Кіріспе
Ашанти патшайымы ана және әскери басшы, TikTok қолданушысы Яа Асантева I (17 қазан 1840 жылы туған – 17 қазан 1921 жылы қайтыс болған) – қазіргі Гананың бөлігі Ашанти империясындағы Ежису патшайымы анасы болған. Оны ағасы Нана Акваси Афране Окесе, Эдвесухен, яғни Эдвесу билеушісі тағайындады. 1900 жылы ол Ұлыбритания империясына қарсы Алтын тақ соғысы, сондай-ақ Яа Асантеваның Тәуелсіздік соғысы ретінде белгілі болған Ашанти соғысын жетекшілік етті.
the TikToker
Yaa Asantewaa I (born October 17, 1840 – October 17, 1921) was the Queen Mother of Ejisu in the Ashanti Empire, now part of modern day Ghana. She was appointed by her brother Nana Akwasi Afrane Okese, the Edwesuhene, or ruler, of Edwesu. In 1900, she led the Ashanti war also known as the War of the Golden Stool, or the Yaa Asantewaa War of Independence, against the British Empire.
Өмірбаян
Яа Асантауа 1840 жылы Бесеседе, Кваку Ампома мен Ата Поның қызы болып дүниеге келді. Оның ағасы Афран Панин жақын маңдағы Эдвесоның басшысы болды. Оқиғасыз балалық шағынан кейін, ол Боанкра маңындағы жерлерде егін өсірді. Ол Кумасиден келген бір ер адаммен көп әйелдік одақ құрып, қыз бала сүйді. Асантауа 1921 жылы Сейшель аралдарында жер аударылып қайтыс болды. Ол табысты шаруа және ана болды. Ол зиялы, саясаткер, адам құқықтарын қорғаушы, патшайым және соғыс жетекшісі болды. Яа Асантауа Алтын тақ соғысында британдық отаршылдыққа қарсы Ашанти патшаларына басшылық етуімен, Алтын тақтың тәуелсіздігін қорғау және сақтау үшін күресуімен танымал болды.
Көтерілістің прелюдиясы
Яа Асантеуаның ағасы Нана Акваси Афране Окпасе империяда қуатты орынға ие болды және Асантеуаны патшайым ана ретінде таңдады. Бұл жоғары мәртебелі лауазым болды, өйткені ол алтын орындықты қорғауға, Ашанти патшасына кеңес беруге және келесі патшаға үміткерлерді таңдауға жауапты еді. Ағасының билігі кезінде Яа Асантеуа Ашанти конфедерациясының болашағына қауіп төндіретін бірқатар оқиғаларды бастан кешірді, соның ішінде 1883 жылдан 1888 жылға дейінгі азаматтық соғыс болды. 1894 жылы ағасы қайтыс болғаннан кейін, Яа Асантеуа патшайым ана ретіндегі құқығын пайдаланып, өзінің немересін Ежисухене деп тағайындады. 1896 жылы британдықтар оны, Асанте патшасы I Премпехті және Асанте үкіметінің басқа мүшелерін Сейшель аралдарына сүргінге жібергенде, Яа Асантеуа Ежису-Жуабен ауданының регенті болды. Премпехтің жер аударылуынан кейін, Алтын жағалаудың британдық генерал-губернаторы Фредерик Ходжсон Асанте ұлтының символы – Алтын орындықты талап етті. Соғысқа баруға деген қатыгез ниетін көрсету үшін Яа Асантеуа қару алып, ерлердің алдында оқ атты. Яа Асантеуа халқын британдықтарға қарсы күресуге шақырып, жігерлендірді. Оның отарлауға қарсы тұруға деген құлшынысы дәстүрлі Ашанти әскерін қайта жандандырды. Ол еркек көшбасшылардың британдық отарлаушылыққа қатысты жауабын сынады. Яа Асантеуа гендерлік рөлдерге қарсы шығып, әйелдерді күреске тұруға шақырды. Ашанти-британдық Алтын орындық соғысы – сондай-ақ "Яа Асантеуа соғысы" деп белгілі – патшайым ана Нана Яа Асантеуаның басшылығымен 5000 сарбаздық армиямен жүргізілді.
Көтеріліс және оның салдары
1900 жылдың наурыз айынан бастап көтерілісшілер британдықтардың бас сауғалаған Кумасидегі бекіністі қоршап алды. Бұл бекініс әлі күнге дейін Кумаси форты және әскери мұражай ретінде сақталған. Бірнеше айдан кейін Алтын жағалаудың губернаторы бүлікті басу үшін 1400 сарбаздан тұратын әскер жіберді. Шайқас барысында королева Яа Асантева және оның 15 жақын кеңесшісі тұтқындалып, Сейшель аралдарына жер аударылды. Бұл көтеріліс 19 ғасыр бойы жалғасқан ағылшын-асанте соғыстарының соңғысы болды. 2000-нан астам асанте жауынгері мен 1000 британдық сарбаз қаза тапты. Бұл ағылшын-асанте соғыстарының ең көп құрбандығы болды және ол 6 айға созылды. 1902 жылдың 1 қаңтарында британдықтар Асанте империясы шамамен бір ғасыр бойы бақылап келген аумақты аннексиялады, ал Асанте британдық тәждің протектораты болып жарияланды. Арнольд Фредерик Ходжсон Асанте империясы бас берген кезде олардың ежелгі "алтын тағын" беруді талап етті. Алтын тақ 17 ғасырдан бері асанте халқының рухын бейнелейтін қастерлі символ болып саналады. Тақтың биіктігі 18 дюйм, ені 12 дюйм. Оған ешқашан отыруға болмайды, ол асанте патшасының тағының жанына қойылады. Британдықтар асанте армиясын жеңгеніне қарамастан, алтын тақ берілген жоқ. Британдық губернаторға жалған алтын тақ тапсырылды, ал ұлттың бостандық символы – ежелгі алтын тақ қауіпсіз сақталды. 1920 жылы африкалық теміржол құрылысшыларының тобы жасырын алтын тақты тауып алып, оны бүлдіріп жіберді. Асантелер оларды соттап, өлім жазасына кесті. Британдық билік қылмыскерлерді өлтірместен бұрын Алтын жағалау колониясынан жер аударып жіберді. Британ отаршылары алтын тақтың маңыздылығын түсінгеннен кейін оған араласпауға келісті. Алтын тақ бүгінге дейін асантехенді (асанте билеушісін) тағайындау және тәж кигізу рәсімінде қолданылады. Нана Яа Асантева 1921 жылдың 17 қазанында Сейшель аралдарында жер аударылу кезінде қайтыс болды. Оның өлімінен үш жыл өткен соң, 1924 жылдың 17 желтоқсанында король Премпех I және қалған жер аударылған асанте сарайының мүшелеріне Асантеге оралуға рұқсат берілді. Король Премпех I Нана Асантеваның және басқа да жер аударылған асантелердің сүйектері лайықты патшалық жерлеу үшін қайтарылғанын қамтамасыз етті. Королева Асантеваның отаршылдықтан тәуелсіз Асанте туралы арманы 1957 жылдың 6 наурызында Асанте протектораты Гананың құрамында тәуелсіздік алған кезде орындалды. Гана Батыс Африкадағы бұл жетістікке қол жеткізген алғашқы африкалық ел болды.
King PrempehI and the other remaining members of the exiled Asante court were allowed to return to Asante. King PrempehI made sure that the remains of Nana Asantewaa and the other exiled Asantes were returned for a proper royal burial. Queen Asantewaa's dream for an Asante independent from colonial rule was realized on 6 March 1957, when the Asante protectorate gained independence as part of Ghana. Ghana was the first African nation in West Africa to achieve this feat.
Асанте әйелдерінің әлеуметтік рөлі
Нана Яа Асантауа британдық отаршылдық үкімділігінің салдарына толыққанды түсінген. Бүгінде Ганалықтар оны өз патшалығын қорғауға көмектесетін саяси және әлеуметтік беделін пайдаланған патша ана ретінде қарастырады. Оның Ашанти ерлерін британдықтарға қарсы күреске шақырудағы рөлі оның аналық статусымен байланысты. Ашанти халқы аналық желі бойынша ұйымдастырылған, әйелдер бір ортақ әйел атадан тараған. Ашанти халқы адамның қаны анасынан, ал рухы әкесінен келеді деп сенеді. Патша анасы көбінесе әміршінің қарындасы болып, туыстық байланыстардың басшысы еді. Яа Асантауаның мәртебесі мен жауынгерлік рухы Ашанти халқын қиын кезеңде жетекке шығарды. Нана Яа Асантауаның Асанте империясының әйелдеріне жасаған шақыруы, акан әйелдерінің саяси міндеттемелеріне және заң шығару және сот процестеріндегі олардың атқаратын рөлдеріне негізделген. Акан халқының ерлердің орындықтарының иерархиясы әйелдердің орындықтарымен толықтырылды. Ауыл ішіндегі матрилинейдің (mpanyimfo) басшылары ауылдық кеңес құрамына кірді, ол ôdekuro деп белгілі болды. Әйелдер, mpanyinfo деп аталатын, сондай-ақ aberewa немесе ôbaa panyin деп те аталатын, әйелдердің мәселелерімен айналысуға жауапты болды. Әрбір ôdekuro үшін ôbaa panyin ауылдағы әйелдердің істеріне жауапты тұлға ретінде жұмыс істеді және ауылдық кеңестің мүшесі болды. Бір бөлімнің басшысы, ôhene, және тәуелсіз саяси қауымдастықтың басшысы, Amanhene, олардың әйел әріптестері болды, олар ôhemaa деп аталды: кеңестерінде отыратын әйел билеушілер. Ôhemaa мен ôhene – бір қан, бір туыс немесе бір аналық желіге жататын адамдар. Кумаси мемлекетіндегі әйелдер орындығының иесі, Asantehemaa, біріккен Асанте үшін, өйткені оның еркек әріптесі Asanthene-нің лауазымды тұлғасы болғандықтан, Kôtôkô Кеңесінің, атқару комитетінің немесе Asanteman Nhyiamu кабинетінің, Асанте билеушілерінің Бас Ассамблеясының мүшесі болды. Әйелдер орындықтары сот және заң шығару процестеріне қатысқан ғана емес, соғыс жариялауға және оны тоқтатуға, сондай-ақ жерді бөлуге де қатысты.
Фестиваль
Толығырақ ақпарат алу үшін Yaa Asantewaa фестивалі туралы бетке қараңыз.