Кіріспе

1868 жылы Фанте одағы құрылды.
Фанте конфедерациясы – кем дегенде XVI ғасырдан бері бар болған Фанте мемлекеттерінің одағын, немесе 1868 жылы құрылған қазіргі Конфедерацияны білдіреді. Конфедерация Ганада және Африканың барлық аймақтарындағы алғашқы және ең белгілі өзін-өзі басқару қозғалыстарының бірі саналады. Оның мақсаты – отаршылдықтан құтылып, қазіргі заманғы еркін демократиялық мемлекет құру еді. Абура, Гоамоа, Огуаа, Эдина, Экумфи, Асебу, Эдит және тағы да басқа Фанте мемлекеттерінің бәрі осы одаққа қосылды. Фантелер, барлық акан тайпалары сияқты, өз тегін қазіргі Малидегі Ескі Гана империясына дейін жегізеді. Олар акан халқы Ескі Гана құлағаннан кейін оңтүстікке көшкенін айтады. Мфантефо (Фанте) қазіргі Токиманның Боно Ахафо аймағында қоныстанды. Содан олардың үш құрметті батыры және басшысы – Осон, Одапагян және Обономанкома оларды оңтүстікке қарай, Гананың Орталық аймағындағы қазіргі орнына жетектеді.

Фанти кеңейту

Фанте ұзақ жылдар бойы бүгінгі Гананың ішкі және жағалау аймақтарында қоныстанды. 16-шы ғасырда, олар шетелдік басқыншылардан қорғану мақсатында жағалау бойында кеңейе бастады. Конфедерацияның құрылуы – Фанте тайпаларын құрайтын көптеген шағын тәуелсіз мемлекеттердің жариялануы болды. Әдеттегі түсіндірме бойынша, Фанте мемлекеттері 18-шы ғасырдың басында Ашанти конфедерациясының қарқынды өсуіне байланысты, конфедерация құруға мәжбүр болды, ол аймақтың қауіпсіздігіне қауіп төндіре бастады. Сандерс, Ашантинің кеңеюі мен орталықтандырылуын, еуропалықтармен тиімді сауданы және қару-жарақтардың енгізілуін қозғаған күштер, сонымен қатар Фанте халқының бірігуіне де ықпал еткенін айтады. Фанте бірігіп, конфедерация құрды, оны Алтын жағалау тұрғындары ғана емес, сонымен қатар еуропалық державалар да мойындады. Конфедерацияның төрағасы Манкессим басшысы болды, оған Брейни деген лақап есім берілді. Бас басшының міндеті – басқа ірі қалалардың басшылары кеңесінің тілектерін құрметтеу болды. Саяси құрылыстары ұқсас болғанымен, Фанте Ашантидей бірігуге қол жеткізе алмады, бірақ олардың мемлекеттеріне қауіп төнген кезде олардың арадағы келіспеушіліктер еңсерілді. 18-шы ғасырдың басында Фанте көршілес кіші мемлекеттердің есебінен кеңейіп, Асебу, Кабестерра және Агона жерлерін аннексиялады. Фанте британдықтардың одақтасы болды және олар ашантилермен байланысқан голландтарға қарсы күш-жігерін қолдады. Фанте конфедерациясы Ашантиден кіші болды, бірақ жағалау саудасын бақылау және британдықтармен тығыз байланыс арқасында Фанте бүкіл Алтын жағалаудың әкімшілеріне айналды. Фанте басшылары аймақтағы ең білімді және бай адамдар болды.

Экономика

Фанте Конго-Ангола аймағында Конго корольдігімен ұзақ қашықтықтағы теңіз сауда байланыстарын орнатты. Бұл, тоңкерілген ағаштан жасалған қайықтармен, тоқылған пальма жапырақтарынан жасалған желкендердің көмегімен іске асырылды.

Ашантимен қақтығыс

XVIII ғасырдың бірінші жартысында ашанти халқы өз конфедерациясын жағалаудағы күшті топтарға қарсы емес, солтүстікке қарай кеңейтумен айналысты. Келесі онжылдықтарда ашанти ішінде дау-жанжалдар болды. Содан кейін фанте халқы араласып, ашантидегі бүлікшіл топтарға материалдық көмек көрсетті және ашанти конфедерациясынан қашқан босқындар мен наразыларға қауіпсіз баспана ұсынды. Фанте халқы ашантилерге қару-жарақ сатуға тыйым салатын және фанте жері арқылы өтетін сауда көлемін шектейтін заңдар енгізді, осылайша конфедерацияға жабдық жеткізілімін тоқтатты. XIX ғасырдың басында ашанти халқы орталық аймақтың көп бөлігін өз билігіне бағындырып, фанте конфедерациясына толыққанды шабуыл жасауды жоспарлай бастады. 1806 жылы ашанти-фанте соғысы басталды. Британдықтар осы қақтығыстағы рөлін фанте халқына әскери жабдықтармен және керек-жарақтармен қамтамасыз етумен шектеді, бұл дәстүр ондаған жылдар бойы сақталды. Британдықтар кейде ашанти халқын ықпалдан шығару үшін фанте халқымен бірлесіп жұмыс істеді. 1811 жылы британдықтардың кеңесімен фанте халқы тағы да соғысқа шықты. Ашық шайқаста жеңілгенімен, фанте халқы партизандық тактиканы қолданып, ашанти халқын кері шегінуге мәжбүр етіп, соғысты жеңіп алды. Келесі бірнеше онжылдықтар бойы фанте халқы өз тәуелсіздігін сақтап, ашанти халқын британдықтарға қарсы ойнатуға тырысты. Алайда, уақыт өте келе британдықтардың ықпалы фанте жеріне үстемдік етті. 1844 жылы фанте басшылары британдықтармен келісімге келді, осы келісім бойынша аймақ британдық протекторат болып жарияланды, бірақ ішкі басқару жергілікті билеушілердің қолында қалатынына кепілдік берілді.

Еуропалықтармен шиеленістер

Алайда, британдықтар келісімді бұза бастады және жағалаудағы өмірге араласты. Фанте басшылары британдықтардың тек саудаға қызығушылық танытып отырғанын ойлады. Ең көп дау тудырған әрекет – 1868 жылғы британдықтар мен голландтар арасындағы жағалаудағы форттарды саудалау туралы келісім болды. Бұрын жағалау британдық және голланд форттарының араласуымен құрылған. Британдық және голланд үкіметтері форттарды алмасуға келісті: британдықтар Какум өзенінің шығысындағы барлық форттарды, ал голландтар батыстағы барлық форттарды, соның ішінде Фанте аймақтарындағы көптеген форттарды алатын болды. Бұл факторлар аймақтағы адамдарды қынжырға келтірді. Заң бойынша, жергілікті билеушілер еуропалықтарды жерді жалға алғандар деп қарастырды және форттарды алмастыруға рұхсат беру құқығын талап етті. Келісім жарияланғанға дейін жергілікті билеушілермен кеңеспеді. Фанте сонымен қатар Ашанти мен голландтардың жақындасуынан алаңдады, өйткені олар жылдар бойы әртүрлі жақтарда соғысқан. Фанте жақсы жауынгерлер еді, олардың шеберлігі туралы әңгімелер тез арада Еуропаға тарады. Фанте Асафоның жауынгерлік тулары Еуропа мен Америкада бағалы коллекциялық заттарға айналды. Мысалдарды мына жерден қараңыз: https://vatican.com/2/Other Fante Asafo Flag, http://www.amatuli.co.za/Blog/ID/22/Fante Flags және http://www.theconservationcenter.com/articles/2019/6/28/asafo-flags-a-stitch-in-time.

Қазіргі Конфедерацияның құрылуы

Бұл 1868 жылы Фанте аймағының басты әмірлерінің, сондай-ақ олардың одақтастары Денкира, Васса, Твифу және Ассин өкілдерінің кездесуіне әкелді. Олар Манкессимде, дәстүрлі Фанте астанасында бас қосып, Конфедерация құрды. Голландия және Даниямен соғыс салдарынан Конфедеративтік штаттар британдықтармен одақтас болды, бірақ сонымен қатар өзін-өзі басқару құқығын талап етті. Олар сондай-ақ голландтардың аймақтағы бекіністерді басып алуына жол бермеуге уәде берді. Жаңа мемлекеттің басшысы – Король-президент, одан төмен патшалар мен ақсақалдар кеңесі және халықтың көп бөлігін ұсынтатын Ұлттық ассамблея болды. Винебаның королі Гартей IV (1820–1897) алғашқы Король-президент болып сайланды, ал Абураның королі Нана Амфо Оту Гяндо I Біріккен қарулы күштерге жетекшілік етті. Жаңа үкімет 15 000 сарбаздан тұратын тұрақты армия құрды, аймақты қамтитын жеке салық енгізді, ең бастысы – Конфедерацияның, британдықтардың емес, әділдік жасау құқығын бекітетін сот жүйесін құрды. Бұл Конфедерация шығыста Га тайпасы бастаған Аккра жергілікті Конфедерациясымен салыстырылды. Абура Дункваның басты әмірі Амфо Оту, Фанте армиясының де-факто қорғаныс министрі және Бас қолбасшысы, одақтас күштерін Комендаға британдықтар тастап кеткен бекіністі голландтардың бақылауына өткізбеу үшін аттандырды. Бұл әрекет сәтті аяқталып, голландтар кері шегінді. Амфо Оту, Ұлы Фанте соғыс басшыларының бірі, енді теңіз жағалауындағы голланд билігінің орталығы – Эльминаны басып алуға тырысты. Қалаға шабуыл жасауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, Фанте күштері ұзақ соғысқа тартылды. 1871 жылы конституция жаңадан жазылды және жаңа Атқару кеңесі құрылды. Амфо Оту мен Манкессимдік Эду бірдей Король-президенттер болып сайланды, бірақ көп ұзамай Амфо Отудың лауазымы генерал-фельдмаршалға ауыстырылды, ал Эду жалғыз Король-президент атанды.

Конфедерацияның әлсіреуі

Фанте Конфедерациясы британдықтар, голландтар және даттар сияқты еуропалық державалар тарапынан күрт әлсіретілді. Олар оны Африкадағы өздерінің бақылауы мен үстемдігіне қауіп деп қарастырды. Элмина маңындағы ұзақ соғыс мемлекеттің ресурстарын тез сарқып жіберді. Конфедерация көп мөлшерде жеке салық жинауға шамасы келмеді, ал британдықтар аймақтағы пайдалы саудаға салық салуға Конфедерацияға рұқсат бермеді. Бір кезде Гарти ағайындары мемлекетті өз қаражатынан қаржыландырды, бірақ Конфедерацияның қазынасы тез азайды. Сонымен қатар, голландтармен және олардың одақтастарымен болған шайқастар Конфедерацияның солтүстік бөлігін, Ашантимен шекаралас аймақты қорғаусыз қалдырды, және бұл аймақтар Конфедерация қажетті қорғаныс бере алмайды деп ойлады. Конфедерация оңтүстік-батыста голландтарға қарсы соғыс жүргізген кезде, өздерінің кең аумағын қорғау үшін Ашантимен солтүстік жақта да соғыс жүргізді. Бұл мемлекет үшін тым ауыр жүк болды. Британдықтардың Конфедерацияға реакциясы әртүрлі болды. Бастапқыда британдықтар аймақты тікелей басқаруға қызығушылық танытпады, және кейбіреулері өздігінен басқарылатын еуропалық үлгідегі мемлекеттің дамуына оң баға берді. Алайда, аймақтағы және Лондондағы басқа британдық өкілдер Конфедерацияны британдықтарға қарсы, сәтсіздікке ұшырауға тиіс қауіпті үлгі деп қарастырды. Голландтар Фантеге қарсы әскери жеңіске жеткенімен, Батыс Африкада соғыс жүргізуге шамалары жетпеді және Алтын жағалаудың барлығынан бас тартуға шешім қабылдады. Осылайша, бүкіл аймақты бақылауына алған британдықтар Конфедерация басшыларына ақша ұсынып, Фанте басшылары арасында сенімсіздік сезімін тудырды. Бұл ішкі кикіреулер 1873 жылға қарай Фантенің Алтын жағалауға қосылуына әкелді.