Канада провинциясына немесе Британдық Солтүстік Американың басқа бөліктеріне минималды сәттілікпен шабуыл жасаудың олардың күш-жігерін күшейтетініне сенді. О’Махони қолдаған Нью-Брансуикке шабуыл жасаудың сәуір айындағы сәтсіз аяқталуынан кейін Сенат фракциясы Канадаға шабуыл жасау жоспарын іске асырды. Сенаттың «Соғыс хатшысы» генерал Т.В. Суини, бұрынғы Одақ армиясының көрнекті офицері, жоспарды жасады, ол Канаданың батысында (қазіргі Оңтүстік Онтарио) және Канаданың шығысында (қазіргі Оңтүстік Квебек) бірнеше шабуылдарды қарастырды. Мақсат – Канаданың батысын Канаданың шығысынан бөліп, мүмкін болатын британдық күштердің күшеюіне кедері келтіру. Жоспардың кілттік бөлігі – Буффало, Нью-Йорк қаласынан Форт-Эриге жасалатын шабуыл, ол Торонтодан әскерлерді алып қашуға және жақын маңдағы Велланд каналы жүйесіне жасалатын шабуылмен шатастыруға бағытталған. Бұл 1866 жылғы маусымда өткен Квебек шабуылынан басқа, фениандықтардың жалғыз шабуылы болды. 1 маусымның алғашқы 14 сағатында полковник Джон О’Нилл басқаратын 1000-1300 фениандықтар Ниагара өзенін кешіп өтті. «Мичиган» кемесі орналасқаннан кейін О’Ниллдің Ниагара аймағындағы күштері қосымша жабдықтау мен күштерден оқшауланды. Канададан келген басқа бөлімшелермен бірігіп, түн бойы саяхаттағаннан кейін, канадалық әскерлер келесі күні таңертең Риджвейдің солтүстігінде, Форт-Эридің батысындағы шағын ауылдың жанында шамамен 600-700 фениандықтардың жақсы орналасқан тықсыруына түсті. (Риджвейдегі фениандықтардың саны түнгі уақытта аймақтағы басқа жерлерге дезертирлік жасағандары мен орналасқандарының арқасында азайды.) Риджвей шайқасындағы Канадалық милиция әскерлері негізгі жаттығудан басқа ештеңе білмейтін тәжірибесіз еріктілерден құралды, бірақ фениандықтардың қарулануына тең Энфилд мылтықтарымен қаруланды. Торонтодағы Корольдік өз мылтықтарының бір ротасы Торонтодан келген паром арқылы өткен күні жеті ұңғылы Спенсердің қайталайтын мылтықтарымен қаруланды, бірақ олармен жаттығу мүмкіндігі болмады және әр адамға 28 оқтан ғана берілді. Фениандықтар көбінесе Американдық Азамат соғысының тәжірибелі ардагерлері болды, олар қалған соғыс заттарынан алынған қарулармен қаруланды, олар Энфилд мылтықтары немесе Спрингфилдпен салыстырылатын болды. Қарсылас күштер шамамен екі сағат бойы атқылаумен алмасып, бірнеше командалық қателіктер канадалықтарды шатастырды. Фениандықтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, тәжірибесіз канадалықтардың қатарын бұзған штык шабуылын жасады. Майдан шайқасында жеті канадалық қаза тапты, екеуі жарақаттан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал төртеуі кейіннен қызмет кезінде жарақаттан немесе аурудан қайтыс болды; тағы тоқсан төрт адам жарақат алды немесе аурудан мүгедектікке ұшырады. Он фениан қаза тауып, он алтысы жараланды. Шайқастан кейін канадалықтар Эри көлінің соңындағы Велланд каналының соңындағы Порт-Колборнға шегінді. Фениандықтар Форт-Эриге қайту алдында Риджвейде қысқа уақыт демалды. Содан кейін Форт-Эри шайқасы болды, онда бірнеше канадалық ауыр жарақат алды және фениандықтардың артқы жағына өткен жергілікті канадалық милицияның үлкен тобы тұтқынға алынды. Күштердің өзеннен өту мүмкіндігі болмағандықтан және көптеген канадалық милиция мен британдық сарбаздардың жақындағанын ескергеннен кейін, қалған фениандықтар канадалық тұтқындарды босатып, 3 маусымның таңертеңінде Буффалоға оралды. Олар «Мичиган» атты канонерлік қайықпен тоқтатылып, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне тапсырылды. Дәстүрлі тарихи баяндамада Риджвей шайқасындағы шешуші нүкте фениандық атты әскер туралы қате хабарланған кезде болды және Канадалық милиция атты әскерді кері қайтару үшін жаяу әскердің стандартты тактикасы болып табылатын алаңдарды құруға бұйрық берді. Қатесі мойындалғанда, бағанада реформа жасауға тырысты; фениандықтарға тым жақын болғандықтан, ол сәтсіз болды. Алайда, 2011 жылы Риджвей тарихында тарихшы Питер Вронский түсіндірменің соншалықты қарапайым емес екенін айтады. Алаң құруға дейін, Queen's Own Rifles бірлігі The Royal Hamilton Light Infantry 13-ші батальонының үш келген ротасын британдық әскерлер үшін қате түсінген кезде шатасу пайда болды. Корольдік өз мылтықтары британдық әскердің бірліктеріне алаң беру үшін отставкаға кетуге бастағанда, 13-батальон мұны шегіну деп қате қабылдады және өздерін қайтарып алды. Осы сәтте жаман атқа ие «алаң құру» бұйрығы берілді, алаңдап жатқан жағдайды аяқтады. Тергеу кеңесі лейтенант-полковник Альфред Букердің (13-батальон) әрекетіне қатысты айыптамалардың «қоғамдық баспасөз беттерінде оған тасталған жағымсыз айыптамаларға ең аз негізі бар» екенін анықтады. Дегенмен, айыптамалар Букерді өмірінің соңына дейін мазалады. Форт-Эри шайқасына қатысты екінші тергеу кеңесі бесінші әскери округтің бригадалық мәжүр лейтенант-полковник Дж. Стаутон Деннистің кінәсін таныды, бірақ Тергеу кеңесінің төрағасы полковник Джордж Т. Денисон бірнеше маңызды мәселелер бойынша әріптестерімен келіспеді. Шабуыл басталғаннан бес күн өткен соң, АҚШ президенті Эндрю Джонсон бейтараптық заңдарын күшімен орындауды талап ететін жарлық шығарды, фениандық шабуыл жалғаса алмайтынын кепілдік берді. Генералдар Улисс С. Грант және генерал Джордж Мид Буффало, Нью-Йорк қаласына жағдайды тексеруге барды. Гранттың нұсқауымен Мид шекараны бұзуға жол бермеу үшін қатаң бұйрықтар берді. Содан кейін Грант Сент-Луиске кетті. Мид шайқастар аяқталғанын және фениандық армия Буффалода ұсталғанын анықтағаннан кейін, Сент-Лоуренс өзені айманындағы жағдайды қадағалау үшін Огденсбург, Нью-Йорк қаласына кетті. АҚШ армиясына фениандықтардың барлық қару-жарақтарын тәркілеу және шекарадан өтудің алдын алу туралы нұсқау берілді. 7 маусымдағы қосымша нұсқаулар фениандық екені көрінетін кез келген адамды қамау туралы болды. Фениандық қолбасшы бригадалық генерал Томас Уильям Суини АҚШ үкіметімен американдық бейтараптықты бұзғаны үшін қамауға алынды. Дегенмен, ол көп ұзамай босатылып, 1870 жылы зейнетке шыққанға дейін АҚШ армиясында қызмет етті.

Канада шығысы

Канаданың батысына жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, фениандар өз күштерін Канаданың шығысына шоғырландыруға бекінді; алайда, АҚШ үкіметі фениандық қызметтерге кедергі келтіре бастады және көптеген фениандық көшбасшыларын қамауға алды. Фениандар өз жоспарларының күңдеуге бет бұрғанын көп кешікпей байқады. Фениандардың генералы Сэмюэл Спир қамаудан қашуға үкілі болды, және 7 маусымда Спир мен оның 1000 адамы Канада аумағына еніп, Пьюген-Хилл, Фрелигсбург, Сент-Арманд және Стэнбриджді басып алды. Осы кезде Канада үкіметі шекараны қорғауға көп көңіл бөлмеді, бірақ 8 маусымда Канада әскерлері Пейджон-Хиллге жетті, және қару-жарақ, оқ-дәрі және жабдықтары жетіспей қалған фениандар дереу қарсылық көрсетпей берілді, соның нәтижесінде Канада шығысына жасалған шабуыл аяқталды. Тимоти О’Хиа 1866 жылғы 9 маусымда Канаданың шығысындағы Данвилл қаласында, Пейджон-Хилл шабуылы кезінде көрсеткен ерлігі үшін Виктория кресімен марапатталды. Канадада орналасқан 1-атқыштар бригадасының 1-ші батальонындағы қарапайым сарбаз О’Хиа, бар болғаны 23 жаста болса да, оқ-дәрісі бар жанарлық вагонның тудырған қаупін сезіп, бір сағат бойы жалғыз өзі өртпен күресіп, аймақтағы көптеген адамның өмірін сақтап қалды.

Кейінгі рейдтер (1870-71)

1870-1871 жылдары Фениан бауырластығы Канаданың Квебек және Манитоба провинцияларына бірнеше шабуыл ұйымдастырды. Осы провинцияларға қарсы рейдтер ұйымдастырумен қатар, Фениан бауырластығы 1870-ші жылдары АҚШ-тың солтүстік-батысында ашық түрде ұйымдасып, Британдық Колумбия колониясының қауіпсіздігіне қатер төндірді. Фениандар Британдық Колумбияға шабуыл жасаған жоқ болғанымен, жағдайдың шиеленісуіне байланысты 1886 жылы Канадалық Тынық мұхиты темір жолының құрылысы аяқталғандығын тойлау кезінде Корольдік Әскери-теңіз күштері Ванкувердегі жаңа теміржол станциясына бірнеше ірі соғыс кемесін жіберді.

Квебек

Фениандардың тағы бір шабуылы 1870 жылдың 25 мамырында болды. Томас Миллер Бич берген мәліметтерге сүйене отырып, канадалықтар Екклс-Хиллде шабуылды күтіп алып, қайтарды. Траут өзені шайқасы – 1870 жылдың 27 мамырында болған әскери қақтығыс. Бұл фениан шабуылдарының бір бөлігі болды. Шайқас Квебек штатындағы Ханттингдон қаласының жанында, Нью-Йорк штатының Малоне қаласынан солтүстікке қарай, халықаралық шекараға жақын жерде өтті. Бұл шайқастың орнын Солтүстік-Батыс территориясындағы Траут өзенімен жаңылыстырмау керек.

Манитоба-Миннесота шекарасы

Джон О'Нилл 1870 жылғы сәтсіз шабуылдан кейін Сенат қанатынан кетіп, сосын Савидж қанатына қосылды. Оған Савидж қанатының басқару кеңесінде орын берілді. 1871 жылы О'Нилл мен В. Б. О’Донахью есімді ерекше адам Савидж қанаты кеңесінен Дакота аумағы арқылы Канадаға тағы бір шабуыл жасауды сұрады. Кеңес, жалпы алғанда Канададағы оқиғалардан және әсіресе О'Ниллден шаршап, бұған келіспеді. О'Ниллдің ұсынысы қабылданбады, бірақ кеңес оған қару-жарақ беруге уәде берді және оның шабуылын жария түрде айыптамайтындарын айтты. О'Нилл фениандардан кетіп, Виннипег маңындағы Манитобаға шабуыл жасауды жоспарлаған шабуылға басшылық етті, ол жоспар Сент-Пол, Миннесотада жасалды. О'Нилл, Уильям Б. О’Донахью және Джон Дж. Доннелли басқаратын шамамен 35 адам Луи Риелдің француз-үнді метистерімен бірігуді үміттенеді. 5 қазан күні О'Ниллдің жасағы Хадсон шығанағы компаниясының бекетін және халықаралық шекараның солтүстігінде орналасқан деп ойлаған Канаданың кеден үйін басып алды. Бірақ АҚШ-тың зерттеу тобы шекара екі шақырымға солтүстікке қарай екенін анықтады, соның салдарынан Хадсон шығанағындағы бекет пен кеден үйінің екеуі де АҚШ аумағында болды.

Салдары

Фениан бауырластығының Канадаға басып кіруіне қолдау тез жоғалып, 1890 жылдардан кейін нақты қауіп қалмады. Дегенмен, шабуылдар барлық канадалықтарға маңызды әсер етті. Ирландия тәуелсіздігіне ешқандай үлес қоспағанмен, 1866 жылғы Фениан шабуылы және оларды тойтаруға жасаған Канада милициясының тиімсіз әрекеттері 1867 жылы Конфедерацияға қолдауды күшейтуге көмектесті. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаның тартымсыз теңіз провинцияларының соңғы дауыстарын ұлттық бірлікке итермелеп, Риджвейді «Канаданы құрған шайқас» еткенін айтады. Шотланд иммигранты, «The Maple Leaf Forever» әнінің авторы және Orange Order мүшесі Александр Мьюр, Риджвей шайқасына Корольдік мылтықтармен қатысты. Шабуылдар канадалықтардың арасында соғысқа дайындық рухын оятып, милицияның күшін сынады. Нашар өнім көрсеткендіктен, милиция өзін жетілдіруге тырысты. Бұл нақты соғысқа түспей-ақ қол жеткізілді. Фениан шабуылдарының ең маңызды нәтижесі – канадалық ұлттық сезімді дамыту және провинцияларды Конфедерацияға бағытталды. Бұл өмір сүру және өзін-өзі қорғау үшін қажет деп есептелді; шабуылдар канадалықтарға қауіпсіздіктің бірлікте екенін көрсетті және қазіргі Канада мемлекетін құрудағы маңызды фактор болды. Фениан шабуылдары АҚШ үкіметінің Фениандықтарға ашық жиналып, шабуылға дайындалуына көрсеткен төзімділігіне байланысты Канада мен теңіз провинцияларында американдықтарға қарсы сезімді күшейтті. 1866 жылғы Канадаға жасалған Фениан шабуылдары кезіндегі қаза болғандардың саны, соның ішінде Канада батысында (Онтарио) және Канада шығысында (Квебек) қызмет еткен кезде аурудан қайтыс болғандар, 1868 жылы милиция департаментінің есебі бойынша 31 адам қаза тауып, 103 адам жараланған немесе ауруға шалдыққан (соның ішінде милиция тарапынан кездейсоқ оққа түскен әйел азамат та бар).

Жады

Канаданың түкпір-түкпірінде шабуылдар кезінде Канадалық милиция құрамында ерікті болып соғысқандарды еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды. Осы ескерткіштердің қатарында Торонтодағы Куинс-парктегі Канадалық еріктілер ескерткіші және Квебектегі Фрелигсбургтегі Экклс-Хилл шайқасы ескерткіші бар. 2006 жылдың маусым айында Онтарионың мұра мекемесі Риджвейде шайқастың 140 жылдығына арналған тақта ашты. Канада Корольдік қарулы күштерінің көптеген өкілдері 2 маусым мерейтойына ең жақын уақытта Риджвей шайқасы болған жерге велосипедпен шайқас орындарын аралау үшін қайта оралады. Баффалода тарихи белгі 1866 жылдың маусым айындағы Фениандықтардың Форт-Эри және Риджвей, Онтариоға жасаған шабуылын еске салады. Белгі Ниагара өзеніне қарап тұрған Гертельдің батыс жағындағы Тоу Патх паркіндегі Блэк Рок ауданында орналасқан.