Кіріспе

Гана тарихы үшін Акуапэм Гуанның Акан мемлекетінің билеушілерінің тізімі. МіндеттемеАткарушыЕскермелерАкуапемхене (бастығы)Адуана әулеті/c.1998 жылдан қазіргі уақытқа дейінНана Асиеду Окоо Абабио III, Akuapem Guanmanhene Гуандардың шамамен 1000 жылы қазіргі Буркина-Фасоның Мосси аймағынан көшіп келе бастады деп есептеледі. Олар Вольта аңғарының бойымен оңтүстікке қарай бірте-бірте қозғалып, Қара Вольта бойында, Афрам жазығында, Вольта шатқалында және Акуапом төбелерінде қоныстар құрып, одан әрі оңтүстікке қарай жағалау жазықтарына көшіп барды. Кейбір ғалымдар гуандардың кең таралуы олардың аймақтың неолиттік халқы болғанын көрсетеді деп болжайды. Кейінгі уақытта акан, эве және га адангбе сияқты басқа топтардың гуан қоныстанған аймақтарға көшіп-қонуы, содан кейін Вольта бойындағы және жағалау жазықтарындағы гуан тілдес анклавтардың дамуына әкелген болар еді. Гуандар көршілерінен қатты әсер алды. Мысалы, гуанның кіші тобы Эфуту гуан диалектілерін сөйлеуді жалғастырады, бірақ кейбір акан институттарының фанте нұсқасын және кейбір фанте сөздерін өздерінің рәсімдерінде қолдануды қабылдады (өзгерістермен). Басқа гуандықтар туралы айтатын болсақ, Анум Босо жергілікті эве диалектісінде сөйлейді, ал Лартех пен Киерепонгтың әдеттері аквапимдік топтарға ұқсас. Гуанның төрттен бір бөлігін құрайтын солтүстікке қарай орналасқан Гонджа басқа топтардың ықпалына ұшырады. Гонджаны манде әулеті билейді. Бұл аймақта әртүрлі топтар тұрады, олардың кейбіреулері гуан тілінде сөйлемейді. Алайда, билік басындағылар гуан тілінде сөйлейді, сонымен қатар қарапайым халық та. Билеушілер де, қарапайым халықтың көпшілігі де мұсылман болмаса да, бір топ мұсылман манде басқыншыларына еріп, содан бері арнайы орынды иеленіп, жазушылар мен саудагерлер болды. Олардың басшысы Гиеду Нкансаның басшылығымен гуандардың төрттен бірі қазіргі Акуапом тауларына қоныстанды. Акуапом мемлекетінің құрылуына дейін, біз білетіндей, бас әмірші институты болмаған. Таулық қауымның басшылығы негізінен гуандардан, ал киерепонгтар діни қызметкерлерден және діни қызметкерлерден құралған. Адуана әулетінен таралған Нана Оффей Кваси Агимен, Гьякитиден келген саудагер және өз құқығындағы басшы, Аквамудан өз халқымен бірге Аденья деп аталатын ауылда тұру үшін кеткен болатын. Оның мақал-мәтелінде айтылған жеті мылтықты Мпоти Асафо тобы қоршап алды. Кейіннен ол қазіргі Акропонгтың солтүстік бөлігіндегі Боампонг (Кааби) қаласында қоныстанды. Аквамулардың гуандар мен киерепонгтарға жасаған қатыгездіктері бақылаудан шығып, төзімділікке толы болғанда, басшылар оралмандарды жиналып, қиын жағдайдан шығудың жолын іздеуге және талқылауға мәжбүр етті. Гуандардың сол кездегі патшасы Гяду Нканса және Акуапомның басшысы, қартайған шағында және оның орнын басуы басталған кездегі өлім сағатында Охене Берентири Гякитидің басшысы Офеи Агиманга және Кьерэпонгтардың басшысы Седиессаға (Асаре Диедса) Акуамулармен күресуге көмек сұрауға шақыруды ұсынды. Акимге келген делегацияны Нана Оффей Кваси Агименнің ақсақалы Опанин Аях Кисси басқарды. Окиенхенэлер мен ақсақалдар көмектесуге дайын болды. Сондықтан ол өзінің немере інісі Сафори бастаған жауынгерлерін гуандар мен киерепонгтардың қатарына қосылуға жіберді. Осылайша мыңдаған әскер (Акуу Апем) Нсакидегі үмітсіз Акуаму полкіне қарай төбеден төмен қарай қарай түсті. Бұл таулық өзгерістердің шатастығына төтеп бере алмай, Акваму әскерлері бұзылып, таралып, Вольта өзенінен өтіп, қазіргі Аквамуфиге қашып кетті. Бұл атақты Нсакие шайқасы (1730 ж.) болды, содан кейін Аквамуның жоғарғы алқаптағы қауымға қатыгездік пен талан-тараж жасаудың сөзсіз әрекеттері аяқталды. Аквамуның қалдықтары, қазіргі Абури халқы және оның қызғанышпен жаңа билікке мойынсұнады, осылайша 1733 жылы әйгілі Аботаки келісімінде бекітілген Акуапом мемлекетінің құрылуына жол ашады.

Аботаки келісім (1733)

Ортақ жау (Аквамус) қуылғаннан кейін, олардың қайта оралуы мүмкін деген қауіппен қатар, болашақта кез келген жағдайға дайын болу үшін ішкі қауіпсіздік жүйесін құру қажеттігі туындады. Сондықтан Аким әміршілері Аботаккиде гуандар мен киерепонгтардың кездесуін ұйымдастырды. Кездесудің мақсаты – аумақты Тви әскери тәртібі деп аталатын ретпен ұйымдастыру болды. Осы ойлар кеңселерді бөлу және жаңа тақтар құру қажеттілігіне әсер етті. Патша Сафори басқаруымен мемлекетті басқару үшін бес бөлім құрылды, соңғысы Окуапехене атанды. Бес бөлім: 1-ші Адонтен, соғыс кезіндегі ерлігі үшін Нана Оффей Кваси Агиеманға берілді. 2-ші Адонтен – Акваму қалдықтарына, олар таудың орталық бөлігін басып алғандары үшін тиесілі болды. Гьясе лауазымы Аманокромнан Нана Акомпи Кватиаға Окиенхененің інісі және Окуапехене сарайының құндылықтары мен атрибуттарының сақтаушысы болғандықтан берілді. Нифа лауазымы кездесуді келіссөз жүргізу рөлі үшін бес Киерепонг қаласына, штаб-пәтері Ауукугуаға берілді. Бенкум бөлімі гуандарға Лартеде берілді. Бірінші дәстүрлі кеңес отырысында Гьякити әміршісі Окуапехене болмаған кезде аға дивизия басшысы және бас қолбасшы болып тағайындалды. 1934 жылы сол кездегі Окуапехене Нана Офори Кума Адонтенхен №1 атағын Кронтихен деп қайта атауды шешті, бұл атақ Акуапема иерархиясындағы оның мәртебесін өзгертпеді, тіпті сол кездегі Кронтихен Нана Яу Боафо өзгеріске наразылық білдіріп, лауазымынан бас тартты. Кронтихена Окуапехенеден кейінгі екінші тұлға болып қалды. Ол Акропонгтың иесі болғандықтан, Акропонгхене деп аталды. Кронтихена Окоман ақсақалдарымен және Анкобеафомен бірлесіп Акропонг істерін басқарады.