Кіріспе

Кельттік күнтізбесі – христиандық дін пайда болуға дейінгі кельттік уақыт өлшеу жүйелерінің жинағы, оның ішінде галлдық Колиньи күнтізбесі де бар. Бұл күнтізбе кельттік елдерде күннің, аптаның, айдың, маусымның, тоқсан күндерінің және мерекелердің басталуы мен ұзақтығын анықтау үшін қолданылған.

Континенттік кельт күнтізбесі

Галлиялық Колиньи күнтізбесі – ең ежелгі белгілі келт күн-ай ритуалдық күнтізбесі. Ол Франциядағы Колиньи қаласында табылған, қазір Лиондағы Галло-рим өнер мұражайында сақталуда. Күнтізбе біздің заманымыздың екінші ғасырының соңына жатады, сол кезде Рим империясы Рим Галлиясында Юлиан күнтізбесін қолдануды міндеттеген. Алғашында күнтізбе бір үлкен тақтадан тұрған, бірақ қазір тек фрагменттері сақталған. Ол галли тілінде латын әріптерімен және рим цифрларымен жазылған. Колиньи күнтізбесі ай мен күннің айналысын үйлестіреді. Күнтізбе ай фазаларын маңызды деп санайды, және әр ай әрқашан бірдей ай фазасымен басталады. Күнтізбе математикалық тәртіпке сүйене отырып, 12 айлық стандартты күнтізбе мен айдың айналысын синхронды түрде ұстайды, сондай-ақ екі жарым жыл сайын қосымша ай қосып, жүйенің тұтас синхрондалуын қамтамасыз етеді. Колиньи күнтізбесі бес жылдық циклдағы 62 айлық ай айналымын тіркеді, олар "жарық" және "қараңғы" екі апталық кезеңге (немесе жарты ай айналымына) бөлінеді. Ішкі жазбалар айлардың бірінші төрттен басталатынын, ал ай айналымын күн жылдарымен сәйкестендіру үшін екі жарым жыл сайын 13-ші қосымша ай қосылатынын көрсетеді. Колиньи күнтізбесі бейнелейтін күнтізбе жыл форматы одан да ертерек болуы мүмкін, себебі күнтізбелер әдетте діни рәсімдер мен культтерге қарағанда консервативті болады. Оның пайда болу мерзімі белгісіз, бірақ аралдық келт және континенттік келт күнтізбелерінің ұқсастығы оның ерте темір дәуірінде пайда болған нұсқасы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Колиньи күнтізбесі күн және ай айларының күрделі синхронизациясына қол жеткізеді. Ол мұны философиялық немесе практикалық мақсатта жасаса да, бұл жоғары деңгейдегі жетілгендікке нұсқайды.

Ортағасырлық ирланд және Уэльс күнтізбесі

Кельттерде жыл жарық және қара жартыға бөлінген. Күннің батуымен басталатын күнді сияқты, жыл да қараңғылықтың басталуымен, яғни Калан Гааф / Саминмен (қазіргі күнтізбе бойынша 1 қарашаға жуық) басталатын деп есептелген. Жылдың жарық жартысы Калан Хаф / Беалтайнмен (қазіргі күнтізбе бойынша 1 мамыр шамасында) басталды. Мерекелердің мереке күнінен бір күн бұрын кешке басталуына қатысты осы салт әлі де Гейлдердің тойлауларында және фольклорлық дәстүрлерінде сақталып келеді, мысалы, ирландтардың Оиче Шамна (Самайн түні) және шотландтардың Оич Шамна дәстүрлері. Юлий Цезарь өзінің "Галлия соғыстары" еңбегінде: "[Галлия кельттері] туған күндерін, айлардың және жылдардың басталуын күннен кейін түн келетіндей ретпен сақтайды" деген. Ұзақ мерзімдер түндермен есептелген, мысалы, ағылшын тілінде екі аптаны білдіретін fortnight және қолданыстан шыққан se'nnight бір аптаны білдіреді. Hywel Dda заңдары (XII және XIII ғасырлардан сақталған нұсқаларында) қазіргі апта сөзін құрайтын "сегіз түн" емес, тоғыз күндік мерзімдерге (nawfed dydd) жиі сілтеме жасайды.