Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кельттік күнтізбесі – христиандық дін пайда болуға дейінгі кельттік уақыт өлшеу жүйелерінің жинағы, оның ішінде галлдық Колиньи күнтізбесі де бар. Бұл күнтізбе кельттік елдерде күннің, аптаның, айдың, маусымның, тоқсан күндерінің және мерекелердің басталуы мен ұзақтығын анықтау үшін қолданылған.
Compilation of pre Christian Celtic systems of timekeeping
The Celtic calendar is a compilation of pre Christian Celtic systems of timekeeping, including the Gaulish Coligny calendar, used by Celtic countries to define the beginning and length of the day, the week, the month, the seasons, quarter days, and festivals.
Континенттік кельт күнтізбесі
Галлиялық Колиньи күнтізбесі – ең ежелгі белгілі келт күн-ай ритуалдық күнтізбесі. Ол Франциядағы Колиньи қаласында табылған, қазір Лиондағы Галло-рим өнер мұражайында сақталуда. Күнтізбе біздің заманымыздың екінші ғасырының соңына жатады, сол кезде Рим империясы Рим Галлиясында Юлиан күнтізбесін қолдануды міндеттеген. Алғашында күнтізбе бір үлкен тақтадан тұрған, бірақ қазір тек фрагменттері сақталған. Ол галли тілінде латын әріптерімен және рим цифрларымен жазылған. Колиньи күнтізбесі ай мен күннің айналысын үйлестіреді. Күнтізбе ай фазаларын маңызды деп санайды, және әр ай әрқашан бірдей ай фазасымен басталады. Күнтізбе математикалық тәртіпке сүйене отырып, 12 айлық стандартты күнтізбе мен айдың айналысын синхронды түрде ұстайды, сондай-ақ екі жарым жыл сайын қосымша ай қосып, жүйенің тұтас синхрондалуын қамтамасыз етеді. Колиньи күнтізбесі бес жылдық циклдағы 62 айлық ай айналымын тіркеді, олар "жарық" және "қараңғы" екі апталық кезеңге (немесе жарты ай айналымына) бөлінеді. Ішкі жазбалар айлардың бірінші төрттен басталатынын, ал ай айналымын күн жылдарымен сәйкестендіру үшін екі жарым жыл сайын 13-ші қосымша ай қосылатынын көрсетеді. Колиньи күнтізбесі бейнелейтін күнтізбе жыл форматы одан да ертерек болуы мүмкін, себебі күнтізбелер әдетте діни рәсімдер мен культтерге қарағанда консервативті болады. Оның пайда болу мерзімі белгісіз, бірақ аралдық келт және континенттік келт күнтізбелерінің ұқсастығы оның ерте темір дәуірінде пайда болған нұсқасы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Колиньи күнтізбесі күн және ай айларының күрделі синхронизациясына қол жеткізеді. Ол мұны философиялық немесе практикалық мақсатта жасаса да, бұл жоғары деңгейдегі жетілгендікке нұсқайды.
The Gaulish Coligny calendar is the oldest known Celtic solar lunar ritual calendar. It was discovered in Coligny, France, and is now on display in the Palais des Arts Gallo Roman museum, Lyon. It dates from the end of the second century CE, when the Roman Empire imposed the use of the Julian Calendar in Roman Gaul. The calendar was originally a single huge plate, but it survives only in fragments. It is inscribed in Gaulish with Latin characters and uses Roman numerals. The Coligny Calendar reconciles the cycles of the moon and sun. The Coligny calendar considers the phases of the moon to be important, and each month always begins with the same moon phase. The calendar uses a mathematical arrangement to keep a normal 12 month calendar in sync with the moon and keeps the whole system in sync by adding an intercalary month every 2 1/2 years. The Coligny calendar registers a five year cycle of 62 lunar months, divided into a "bright" and a "dark" fortnight (or half a moon cycle) each. The internal notations show that the months began with the first quarter moon, and a 13th intercalary month was added every two and a half years to align the lunations with the solar year. The astronomical format of the calendar year that the Coligny calendar represents may well be far older, as calendars are usually even more conservative than rites and cults. The date of its inception is unknown, but correspondences of Insular Celtic and Continental Celtic calendars suggest that some early form may date to the earlier Iron Age. The Coligny calendar achieves a complex synchronisation of the solar and lunar months. Whether it does this for philosophical or practical reasons, it points to a considerable degree of sophistication.
Ортағасырлық ирланд және Уэльс күнтізбесі
Кельттерде жыл жарық және қара жартыға бөлінген. Күннің батуымен басталатын күнді сияқты, жыл да қараңғылықтың басталуымен, яғни Калан Гааф / Саминмен (қазіргі күнтізбе бойынша 1 қарашаға жуық) басталатын деп есептелген. Жылдың жарық жартысы Калан Хаф / Беалтайнмен (қазіргі күнтізбе бойынша 1 мамыр шамасында) басталды. Мерекелердің мереке күнінен бір күн бұрын кешке басталуына қатысты осы салт әлі де Гейлдердің тойлауларында және фольклорлық дәстүрлерінде сақталып келеді, мысалы, ирландтардың Оиче Шамна (Самайн түні) және шотландтардың Оич Шамна дәстүрлері. Юлий Цезарь өзінің "Галлия соғыстары" еңбегінде: "[Галлия кельттері] туған күндерін, айлардың және жылдардың басталуын күннен кейін түн келетіндей ретпен сақтайды" деген. Ұзақ мерзімдер түндермен есептелген, мысалы, ағылшын тілінде екі аптаны білдіретін fortnight және қолданыстан шыққан se'nnight бір аптаны білдіреді. Hywel Dda заңдары (XII және XIII ғасырлардан сақталған нұсқаларында) қазіргі апта сөзін құрайтын "сегіз түн" емес, тоғыз күндік мерзімдерге (nawfed dydd) жиі сілтеме жасайды.
Among the Insular Celts, the year was divided into a light half and a dark half. As the day was seen as beginning at sunset, so the year was seen as beginning with the arrival of the darkness, at Calan Gaeaf / Samhain (around 1 November in the modern calendar). The light half of the year started at Calan Haf/Bealtaine (around 1 May, modern calendar). This observance of festivals beginning the evening before the festival day is still seen in the celebrations and folkloric practices among the Gaels, such as the traditions of Oíche Shamhna (Samhain Eve) among the Irish and Oidhche Shamhna among the Scots. Julius Caesar said in his Gallic Wars: "[the Gaulish Celts] keep birthdays and the beginnings of months and years in such an order that the day follows the night." Longer periods were reckoned in nights, as in the surviving English term fortnight meaning two weeks, and the obsolete se'nnight meaning one week. The Laws of Hywel Dda (in editions surviving from the 12th and 13th centuries) make repeated references to periods of nine days (nawfed dydd), rather than the "eight nights" that make up the current word wythnos.