Кіріспе
Ганадағы этникалық топ – мфантесе немесе фанте ("фанти" – ескі жазу) – акан халқы. Фанте халқы негізінен Гананың орталық және батыс аймақтарында орналасқан, орман және жағалау аймақтарын мекендейді. Олардың жері батыста Пра сағасынан шығыста Аккра шекарасына дейін созылады. Фантелерді екі топқа бөлуге болады: борбор фанте және борбор фанте емес. Соңғы жарты ғасырда балық аулау экспедицияларының нәтижесінде Гамбия, Либерия және тіпті Анголаға дейін фанте қауымдастықтары құрылды. Қазіргі Ганадағы ірі фанте қалалары: Касоа, Виннеба, Агона Сведру, Тарква, Огуаа (Кейп-Кост), Эдина (Эльмина), Манкессим, Секонди және Такоради. Ауызша дәстүрге сәйкес, борбор фанте, жаңа келген топ, Гананың Бронг-Ахафо аймағындағы Текиманнан көшіп келіп, Фантелендке қоныстанды. Олар Манкессимге көшер алдында Куаманға қоныстанды. Манкессимде біраз уақыт тұрғаннан кейін Абора, Экумфи, Эньяньмаим, Манкессим және Нкукукум штаттарын құрды. Манкессимге жақын жерлеу орны, көшіп келгендердің үш басшысының (Обуруманкома, Одапагян және Осон) сүйектері жерленген Nananom Pow, борбор фанте аумағындағы ең қасиетті орын деп есептеледі. Бір тілде (фанте) және мәдени ерекшеліктерде біртілді борбор фантелер Фантеленд ішінде шоғырланған аймақта қоныстанған. Борбор Мфантсеманның тарихи және рухани астанасы – Манкессим (Oman kesi mu). Борбор фанте емес штаттар, олардың ішінде Ярбеу (Джаби/Шама), Эгуафо, Фету, Асебу және Агона бар, батыстан шығысқа қарай орналасқан. Бұл штаттардағы адамдардың көпшілігі көшіп келгендік туралы әңгіме айтпайды. Олардың ауызша дәстүрлеріне сәйкес, олардың ата-бабалары аспаннан түскен немесе теңізден, өзендерден, тығыз орманнан шыққан. Мысалы, Эгуафо, Фантелендте Оман Паньин деп аталады және ең көне штат, оны көктен келген адамдар Ayewa Kese деп аталатын үлкен мыс табада құрды. Асебу халқы ата-бабалары жерден пайда болды деп есептейді, ал Сонква халқы ата-бабалары жақын маңдағы қасиетті тоғайдан шыққан деп санайды. Акан халқы "асантефо" немесе ашанти, акуапем, аким, боно, кваху, бауле, нзема, аханта және басқалармен бірге ең ірі акан топтарының бірі болып табылады. Ашанти империясының тез өсуіне және 1800 жылдардың ортасында ашантимен және одақтас голландтармен үнемі соғысқа қарамастан, фантелер өз мемлекетін бүгінгі күнге дейін сақтап келді және солтүстік флангосын ашанти шабуылдарынан және голландтармен және ағылшындармен бірнеше соғыстардан қорғау үшін көптеген соғыстар жүргізді. Қазіргі уақытта олардың саны шамамен 6 миллионға жетеді, акан халқының екінші ең ірі тобы немесе қазіргі Гана халқының шамамен 13% құрайды. Фантелер арасында мүлікті мұраға алу және мемлекеттік лауазымға тағайындау дәстүрлі түрде аналық желі арқылы анықталады, бұл акан халықтарында кең таралған. Алайда, жауынгерлік жастағы фанте еркектері дәстүрлі түрде әкесінің Асафо ротасына тиесілі болды. 15 ғасырда португалдар келгенде, фанте олардың ішкі жерлерге енуіне кедергі келтірді және португал сауда миссиялары үшін мүлікті жалға алды. Бірақ португалдар фанте ережелері мен регламенттеріне қарсылық көрсеткенде, фанте оларды бірнеше шайқастар мен ұрыстардан кейін қуды. Содан кейін голландтар келді, одан кейін британдықтар. Фанте жағалаудағы британдық және голланд саудагерлері арасындағы саудада делдал ретінде қызмет етті. Фанте әртүрлі еуропалық державалармен сауда жасау арқылы өте бай және өркендеген мемлекетке айналды. 18 ғасырдың басында қазіргі заманғы Фанте Конфедерациясы құрылды, олардың мақсаты – еуропалық әріптестерімен санасатын ұлт ретінде бекіту және еуропалықтардың фанте жерлерінен кетуіне қол жеткізу. Фантелер ғасырлар бойы әртүрлі штаттардың одақтасып өмір сүрген күрделі федеративтік үкімет жүйесіне ие болды. Әр фанте штатын Жоғарғы Басшы басқарады. Алайда, соғыс кезінде олар әрқашан Абураның Жоғарғы Басшысының басшылығымен одақтық армияны жұмылдыратын. Осындай қатаң қарсылыққа тап болған португалдар, немістер, шведтер және даттар көптеген жылдардан кейін Мфантсеманның барлық сауда бекіністерін тастап кетті. Голландтар қалуға шешім қабылдады, бұл фанте мен голландтар арасында көптеген соғыстарға әкелді, олар оларды отарлауға үлгермеді. 1844 жылы ашантимен және олардың одақтастары голландтармен үнемі шайқаста әлсіреп қалған Фанте Конфедерациясы британдықтармен 1844 жылғы келісімге қол қойды. Британдықтар Кейп-Костті тастап, Алтын Жайлаудың астанасын Аккраға көшті, бұл қарсылық қозғалысына жауап болды. Қазіргі заманғы Фанте Конфедерациясы қазіргі Гана аумағындағы кең аумақтарды отарлауға тырысқан еуропалықтардың қаупіне жауап ретінде құрылды. Сондықтан 1844 жылы Фанте Конфедерациясы, Алтын Жайлау атынан, британдықтармен келісімге қол қойды, бұл Алтын Жайлауға соғыссыз жүз жылдан кейін толық тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Ашантинің жағалауға тікелей сауда жолдарына ұмтылуына байланысты бірнеше Ашанти-Фанте соғыстары болды. Бір рет фантелер британдықтардың көмегін алды, бірақ олар 1868 және 1872 жылдар арасында құрылған күшті Фанте конфедерациясын әлсіретіп, жағалаудағы гегемониясына қауіп деп санады. Британдықтар мен голландтар осы Ашанти-Фанте соғыстарында тараптарға бөлінді, британдықтар фантелерді, ал голландтар ашантилерді қолдады. Мфантсефо бейбіт халық екені белгілі болғанымен, соғыс кезінде олар ортақ қорғанысқа бірігеді. Голландтармен және одақтас ашантилермен болған соғыстардың нәтижесінде 1844 жылы Фанте одақтық армиясының күші отыздан астам мың адамды құрады. Олардың басшысы Абураның Жоғарғы Басшысы Амфо Оту болды, олар Эльмина қаласын және оның еуропалық бекінісін қоршап, голландтарды Эльминадағы бекінісінен қуды.
The Mfantsefo or Fante ("Fanti" is an older spelling) are an Akan people. The Fante people are mainly located in the Central and Western regions of Ghana, occupying the forest and coastal areas. Their land stretches from the Pra estuary in the west to the Accra borders in the east. The Fante can be broadly categorized into two groups the Borbor Fante and the non Borbor Fante. Over the last half century, due to fishing expeditions, Fante communities have been established as far as Gambia, Liberia and even Angola. Major Fante cities in modern Ghana include Kasoa, Winneba, Agona Swedru, Tarkwa, Oguaa (Cape Coast), Edina (Elmina), Mankessim, Sekondi, and Takoradi. According to their oral traditions, the Borbor Fante, an intrusive group, migrated from Tekyiman in the Brong Ahafo Region of Ghana and settled in Fanteland. They initially established themselves in Kwaman before moving to Mankessim. After residing in Mankessim for a period of time, they went on to establish the states of Abora, Ekumfi, Enyanmaim, Mankessim, and Nkusukum in the surrounding areas. The burial ground near Mankessim, where the remains of the three leaders of the migrants (Oburumankoma, Odapagyan, and Oson) were interred, became known as Nananom Pow, the most sacred place in the Borbor Fante territory. The Borbor Fante, who share a common language (Fante) and cultural traits, inhabit a concentrated area within Fanteland. The historical and spiritual capital of Borbor Mfantseman is Mankessim (Oman kesi mu). The non Borbor Fante states, which include Yarbew (Jabi/Shama), Eguafo, Fetu, Asebu, and Agona, are positioned from west to east. The majority of the people in these states do not have migration stories. According to their oral traditions, their ancestors either descended from the heavens or emerged from the sea, rivers, or dense forests. For instance, Eguafo, which is known as Oman Panyin in Fanteland and is the oldest state, was founded by people who descended from the heavens in a large brass pan called Ayewa Kese. The Asebu people claim that their ancestors emerged from the earth, while the Sonkwa people believe that their forefathers emerged from a sacred grove nearby. The Akan people are one of the largest Akan groups, along with the "Asantefo" or Ashantis, the Akuapem, the Akyem, the Bono, The Kwahu, the Baoule, Nzema, Ahanta and others. Despite the rapid growth of the Ashanti Empire and constant war with the Ashanti and allied Dutch in the mid 1800s, the Fante have always retained their state to this day and fought numerous wars to protect their northern flank from Ashanti incursions and several other wars with the Dutch, and English. Currently, they number about 6 million, the second largest grouping of Akan people or about 13% of modern Ghana's total population. Inheritance and succession to public office among the Fante are traditionally determined by matrilineal descent, which is common among Akan peoples. However, Fante males of fighting age traditionally belonged to their father's Asafo company. When the Portuguese arrived in the 15th century, the Fante prevented them from venturing inland and leased properties for Portuguese trading missions. But when the Portuguese objected to Fante rules and regulations, the Fante expelled them after a series of skirmishes and battles. Thereafter the Dutch arrived, followed by the British. The Fante served as middlemen in the commerce between the interior and British and Dutch traders on the coast. The Fante became a very wealthy and prosperous state upon their dealings with the various European powers. In the early 18th century, the modern Fante Confederacy was formed, with the aim of establishing themselves as a nation to be taken seriously by their European counterparts and the withdrawal of Europeans from Fante lands. The Fantes for centuries already had a very complex system of federal government in which various states co exist in an alliance. Each Fante state is led by a Paramount Chief. However, in times of war, they always mobilized a Union army often commanded by the Paramount Chief of Abura. Facing such stern resistance, the Portuguese, Germans, Swedish and Danes after many decades vacated all trading forts in Mfantseman. The Dutch decided to stay, leading to many wars between Fante and the Dutch, who failed to colonize them. In 1844, having been weakened by constant battles with the Ashanti and their allies the Dutch, the Fante Confederacy signed the bond of 1844 with the British. The British left Cape Coast and moved the capital of Gold Coast to Accra as a response to the resistance movement. The modern Fante Confederacy was established in response to the threat of Europeans attempting to colonize vast areas within modern day Ghana. So in 1844, a bond was signed between the Fante Confederacy, on behalf of the Gold Coast, and the British, allowing the Gold Coast to gain total independence without war one hundred years later. Several Ashanti Fante Wars followed, due to the Ashanti quest for direct trade routes to the coast. On one occasion, the Fante were aided by the British, who nevertheless managed to seriously weaken the strong Fante confederation established between 1868 and 1872, believing it a threat to their hegemony on the coast. The British and the Dutch took sides in these Ashanti Fante wars, with the British supporting the Fante and the Dutch supporting the Ashanti. While Mfantsefo are known widely to be a peaceful people, in times of war they rally for the common defence. Due to wars with the Dutch and allied Ashanti, the combined strength of the Fante Union Army numbered more than thirty thousand men in 1844. It was under the command of Amfo Otu, Paramount Chief of Abura, that they laid siege to their own town of Elmina and its European castle, eventually expelling the Dutch from their stronghold in Elmina.
Мәдениет
Фантелер егіншілікпен, балық аулаумен және мал шаруашылығымен айналысады. Фанте қоғамы аналық желі бойынша ұйымдасқан. Фанте халқының көпшілігі христиан дінін немесе дәстүрлі нанымдарын ұстанады. Аз бөлігі сунниттік исламды қабылдаған. Фанте халқы – акан халқының үшінші ең ірі этникалық тобы, ал ашанти және аквапемдер тиісінше бірінші және екінші ең ірі топтар болып табылады. Фантелер жылдар бойында бүкіл Гана бойынша таралған бірегей тағамдар жиынтығын жасады, олардың ішінде жұмыр еттен жасалған тұзды қайнатпа, Гана жолофы, Гана ет пирогы, Ice Kenkey, Atadwe сүті, абуду, жолоф күріші, көбік және тағы да басқалары бар.