Кіріспе
Гана тарихы үшін Акуапэм Гуанның Акан мемлекетінің билеушілерінің тізімі. МіндеттемеАткарушыЕскермелерАкуапемхене (бастығы)Адуана әулеті/c.1998 жылдан қазіргі уақытқа дейінНана Асиеду Окоо Абабио III, Akuapem Guanmanhene Гуандардың шамамен 1000 жылы қазіргі Буркина-Фасоның Мосси аймағынан көшіп келе бастады деп есептеледі. Олар Вольта аңғарының бойымен оңтүстікке қарай бірте-бірте қозғалып, Қара Вольта бойында, Афрам жазығында, Вольта шатқалында және Акуапом төбелерінде қоныстар құрып, одан әрі оңтүстікке қарай жағалау жазықтарына көшіп барды. Кейбір ғалымдар гуандардың кең таралуы олардың аймақтың неолиттік халқы болғанын көрсетеді деп болжайды. Кейінгі уақытта акан, эве және га адангбе сияқты басқа топтардың гуан қоныстанған аймақтарға көшіп-қонуы, содан кейін Вольта бойындағы және жағалау жазықтарындағы гуан тілдес анклавтардың дамуына әкелген болар еді. Гуандар көршілерінен қатты әсер алды. Мысалы, гуанның кіші тобы Эфуту гуан диалектілерін сөйлеуді жалғастырады, бірақ кейбір акан институттарының фанте нұсқасын және кейбір фанте сөздерін өздерінің рәсімдерінде қолдануды қабылдады (өзгерістермен). Басқа гуандықтар туралы айтатын болсақ, Анум Босо жергілікті эве диалектісінде сөйлейді, ал Лартех пен Киерепонгтың әдеттері аквапимдік топтарға ұқсас. Гуанның төрттен бір бөлігін құрайтын солтүстікке қарай орналасқан Гонджа басқа топтардың ықпалына ұшырады. Гонджаны манде әулеті билейді. Бұл аймақта әртүрлі топтар тұрады, олардың кейбіреулері гуан тілінде сөйлемейді. Алайда, билік басындағылар гуан тілінде сөйлейді, сонымен қатар қарапайым халық та. Билеушілер де, қарапайым халықтың көпшілігі де мұсылман болмаса да, бір топ мұсылман манде басқыншыларына еріп, содан бері арнайы орынды иеленіп, жазушылар мен саудагерлер болды. Олардың басшысы Гиеду Нкансаның басшылығымен гуандардың төрттен бірі қазіргі Акуапом тауларына қоныстанды. Акуапом мемлекетінің құрылуына дейін, біз білетіндей, бас әмірші институты болмаған. Таулық қауымның басшылығы негізінен гуандардан, ал киерепонгтар діни қызметкерлерден және діни қызметкерлерден құралған. Адуана әулетінен таралған Нана Оффей Кваси Агимен, Гьякитиден келген саудагер және өз құқығындағы басшы, Аквамудан өз халқымен бірге Аденья деп аталатын ауылда тұру үшін кеткен болатын. Оның мақал-мәтелінде айтылған жеті мылтықты Мпоти Асафо тобы қоршап алды. Кейіннен ол қазіргі Акропонгтың солтүстік бөлігіндегі Боампонг (Кааби) қаласында қоныстанды. Аквамулардың гуандар мен киерепонгтарға жасаған қатыгездіктері бақылаудан шығып, төзімділікке толы болғанда, басшылар оралмандарды жиналып, қиын жағдайдан шығудың жолын іздеуге және талқылауға мәжбүр етті. Гуандардың сол кездегі патшасы Гяду Нканса және Акуапомның басшысы, қартайған шағында және оның орнын басуы басталған кездегі өлім сағатында Охене Берентири Гякитидің басшысы Офеи Агиманга және Кьерэпонгтардың басшысы Седиессаға (Асаре Диедса) Акуамулармен күресуге көмек сұрауға шақыруды ұсынды. Акимге келген делегацияны Нана Оффей Кваси Агименнің ақсақалы Опанин Аях Кисси басқарды. Окиенхенэлер мен ақсақалдар көмектесуге дайын болды. Сондықтан ол өзінің немере інісі Сафори бастаған жауынгерлерін гуандар мен киерепонгтардың қатарына қосылуға жіберді. Осылайша мыңдаған әскер (Акуу Апем) Нсакидегі үмітсіз Акуаму полкіне қарай төбеден төмен қарай қарай түсті. Бұл таулық өзгерістердің шатастығына төтеп бере алмай, Акваму әскерлері бұзылып, таралып, Вольта өзенінен өтіп, қазіргі Аквамуфиге қашып кетті. Бұл атақты Нсакие шайқасы (1730 ж.) болды, содан кейін Аквамуның жоғарғы алқаптағы қауымға қатыгездік пен талан-тараж жасаудың сөзсіз әрекеттері аяқталды. Аквамуның қалдықтары, қазіргі Абури халқы және оның қызғанышпен жаңа билікке мойынсұнады, осылайша 1733 жылы әйгілі Аботаки келісімінде бекітілген Акуапом мемлекетінің құрылуына жол ашады.
For the history of Ghana, here is the list of rulers of the Akan state of Akuapem Guan. TenureIncumbentNotesAkuapemhene (rulers)Aduana dynastyante/c.1998 to presentNana Asiedu Okoo Ababio III, Akuapem Guanmanhene
The Guan are believed to have begun to migrate from the Mossi region of modern Burkina Faso around A. D. 1000. Moving gradually through the Volta valley in a southerly direction, they created settlements along the Black Volta, throughout the Afram Plains, in the Volta Gorge, and in the Akuapem Hills before moving farther south onto the coastal plains. Some scholars postulate that the wide distribution of the Guan suggests that they were the Neolithic population of the region. Later migrations by other groups such as the Akan, Ewe, and Ga Adangbe into Guan settled areas would then have led to the development of Guan speaking enclaves along the Volta and within the coastal plains. The Guan have been heavily influenced by their neighbours. The Efutu, a subgroup of the Guan, for example, continue to speak Guan dialects, but have adopted (with modifications) the Fante version of some Akan institutions and the use of some Fante words in their rituals. As far as the other Guan subgroups are concerned, the Anum Boso speak a local Ewe dialect, whereas the Larteh and Kyerepong have customs similar to Akwapim groups. Constituting about a quarter of the Guan, the Gonja to the north have also been influenced by other groups. The Gonja are ruled by members of a dynasty, probably Mande in origin. The area is peopled by a variety of groups, some of which do not speak Guan. The ruling dynasty, however, does speak Guan, as do substantial numbers of commoners. Although neither the rulers nor most of the commoners are Muslims, a group of Muslims accompanied the Mande invaders and have since occupied a special position as scribes and traders. Led by their leader Gyedu Nkansa, a quarter of the Guan settled in present day Akuapem mountains. Prior to the founding of Akuapem State, the institution of chieftaincy as we know of today was non existent. The leadership of highland community made up mainly of Guans and the Kyerepongs consisted of priests and priestesses. Nana Offei Kwasi Agyeman of the Aduana fame, a trader from Gyakiti, and a chief in his own right, had already left Akwamu with his people to live at a village called Adenya. Surrounded by his band of Mpoti Asafo with their proverbial seven guns. He later settled at Boampong (Kaabi) the northern part of present day Akropong. When the Akwamus' brutalities on the Guans and the Kyerepongs had gone beyond control and intolerable, the leadership had these settlers summon a meeting to chart and discuss a way out of their predicaments. Gyadu Nkansa, then the king of the Guans and in that capacity the leader of Akuapem, in his old age and at his hour of death just at the beginning of his successor Ohene Berentiri gave authority to Ofei Agyemang, chief of Gyakiti and Sediesa (Asare Diedsa), chief of the Kyerepongs to extend an invitation to the Akims for assistance to fight the Akwamus. The delegation to Akim was led by Opanyin Ayeh Kissi, an elder of Nana Offei Kwasi Agyeman. The Okyenhene and elders readily agreed to help. He therefore dispatched his warriors led by his nephew Safori to join the bandwagon of the Guans and the Kyerepongs. A thousand forces (Akuw apem) thus swooped down the hill unto the hopeless Akwamu regiment at Nsakye as they advanced. Unable to withstand the shock of this highland change, the Akwamu forces broke, scattered and fled across the Volta river to present day Akwamufie. This was the famous battle of Nsakye (1730) after which the Akwamu's unspeakable acts of cruelty and depredation on the highland community came to an end. The remnants of Akwamu, the people of present day Aburi and its envious readily submit themselves to the new power, and thus pave the way for the establishment of Akuapem State as enshrined in the famous Abotakyi Accord in 1733.
Аботаки келісім (1733)
Ортақ жау (Аквамус) қуылғаннан кейін, олардың қайта оралуы мүмкін деген қауіппен қатар, болашақта кез келген жағдайға дайын болу үшін ішкі қауіпсіздік жүйесін құру қажеттігі туындады. Сондықтан Аким әміршілері Аботаккиде гуандар мен киерепонгтардың кездесуін ұйымдастырды. Кездесудің мақсаты – аумақты Тви әскери тәртібі деп аталатын ретпен ұйымдастыру болды. Осы ойлар кеңселерді бөлу және жаңа тақтар құру қажеттілігіне әсер етті. Патша Сафори басқаруымен мемлекетті басқару үшін бес бөлім құрылды, соңғысы Окуапехене атанды. Бес бөлім: 1-ші Адонтен, соғыс кезіндегі ерлігі үшін Нана Оффей Кваси Агиеманға берілді. 2-ші Адонтен – Акваму қалдықтарына, олар таудың орталық бөлігін басып алғандары үшін тиесілі болды. Гьясе лауазымы Аманокромнан Нана Акомпи Кватиаға Окиенхененің інісі және Окуапехене сарайының құндылықтары мен атрибуттарының сақтаушысы болғандықтан берілді. Нифа лауазымы кездесуді келіссөз жүргізу рөлі үшін бес Киерепонг қаласына, штаб-пәтері Ауукугуаға берілді. Бенкум бөлімі гуандарға Лартеде берілді. Бірінші дәстүрлі кеңес отырысында Гьякити әміршісі Окуапехене болмаған кезде аға дивизия басшысы және бас қолбасшы болып тағайындалды. 1934 жылы сол кездегі Окуапехене Нана Офори Кума Адонтенхен №1 атағын Кронтихен деп қайта атауды шешті, бұл атақ Акуапема иерархиясындағы оның мәртебесін өзгертпеді, тіпті сол кездегі Кронтихен Нана Яу Боафо өзгеріске наразылық білдіріп, лауазымынан бас тартты. Кронтихена Окуапехенеден кейінгі екінші тұлға болып қалды. Ол Акропонгтың иесі болғандықтан, Акропонгхене деп аталды. Кронтихена Окоман ақсақалдарымен және Анкобеафомен бірлесіп Акропонг істерін басқарады.