Сэмюэл Батлер: Өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ағылшын романы мен сыншысы (1835–1902) XIX ғасыр романының авторы.

Сэмюэл Батлер (4 желтоқсан 1835 – 18 маусым 1902) – ағылшын романы мен сыншысы, ең белгілі туындылары сатирикалық утопиялық роман «Эревон» (1872) және жартылай автобиографиялық роман «Барлық жанның жолы» (1903 жылы маңызды түзетулермен жарық көрген, ал 1964 жылы түпнұсқа нұсқасы «Эрнест Понтифекс немесе Барлық жанның жолы» деген атпен жарияланды). Екі роман да алғашқы басылымынан бері жарық көріп келеді. Өзге зерттеулерінде христиан дінінің дәстүрлі түсініктерін, эволюциялық теорияны және итальяндық өнерді қарастырған. Сонымен қатар, «Илиада» мен «Одиссея» эпостарын прозаға аударған, ол аудармалар бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді.

Ерте өмір

Батлер 1835 жылғы 4 желтоқсанда Нотингемширдегі Лангар ауылындағы пасторлықта дүниеге келді. Оның әкесі – пастор Томас Батлер, доктор Сэмюэл Батлердің ұлы, кейін Шрусбери мектебінің директоры және Личфилд епископы болған. Доктор Батлер саудагердің ұлы және еркін шаруалар тегінен шыққан, бірақ оның ғылыми қабілеті жас кезінде танылып, ол Регби мен Кембриджге жіберілді, онда өзін ерекше көзге түсірді. Оның жалғыз ұлы Томас Әскери-теңіз күштеріне қатысуды қалаған, бірақ әкесінің ықпалымен англикан дін қызметкеріне кірді, онда ол әкесінен гөрі ерекше жетістіктерге қол жеткізбеді. Самуилдің жақын туыстары оған ауыр үй атмосферасын жасады (бұл «Барлық тіршілік жолы» кітабында баяндалған). Бір сыншы Томас Батлерді «әкесіне мойынсұнудың құны ретінде, өзі де билікке құмар әкеге айналды» деп айтады. Сэмюэл Батлердің ата-анасымен, әсіресе әкесімен қарым-қатынасы көбінесе қарсылыққа толы болды. Оның білімі үйден басталды және сол кездегідей, жиі жазалауға ұшырады. Кейін ол ата-анасының «табиғаты бойынша қатыгез және ақымақ» болғанын жазды. 1854 жылы ол Кембридждегі Сент-Джон колледжіне түсіп, 1858 жылы классикадан үздік нәтиже көрсетті. Сент-Джон колледжінің аспирантуралық қоғамы оның құрметіне Сэмюэл Батлер бөлмесі (SBR) деп аталды.

Мансап

Кембриджден кейін ол 1858–1859 жылдары Лондонның табысы төмен ауданына көшіп, Англикан дін қызметкеріне дайындалды. Сол жерде ол нәресте крещеніесінің әріптестерінің моралі мен мінез-құлқына ешқандай әсер етпейтінін байқады және сеніміне күмән келтіре бастады. Бұл тәжірибе кейіннен "Жақсы пана" (The Fair Haven) атты туындысына шабыт берді. Осы мәселе бойынша әкесімен хат алмасу оның санасын тыныштандырмады, керісінше, әкесінің ашуын тудырды. Осының салдарынан 1859 жылдың қыркүйегінде "Roman Emperor" кемесімен Жаңа Зеландияға эмиграциялады. Батлер, көптеген ерте британдық қоныс салушылар сияқты, материалдық жағдайы жақсы болғандықтан, өзі мен отбасысы арасындағы қашықтықты арттыру үшін барды. "Кентерберидегі алғашқы жыл" (A First Year in Canterbury Settlement, 1863) атты еңбегінде Мезопотамия фермасындағы өмірі мен қой шаруашылығы туралы жазды. Фермасын сатқанда жақсы пайда тапты, бірақ сол кездегі ең маңызды жетістігі – шедеврі "Эревонға" (Erewhon) қатысты материалдар мен жобалар жасауы болды. "Эревон" Батлердің Дарвиннің биологиялық эволюция теориясына қызығушылығын көрсетті. 1863 жылы, Дарвиннің "Түрлердің пайда болуы" (On the Origin of Species) еңбегі жарық көргеннен кейін төрт жыл өткен соң, Жаңа Зеландияның "The Press" газетінің редакторы Батлер жазған, бірақ Cellarius қол қойған "Машиналар арасындағы Дарвин" (Darwin among the Machines) атты хатты жариялады. Ол адам эволюциясын машина эволюциясымен салыстырып, машиналардың жер бетіндегі үстемдіктің орнын адамдардан басатынын болжады: "Көп жылдар өткен соң біз өзімізді төменгі нәсіл деп табамыз". Хатта қазіргі таңда технологиялық сингулярлық жақтастары талқылайтын көптеген мәселелер көтеріледі, мысалы, компьютерлердің адамдардан әлдеқайда жылдам дамуы және біздің технологиялық өзгерістер арқылы белгісіз болашаққа қарай ұмтылуымыз. Батлер Дарвинге де сын айтты, өйткені Батлер (бұрынғы Сэмюэл Батлердің көлеңкесінде) Дарвиннің теориясына бабасы Эразм Дарвиннің үлесін жеткілікті түрде мойындамағанын сенді. 1864 жылы Батлер Англияға оралып, Клиффорд Инніндегі (Fleet Street маңындағы) бөлмелерге қоныстанды, ол өмірінің соңына дейін сонда тұрды. 1872 жылы "Эревон" (Erewhon) атты утопиялық роман анонимді түрде жарық көрді, бұл автордың кім екендігі туралы әртүрлі болжамдарға орын берді. Батлер өзін ашқаннан кейін "Эревон" оны әдеби құндылығы үшін емес, осы болжамдардың арқасында танымал тұлғаға айналдырды. Ол Канаданың пароход компаниясына және Канаданың Таннинг Экстракт Компаниясына инвестиция салғанда ақшасын жоғалтқан кезде де сәттілікке жете алмады, онда ол және оның досы Чарльз Паули номиналды директорлар болды. 1874 жылы Батлер Канадаға барып, компанияны құтқару үшін "әр түрлі алаяқтықпен күресті", бірақ компания құлдырап, оның капиталын 2000 фунт стерлингке дейін азайтты. 1839 жылы оның атасы доктор Батлер Сэмюэлге Шрусберидегі Абби Форгейттегі Уайтхолл мүлігін қалдырды, егер ол әкесі мен әпкесі, доктор Батлердің қызы Харриет Ллойдтан аман қалса. 1857 жылы Кембридж университетінде оқып жүрген кезінде Уайтхолл сарайын және алты акр жерді өзінің туысы Томас Бакналл Ллойдқа сатты, бірақ сарайды қоршаған қалған жерді сақтап қалды. Оның әпкесі 1880 жылы қайтыс болды, ал әкесінің 1886 жылы қайтыс болуы оның өмірінің соңғы 16 жылындағы қаржылық қиындықтарын шешті. Уайтхоллдағы жер тұрғын үйлер салу үшін сатылды; ол төрт көшені жоспарлап, атау берді – Епископ және Канон көшелерін атасы мен әкесінің діни лауазымдарына орай, Клиффорд көшесін Лондон үйінің құрметіне және Альфред көшесін кеңсе қызметкеріне алғыс айту үшін. 1870 жылдары оның ескі Шрусбери мектебі Уайтхоллға көшуді ұсынғанда, Батлер оған ашық қарсылық білдірді және мектеп ақырында басқа жерге көшірілді. Батлер әр жазда Италияға демалуға барып, итальяндық пейзаждар мен өнер туралы еңбектерін жазды. Оның Сакри Монти өнеріне деген қызығушылығы Пьемонт пен Тичино кантонының Альптері мен қасиетті орындары (1881) және Ex Voto (1888) еңбектерінде көрініс тапқан. Ол көптеген басқа да кітаптар жазды, соның ішінде сәл сәтті жалғасы "Эревон қайта қарастырылды" (Erewhon Revisited). Оның жартылай автобиографиялық романы "Барлық тіршіліктің жолы" (The Way of All Flesh) оның өмірінен кейін ғана жарық көрді, өйткені ол Викториялық моральға сатирикалық шабуыл жасауды сол кезде тым даулы деп санады. Батлер 1902 жылдың 18 маусымында 66 жасында Лондонның Сент-Джонс Вуд-роудтағы зейнеткерлер үйінде қайтыс болды. Өзінің өтініші бойынша Уокинг крематорийінде өртелді және әртүрлі мәліметтер бойынша, оның күлі белгісіз жерге шашылды немесе жерленді. Батлер ешқашан үйленбеді, бірақ көп жыл бойы Люси Дюмас әйелге үнемі барып тұрды. Герберт Суссман Батлердің гомосексуал екенін айтқаннан кейін, Батлердің Дюмаспен қарым-қатынасы оның "қатты бір жыныстық құштарлығының" көрінісі ғана екенін айтты. Суссманның теориясы Батлердің "бакалаврлық статусын" үйленбеу арқылы орта таптың құрметін сақтау құралы ретінде қарастырады; ол Батлердің басқа ер адамдармен "сексуалдық қатынаста болғанына ешқандай дәлел жоқ" екенін айтады, бірақ оның "шекараны басып өтуге ұмтылысы жақын қарым-қатынастарын шиеленістіргенін" алға тартады. Оның алғашқы маңызды ер адаммен достығы – Лондонның неміс бизнесменінің ұлы Чарльз Паулимен болды, оны Батлер Жаңа Зеландияда кездестірді. Олар 1864 жылы Англияға бірге оралып, Клиффорд Инніндегі жанындағы пәтерлерге көшіп келді. Батлер Жаңа Зеландиядағы фермасын сатудан үлкен пайда тапты және Паулидің құқық тануын оқуына қаржыландыруға міндеттенді, оған тұрақты сома төлеп, достық суығаннан кейін де, барлық жинаған ақшасын жұмсағанша төлеп отырды. Паулидің 1892 жылы қайтыс болғаннан кейін Батлер Паулинің басқа да ер адамдармен ұқсас келісімдер жасағанын және оның өлімінен кейін байлыққа ие болғанын білгенде қатты таң қалды, бірақ оған ештеңе қалдырмады. 1878 жылдан кейін Батлер Генри Фестинг Джонспен жақын дос болып, Батлер оны жеке әдеби көмекші және саяхат серігі болу үшін, жылдық 200 фунт стерлинг жалақымен адвокаттық қызметінен бас тартуға көндірді. Джонс Барнардс Иннінде жеке тұрса да, екеуі Батлердің 1902 жылы қайтыс болғанға дейін күнделікті кездесіп, күндіз музыка мен жазу жобаларымен айналысып, кештерде концерттер мен театрларға баратын, сондай-ақ Италия мен Еуропаның басқа да сүйікті жерлеріне бірге саяхаттайтын. Батлердің өлімінен кейін Джонс Батлердің жазбаларын жариялау үшін өңдеді және 1919 жылы оның өмірбаянын жариялады, оны бірнеше жетекші ағылшын журналдарына жариялау үшін ұсынуға әдеби агентіне нұсқау берді. Алайда, сол жылы көктемде Оскар Уайльдтың ісі басталғанда, әдебиетшілер арасында гомосексуалдық мінез-құлық туралы ашылулармен, Батлер кең таралған дауға байланысты болғысы келмеді және үрейленген күйде барлық журналдарға хат жазып, өлеңін қайтарып алды.

After Cambridge, he went to live in a low income parish in London 1858–1859 as preparation for his ordination into the Anglican clergy; there he discovered that infant baptism made no apparent difference to the morals and behaviour of his peers and began questioning his faith. This experience would later serve as inspiration for his work The Fair Haven. Correspondence with his father about the issue failed to set his mind at peace, instead inciting his father's wrath. As a result, in September 1859, on the ship Roman Emperor, he emigrated to New Zealand. Butler went there, like many early British settlers of materially privileged origins, to maximise distance between himself and his family. He wrote of his arrival and life as a sheep farmer on Mesopotamia Station in A First Year in Canterbury Settlement (1863), and he made a handsome profit when he sold his farm, but his chief achievement during his time there consisted of drafts and source material for much of his masterpiece Erewhon. Erewhon revealed Butler's long interest in Darwin's theories of biological evolution. In 1863, four years after Darwin published On the Origin of Species, the editor of a New Zealand newspaper, The Press, published a letter captioned "Darwin among the Machines", written by Butler, but signed Cellarius. It compares human evolution to machine evolution, prophesying that machines would eventually replace humans in the supremacy of the earth: "In the course of ages we shall find ourselves the inferior race". The letter raises many of the themes now debated by proponents of the technological singularity, for example that computers evolve much faster than humans and that we are racing toward an unknowable future through explosive technological change. Butler also spent time criticising Darwin, partly because Butler (in the shadow of a previous Samuel Butler) believed that Darwin had not sufficiently acknowledged his grandfather Erasmus Darwin's contribution to his theory. Butler returned to England in 1864, settling in rooms in Clifford's Inn (near Fleet Street), where he lived for the rest of his life. In 1872, the Utopian novel Erewhon appeared anonymously, causing some speculation as to who the author was. When Butler revealed himself, Erewhon made him a well known figure, more because of this speculation than for its literary merits, which have been undisputed. He was less successful when he lost money investing in a Canadian steamship company and in the Canada Tanning Extract Company, in which he and his friend Charles Pauli were made nominal directors. In 1874 Butler went to Canada, "fighting fraud of every kind" in an attempt to save the company, which collapsed, reducing his own capital to £2,000. In 1839 his grandfather Dr. Butler had left Samuel property at Whitehall in Abbey Foregate, Shrewsbury, so long as he survived his own father and his aunt, Dr. Butler's daughter Harriet Lloyd. While at Cambridge in 1857 he sold the Whitehall mansion and six acres to his cousin Thomas Bucknall Lloyd, but kept the remaining land surrounding the mansion. His aunt died in 1880 and his father's death in 1886 resolved his financial problems for the last 16 years of his own life. The land at Whitehall was sold for housing development; he laid out and named four roads – Bishop and Canon Streets after his grandfather's and father's clerical titles, Clifford Street after his London home, and Alfred Street in gratitude to his clerk. When in the 1870s his old Shrewsbury School proposed to relocate to a site at Whitehall, Butler publicly opposed it and the school ultimately moved elsewhere. Butler indulged himself, holidaying in Italy every summer and while there, producing his works on the Italian landscape and art. His close interest in the art of the Sacri Monti is reflected in Alps and Sanctuaries of Piedmont and the Canton Ticino (1881) and Ex Voto (1888). He wrote a number of other books, including a less successful sequel, Erewhon Revisited. His semi autobiographical novel, The Way of All Flesh, did not appear in print until after his death, as he considered its tone of satirical attack on Victorian morality too contentious at the time. Butler died on 18 June 1902, aged 66, in a nursing home in St. John's Wood Road, London. By his wish, he was cremated at Woking Crematorium and by differing accounts, his ashes were dispersed or buried in an unmarked grave. Butler never married, although for years he made regular visits to a woman, Lucie Dumas. Herbert Sussman, having arrived at the conclusion that Butler was homosexual, opined that Butler's sexual association with Dumas was merely an outlet for his "intense same sex desire". Sussman's theory calls Butler's assumption of "bachelorhood" merely a means to retain middle class respectability in the absence of matrimony; he observes that there is no evidence of Butler's having any "genital contact with other men", but alleges that the "temptations of overstepping the line strained his close male relationships." His first significant male friendship was with the young Charles Pauli, son of a German businessman in London, whom Butler met in New Zealand. They returned to England together in 1864 and took neighbouring apartments in Clifford's Inn. Butler had made a large profit from the sale of his New Zealand farm and undertook to finance Pauli's study of law by paying him a regular sum, which Butler continued to do long after the friendship had cooled, until Butler had spent all his savings. On Pauli's death in 1892, Butler was shocked to learn that Pauli had benefited from similar arrangements with other men and had died wealthy, but without leaving Butler anything in his will. After 1878, Butler became close friends with Henry Festing Jones, whom Butler persuaded to give up his job as a solicitor to be Butler's personal literary assistant and travelling companion, at a salary of £200 a year. Although Jones kept his own lodgings at Barnard's Inn, the two men saw each other daily until Butler's death in 1902, collaborating on music and writing projects in the daytime, and attending concerts and theatres in the evenings; they also frequently toured Italy and other favourite parts of Europe together. After Butler's death, Jones edited Butler's notebooks for publication and published his own biography of him in 1919. instructing his literary agent to offer it for publication to several leading English magazines. However, once the Oscar Wilde trial began in the spring of that year, with revelations of homosexual behaviour among the literati, Butler feared being associated with the widely reported scandal and in a panic wrote to all the magazines, withdrawing his poem.

Бағалау

Батлер ешқандай әдеби мектепке жатпады және өмірінде одан ізденіс білгендер болған жоқ. Ол өзі зерттеген салаларда, әсіресе діни догматизм мен эволюциялық ойлар бойынша, тұжырымды бірақ кәсіби емес зерттеуші болды, ал оның қайшылыққа толы пікірлері Виктория дәуірінің соңындағы мәдени өмірде маңызды рөл атқарған шіркеу мен ғылымның қарама-қарсы топтарынан оны толығымен шеттетуге себеп болды: "Сол кезде адам дінші немесе дарвинист болар еді, бірақ ол екеуінің де жанында болған жоқ".

Философия және жеке ой

Ол өзінің сатиралық және көркем шығармаларында, Батлердің христиандыққа қатысты дәлелдерді зерттеулерінде, эволюциялық ой-пікірге арналған еңбектерінде немесе басқа да жазбаларында, тұрақты тақырып кездеседі. Бұл тақырып, көбінесе, оның ата-анасының өзінің жеке ерекшеліктерін басуына қарсы жеке күресінен туындайды, бұл оны өсу, даму және мақсаттың жалпы принциптерін іздеуге жетеледі: "Оны мазалаған нәрсе – өзінің табиғатын, ұмтылыстарын және олардың философиялық негізде іске асуын анықтау, оларды бүкіл адамзаттың табиғаты, ұмтылыстары және іске асуымен байланыстыру, тіпті одан да артық, ғаламның іске асуымен байланыстыру болды. Оның күресі жалпыланды, символдық және ұлы мәнді иеленді."

Теология

Самуэль Батлердің өлімінен кейін жарық көрген «Таныс Құдай және Таныс Емес Құдай» атты эсселер жинағында, ол жалғыз, денелі құдайдың бар екенін дәлелдеп, денесіз құдайға сенуді, мәні жағынан атеизммен тең деп мәлімдеді. Ол осы Құдайдың «денесінің» шындығында жер бетіндегі барлық тірі нәрселердің денелерінен тұратынына сенді, бұл сенімді «панзоизм» деп атауға болады. Кейін ол өз пікірін өзгертті және Құдай барлық тірі нәрселерден ғана емес, сонымен қатар барлық тірі емес нәрселерден де құралғанына шешім келді. Дегенмен, ол былай деді: «Біздің Құдайымыздың артында одан да зор бір Тұлға [болуы мүмкін], ол бізге қатысты болғандай, оған да қатысты болуы мүмкін. Ал осы зор әрі таныс емес Құдайдың артында тағы да біреу, тағы да біреу, тағы да біреу болуы мүмкін».

Тұқым қуалаушылық

Батлер әрбір организмнің ата-анасынан ерекшеленбейтінін айтты. Оның орнына, ол әр тіршілік иесі ата-анасының эволюцияның кейінгі сатысындағы жалғасы ғана деп мәлімдеді. "Туылуға тым мән берілді", - деп әжуалады ол бірде. "Эволюция, Ескі және Жаңа" (1879) атты кітабында ол Дарвинді Буффоннан, Эразм Дарвинден және Ламарктен көп нәрсе қарыз алғанын, бірақ олардың ықпалын азайтып, оларға лайықты құрмет көрсетпегенін айыптады. 1912 жылы биолог Вернон Келлог Батлердің көзқарастарын былай қорытындылады:

Батлер, Дарвинге қарсы болғанымен (яғни, табиғи іріктеуге және Чарльз Дарвинге қарсы), эволюцияға қарсы емес. Ол, шын мәнінде, эволюционист екенін жариялайды, әсіресе Буффон мен Эразм Дарвинді және олардың ізбасары ретінде Ламаркты эволюция факторлары мен әдістерін ең сенімді түсіндірушілер ретінде қайта орнатуды өз міндеті деп санаған адам. Оның эволюцияға сенуі – бұл Бутлерлік Ламаркизмнің бір түрі, ол бастапқыда Буффон мен Эразм Дарвинге дейін жетеді. Тарихшы Питер Боулер Батлерді нео-Ламарк эволюциясының қорғаушысы деп сипаттады. Боулер атап өтті: "Батлер Ламаркизмде дизайн аргументінің жанама түрін сақтау мүмкіндігін көре бастады. Құдай сырттан жаратудың орнына, тірі даму процесінде, оның туа біткен шығармашылығы арқылы көрініс табуы мүмкін". Батлердің эволюция туралы жазған еңбектері ғалымдар тарапынан сынға ұшырады. Сыншылар Батлер ғылым емес, ойын-сауық үшін жазатынын мойындағанын, ал оның жазбаларын көптеген кәсіби биологтар қабылдамағанын көрсетті. Батлердің кітаптары Джордж Романс және Альфред Рассел Уоллес тарапынан Nature журналында жағымсыз бағаланды. Романс Батлердің эволюция туралы көзқарастарының ғылыми негізі жоқ екенін мәлімдеді. Грегори Бейтсон Батлер туралы жиі айтты және оның кейбір идеяларының құндылығын мойындады, оны "дарвинистік эволюцияның ең қабілетті заманауи сыншысы" деп атады. Ол Батлердің әдет қалыптастырудың тиімділігі (мінез-құлық пен психикалық процестердің үлгілері) туралы түсінігін атап өтті:

Ақыл-ой мен үлгіні түсіндіру принциптері ретінде, ең алдымен зерттеуді қажет ететін, XIX ғасырдың ортасында Дарвин, Хаксли және т.б. дамытқан кейінгі эволюциялық теорияларда биологиялық ойлаудан шығарылды. Сэмюэл Батлер сияқты "надандық" жасағандар да болды, олар ақыл-ойды осылай елемеуге болмайды деді, бірақ олардың дауысы әлсіз болды және, әрине, олар тірі организмдерді зерттемеді. Бетлер өзінің мысығынан басқа ештеңеге қараған жоқ деп ойлаймын, бірақ ол эволюция туралы кейбір консервативті ойшылдардан да көп білді.

Музыка

"Эрнест Понтифекс немесе барлық тіршілік жолы" романында басты кейіпкер Эрнест Понтифекс өмір бойы заманауи музыканы ұнатуға тырысып, бірақ жасы ұлғайған сайын бұл әрекеттері сәттілікке жете бермейтінін айтады. Қазіргі заманғы музыканың қашан басталғаны туралы сұраққа ол: "Себастьян Бахпен" деп жауап береді. Батлер тек Генделдің музыкасын ұнатты және Мисс Савиджге жазған хатында: "Мен тек Генделдің ораторияларын қалаймын. Басқа да осындай туындылар бар дегім келер еді, бірақ Генделден басқа ондай нәрселер жоқ" деді. Джордж Бернард Шоу жеке хатында осы музыка Генделдік стиль мен техниканы "күлкілі де толық меңгергенін" жазды. 1871 жылы Батлер "The Drawing Room Gazette" газетіне музыка сыншысы болып жұмысқа орналасты. 1890 жылдан бастап В. С. Рокстродан контрапункт сабақтарын алды.

Өмірбаян және сын

Батлердің досы Генри Фестинг Джонс авторитетті өмірбаян жазды: екі томдық «Самуил Батлер, Эреухон авторы» (1835–1902): естелік (әдетте Джонстың естелігі деп аталады), 1919 жылы жарық көрген және 2013 жылы HardPress Publishing баспасымен қайта басылған. Ол сондай-ақ Джонстың 1913 жылы «Гомердің юморы және басқа эсселерде» алғаш жарияланған, ал 1921 жылы Jonathan Cape баспасымен «Самуил Батлер: Эскиз» ретінде қайта басылған қысқа «Эскизін» қамтиды. Жақында Питер Раби өмірбаян жазды: «Самуил Батлер: Өмірбаян» (Hogarth Press, 1991). «Барлық жанның жолы» атты туынды Батлердің қайтыс болғаннан кейін 1903 жылы оның әдеби мұрагері Р. А. Стритфейлд баспаға шығарды. Алайда, бұл нұсқа Батлердің мәтініне көптеген өзгерістер енгізіп, маңызды материалдарды қысқарды. Қолжазба Дэниел Ф. Говард тарапынан «Эрнест Понтифекс немесе Барлық жанның жолы» (Батлердің бастапқы атауы) ретінде өңделді және алғаш рет 1964 жылы жарияланды.