Эдвард Булвер-Литтон: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері және жазушы (1803–1873)

британдық генерал

Булвер-Литтонның еңбектері өз заманында кеңінен танымал болды. Ол "қуатты доллардың іздеуі", "қалам - қылыштан күшті", "күретамырдың тұрғыны", "жуындырылмаған көпшілік" және "Бұл қараңғы дауылды түн еді" сияқты мәшһүр сөздерді ойлап тапты. 1982 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Булвер-Литтон көркем әдебиеті байқауы "барлық мүмкін романның ең жаман бастауыш сөйлемін" табуға тырысады.

Өмір

Баулер 1803 жылғы 25 мамырда Норфолк графтығының Хейдон Холл және Вуд Даллинг ауылдарында генерал Уильям Эрл Баулер мен Гертфордшир графтығының Кнебворт үйінің иесі Ричард Уорбертон Литтонның қызы Элизабет Барбара Литтон отбасында дүниеге келді. Оның екі үлкен ағасы болды: Уильям Эрл Литтон Баулер (1799–1877) және Генри (1801–1872), кейін Лорд Даллинг және Баулер атанды. Әкесі қайтыс болған соң, анасы төрт жасында Лондонаға көшіп келді. 15 жасқа келгенде, Элингте оқытқан Уоллингтон есімді тәлімгер оны "Исмаил және басқа да өлеңдер" атты жас жұмысын жариялауға ынталандырды. Осы шамада Баулер бір әйелге ғашық болды, бірақ оның әкесі оны басқа адамға үйлендіруге мәжбүрледі. Ол Кембриджге барған кезде қайтыс болды, ал Баулер оның қазасы өміріне зор әсер еткенін айтты. 1822 жылы Баулер Литтон Кембридждегі Тринити колледжіне қабылданды, онда Джон Олджомен танысты, бірақ көп ұзамай Тринити Холлға көшті. 1825 жылы ол ағылшын тіліндегі өлеңдері үшін Канцлердің Алтын медалін жеңіп алды. Келесі жылы ол бакалавр дәрежесін алып, жеке таралымға арналған шағын өлеңдер жинағын – «Шөптер мен дала гүлдері» басып шығарды. 1826 жылы ол әскерге офицер болып қабылданып, 1829 жылы қызмет етпестен сатып жіберді. 1827 жылдың тамызында ол белгілі ирланд сұлуы Розина Дойл Уилерге (1802–1882) үйленді, бірақ анасының қарсылығына тап болды, ол оның жәрдемақысын тоқтатып, оны өмір күріші үшін жұмыс істеуге мәжбүр етті. Олардың екі баласы болды: Эмили Элизабет Баулер Литтон (1828–1848) және (Эдвард) Роберт Литтон Баулер Литтон, 1-ші граф Литтон (1831–1891), ол британдық Үндістанның генерал-губернаторы және вице-королі болды (1876–1880). Оның жазу және саяси жұмысы олардың некесіне керіс тиді, ал оның адалсыздығы Розинаны ренжітті. 1833 жылы олар ажырасып, 1836 жылы ажырасу заңды күшке енді. Ол бірнеше жыл бойы күйеуінің мінез-құлқын сынап-мізгіледі. 1843 жылы Баулердің анасының қазасы оның «қиын еңбек пен оқу шаршағандығы үлкен уайым мен қайғымен толыққан» дегенін білдірді, ал «1844 жылдың қаңтарында мен толыққанды түрде құлап түстім». Ол мұрагерлік алған Кнебворт үйіндегі анасының бөлмесінде «келешек ұрпақтар бөлмені сүйікті анасы қолданған күйінде сақтап қалуын тілеймін» деп жазған. Ол бүгінгі күнге дейін өзгерген жоқ. 1844 жылғы 20 ақпанда анасының өсиетіне сәйкес ол өзінің тегін Баулерден Баулер Литтонға өзгертті және патшалық рұқсатымен Литтонның гербін алды. Оның жесір анасы да 1811 жылы осылай жасаған. Оның бауырлары «Баулер» есімін сақтап қалды. Кездейсоқ, Баулер Литтон «Капитан Кларидждің Приссницпен практикада қолданған «Су емдеуі» туралы еңбегінің көшірмесімен» кездесті және «ондағы кейбір асырауларды ескере отырып», Грейфенбергке бару мүмкіндігін ойлады, бірақ үйдегі дәрігерлеріне қол жетімді болу үшін жақын жерде нәрсені табуды жөн көрді: «Мен бір күнді де дәрі-дәрмексіз өткізбеймін!». 1867 жылы Роберт Вентворт Литтл құрған ағылшын Розенкрейцерлік қоғамы Баулер Литтонды «Бас қамқоршы» деп жариялады, бірақ ол қоғамға «өте таң қалғанын» жазды, өйткені ол «мұндай атақты ешқашан мақұлдаған жоқ». Дегенмен, бірқатар эзотерикалық топтар Баулер Литтонды өздері деп есептейді, себебі оның кейбір жазбалары – мысалы, 1842 жылғы «Занони» кітабы – Розенкрейцерлік және басқа да эзотерикалық идеяларды қамтиды. Фулхэм футбол клубының мәліметінше, ол бір кезде алғашқы Крейвен Коттеджде тұрған, қазіргі уақытта олардың стадионы орналасқан жер. Баулер Литтон құлақтың ауруынан ұзақ уақыт бойы зардап шекті және өмірінің соңғы екі-үш жылында Торкейде денсаулығын жақсарту үшін емделді. Өлім себебі нақты белгісіз, бірақ инфекция миына әсер етіп, ұстама тудырған деп болжанады. Оның аяқталмаған тарихы «Афина: оның өрлеуі мен құлдырауы» өлімінен кейін жарияланды.

Bulwer was born on 25 May 1803 to General William Earle Bulwer of Heydon Hall and Wood Dalling, Norfolk and Elizabeth Barbara Lytton, daughter of Richard Warburton Lytton of Knebworth House, Hertfordshire. He had two older brothers, William Earle Lytton Bulwer (1799–1877) and Henry (1801–1872), later Lord Dalling and Bulwer. His father died and his mother moved to London when he was four years old. When he was 15, a tutor named Wallington, who tutored him at Ealing, encouraged him to publish an immature work: Ishmael and Other Poems. Around this time, Bulwer fell in love, but the woman's father induced her to marry another man. She died about the time that Bulwer went to Cambridge and he stated that her loss affected all his subsequent life. In 1822 Bulwer Lytton entered Trinity College, Cambridge, where he met John Auldjo, but soon moved to Trinity Hall. In 1825 he won the Chancellor's Gold Medal for English verse. In the following year he took his BA degree and printed for private circulation a small volume of poems, Weeds and Wild Flowers. He purchased an army commission in 1826, but sold it in 1829 without serving. In August 1827, he married Rosina Doyle Wheeler (1802–1882), a noted Irish beauty, but against the wishes of his mother, who withdrew his allowance, forcing him to work for a living. They had two children, Emily Elizabeth Bulwer Lytton (1828–1848), and (Edward) Robert Lytton Bulwer Lytton, 1st Earl of Lytton (1831–1891) who became Governor General and Viceroy of British India (1876–1880). His writing and political work strained their marriage and his infidelity embittered Rosina. In 1833, they separated acrimoniously and in 1836 the separation became legal. She continued attacking her husband's character for several years. The death of Bulwer's mother in 1843 meant his "exhaustion of toil and study had been completed by great anxiety and grief," and by "about the January of 1844, I was thoroughly shattered." In his mother's room at Knebworth House, which he inherited, he "had inscribed above the mantelpiece a request that future generations preserve the room as his beloved mother had used it." It remains hardly changed to this day. On 20 February 1844, in accordance with his mother's will, he changed his surname from Bulwer to Bulwer Lytton and assumed the arms of Lytton by royal licence. His widowed mother had done the same in 1811. His brothers remained plain "Bulwer". By chance, Bulwer Lytton encountered a copy of "Captain Claridge's work on the "Water Cure", as practised by Priessnitz, at Graefenberg" and, "making allowances for certain exaggerations therein", pondered the option of travelling to Graefenberg, but preferred to find something closer to home, with access to his own doctors in case of failure: "I who scarcely lived through a day without leech or potion!". The English Rosicrucian society, founded in 1867 by Robert Wentworth Little, claimed Bulwer Lytton as their "Grand Patron", but he wrote to the society complaining that he was "extremely surprised" by their use of the title, as he had "never sanctioned such." Nevertheless, a number of esoteric groups have continued to claim Bulwer Lytton as their own, chiefly because some of his writings – such as the 1842 book Zanoni – have included Rosicrucian and other esoteric notions. According to the Fulham Football Club, he once resided in the original Craven Cottage, today the site of their stadium. Bulwer Lytton had long suffered from a disease of the ear, and for the last two or three years of his life lived in Torquay nursing his health. The cause of death was unclear but it was thought the infection had affected his brain and caused a fit. His unfinished history Athens: Its Rise and Fall was published posthumously.

Саяси мансап

Балвер өзінің саяси мансабын Джереми Бентамның ізбасары ретінде бастады. 1831 жылы ол Корнуолл графтығының Сент-Айвс округінен парламент депутаты болып сайланды, содан кейін 1832 жылы Линкольн округінен қайта сайланды және тоғыз жыл бойы сол қаладан парламентте өкілдік етті. Ол реформа туралы заң жобасын қолдады және газеттерге салынатын баж салығын жоюға тырысқаннан кейін, оны төмендетуді қамтамасыз етуде жетекшілік етті. Оның ықпалы, бәлкім, 1834 жылы британдық виг партиясының биліктен қуылғаннан кейін, ол «Министрге азаматтық дағдарыс туралы хат» атты памфлет жариялағанда ең қатты сезілді. Премьер-министр Лорд Мельбурн оған Адмиралтействоның лорды қызметін ұсынды, бірақ ол авторлық қызметіне кедергі келтіруі мүмкін екенін айтып, бас тартты. 1838 жылы Балвер Ұлыбритания баронетінде Гертфорд графтығындағы Кнебворт үйінің бароны атанды. 1841 жылы ол парламенттен шығып, көп уақытын саяхаттармен өткізді. 1852 жылға дейін ол саясатқа оралмады, сонда Лорд Джон Расселмен жүгері заңдары туралы пікір келіспегендіктен, ол консерватор ретінде Гертфордшир округінен кандидат болды. Булвер Литон 1866 жылға дейін осы мандатты сақтап тұрды, содан кейін ол Гертфорд графтығындағы Кнебворт бароны Литон атанды. 1858 жылы ол Лорд Дерби үкіметінде Колониялар хатшысы болып тағайындалды, осылайша ескі досы Бенджамин Дизраэлимен бірге қызмет етті. Ол Лордтар палатасында салыстырмалы түрде аз белсенділік танытты. «1859 жылы үкімет жеңіліске ұшырар алдында Колониялар хатшысы сэр Эдвард Булвер Литон сэр Джордж Фергюсон Боуэнге «Королеваның жері» деп аталатын жаңа колонияның губернаторы болып тағайындалғанын хабарлады». Бұл хат жобасы 2009 жылдың ақпан айынан 2010 жылдың сәуір айына дейін Квинсленд айманында өткен «Top 150: Documenting Queensland» көрмесінде 4-ші орынды иеленді. Көрме Квинсленд штатының мемлекеттік мұрағатының іс-шаралар және көрме бағдарламасының бөлігі болды, ол Квинслендтің Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлінуінің 150 жылдығын мерекелеуге арналған штаттың Q150 шараларына үлес қосты.

Британдық Колумбия

Фрейзер каньонындағы алтын ашу туралы хабар Лондонға жеткенде, Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Булвер Литон Соғыс кеңсесінен "адамдарды жақсы білетін және салмақты шешімдер қабылдай алатын" майдан офицерін 150 (кейін 172-ге дейін арттырылған) Корольдік инженерлер корпусын басқаруға ұсынуды сұрады. Бұл инженерлер "жоғары тәртіп және зиялылық" деңгейімен ерекшеленгендіктен таңдалған болатын. Соғыс кеңсесі Ричард Клемент Муддиді таңдады. Лорд Литон, Муддиді өзінің "қадірлі досы" деп сипаттап, оған британдық тәртіп орнату және жаңадан құрылған Британдық Колумбия колониясын Британ империясының "батыстағы ең алыс бекінісіне" айналдыру, сондай-ақ "Тынық мұхитының жағалауында екінші Англия құру" міндетін жүктеді. Үкімет Муддиді "үлгілі ағылшын джентльмені және британ офицері" деп есептеді, сондықтан оны Корольдік инженерлердің Колумбия отрядының басшысы етіп тағайындап, оған құлшыныспен хат жолдады. 1858 жылы губернатор сэр Джеймс Дуглас Томпсон және Фрейзер өзендерінің қосылған жеріндегі бұрынғы HBC Форт Далласқа, оның құрметіне қарай, Британдық Колумбияның Литтон деген ат берді.

Әдеби шығармалары

Балвер Литонның әдеби мансабы 1820 жылы өлеңдер жинағын жариялаумен басталды және 19 ғасырдың көп бөлігін қамтыды. Ол тарихи ойдан шығарылған әңгімелер, детектив, махаббат, оккультизм және ғылыми фантастика сияқты түрлі жанрларда жазды. Ол керемет өмір салтын алуан түрлі және жемісті әдеби еңбектерімен қаржыландырды, кейде анонимді түрде жариялап тұрды. Балвер Литон Дизраэлидің әкесі, белгілі жазушы Исаак Д’Израэлиді құрметтеді. Олар 1820 жылдардың соңында хат алмасып, 1830 жылдың наурыз айында Исаак Д’Израэли Балвер Литонның үйінде тамақтанғанда алғаш рет кездесті. Сол кеште Чарльз Пелхам Вильерс және Александр Кокберн да болды. Жас Вильерс ұзақ парламенттік мансапқа ие болды, ал Кокберн 1859 жылы Англияның бас судьясы атанды. Балвер Литон «Англия және ағылшындар» және «Годольфин» (1833) кітаптарының жарық көргенімен ең жоғары танымалдылыққа жетті. Одан кейін «Рейн бойындағы қажылар» (1834), «Помпеяның соңғы күндері» (1834), «Риенци, Кола ди Риенцо туралы Рим трибундарының соңғысы» (1835) шығармалары жарық көрді. Оның «Жаңа Тимон» атты туындысы Теннисонды пародиялады, ол да жауап ретінде өзіндік туынды жазды. Балвер Литон сондай-ақ қорқынышты «Тұрғандар мен Тұрғандар; немесе Ұй мен Ми» (1859) әңгімесін жазды. Табиғаттан тыс тақырыптағы тағы бір романы – Брам Стокердің «Дракуласына» әсер еткен «Ақылға сыймас оқиға» (1862) болды. Балвер Литон көптеген басқа да еңбектер жазды, соның ішінде «Vril: The Power of the Coming Race» (1871) оккультизмге деген қызығушылығына зор ықпал етті және ғылыми фантастика жанрының дамуына септігін тигізді. Жер бетін қайтадан иемденуді күтіп тұрған жер асты әлемінің тарихы – ғылыми фантастиканың ерте тақырыбы. Бұл кітап «Қуыс Жер» теориясын танымал етті және нацистік мистикаға әсер еткен болуы мүмкін. Оның «Vril» термині Bovril ет қоюына атын берді. Кітап 1891 жылы Корольдік Альберт залында өткен «Vril Ya Bazaar and Fete» атты қайырымдылық шарасының тақырыбы болды. «Vril» 1870 жылдан бері теософистер мен оккультистер тарапынан қабылданып, 1945 жылдан кейін эзотерикалық неонацизм идеяларымен тығыз байланысты болды. Оның «Ақша» (1840) пьесасы алғаш рет 1840 жылдың 8 желтоқсанында Лондонның Хеймаркеттегі Корольдік театрында қойылды. Алғашқы американдық қойылым 1841 жылдың 1 ақпанында Нью-Йорктегі Олд Парк театрында болды. Кейінгі қойылымдар 1872 жылы Уэльс принсі театрында және 1869 жылы жаңа Калифорния театрында (Сан-Франциско) тұсаукесерлік ретінде өтті. Балвер Литонның әдебиетке қосқан аз танымал үлесі – ол Чарльз Диккенсті «Ұлы үміттердің» соңын оқырман қауымға ұнамды ету үшін қайта қарауға көндірді, себебі романның түпнұсқа нұсқасында Пип пен Эстела біріге алмайды.

Bulwer Lytton's literary career began in 1820 with the publication of a book of poems and spanned much of the 19th century. He wrote in a variety of genres, including historical fiction, mystery, romance, the occult and science fiction. He financed his extravagant way of life with a varied and prolific literary output, sometimes publishing anonymously. Bulwer Lytton admired Disraeli's father Isaac D'Israeli, himself a noted author. They began corresponding in the late 1820s and met for the first time in March 1830, when Isaac D'Israeli dined at Bulwer Lytton's house. Also present that evening were Charles Pelham Villiers and Alexander Cockburn. The young Villiers had a long parliamentary career, while Cockburn became Lord Chief Justice of England in 1859. Bulwer Lytton reached his height of popularity with the publication of England and the English, and Godolphin (1833). This was followed by The Pilgrims of the Rhine (1834), The Last Days of Pompeii (1834), Rienzi, Last of the Roman Tribunes about Cola di Rienzo (1835),

His New Timon lampooned Tennyson, who responded in kind. Bulwer Lytton also wrote the horror story The Haunted and the Haunters; or, The House and the Brain (1859). Another novel with a supernatural theme was A Strange Story (1862), which was an influence on Bram Stoker's Dracula. Bulwer Lytton wrote many other works, including Vril: The Power of the Coming Race (1871) which drew heavily on his interest in the occult and contributed to the early growth of the science fiction genre. Its story of a subterranean race waiting to reclaim the surface of the Earth is an early science fiction theme. The book popularised the Hollow Earth theory and may have inspired Nazi mysticism. His term "vril" lent its name to Bovril meat extract. The book was also the theme of a fundraising event held at the Royal Albert Hall in 1891, the Vril Ya Bazaar and Fete. "Vril" has been adopted by theosophists and occultists since the 1870s and became closely associated with the ideas of an esoteric neo Nazism after 1945. His play Money (1840) was first produced at the Theatre Royal, Haymarket, London, on 8 December 1840. The first American production was at the Old Park Theater in New York on 1 February 1841. Subsequent productions include the Prince of Wales's Theatre's in 1872 and as the inaugural play at the new California Theatre (San Francisco) in 1869. Among Bulwer Lytton's lesser known contributions to literature was that he convinced Charles Dickens to revise the ending of Great Expectations to make it more palatable to the reading public, as in the original version of the novel, Pip and Estella do not get together.

Мұра

Бюлвер-Литтонның еңбектері бірқатар салаға әсер еткен.

Теософия

Теософия жазушылары Бульвер-Литтонның шығармаларына ықпал көргендердің қатарында болды. Энни Бесант және әсіресе Елена Блаватская оның ойлары мен идеяларын, әсіресе «Помпеяның соңғы күндері», «Врил», «Келе жатқан жарыстың күші» және «Занони» романдарынан өз еңбектеріне сіңірді.

Опералар

Бірнеше Бульвер-Литтонның романдары операларға қойылды. Олардың бірі, Рихард Вагнердің "Риенци, дер Летце дер Трибунен" (1842) операсы, тіпті романнан да белгілірек болды. Уильям Генри Фрайдың "Леонора" (1846) операсы – Америка Құрама Штаттарында жазылған алғашқы еуропалық үлгідегі "үлкен" опера, және Фредерик Коуэннің алғашқы операсы "Паулин" (1876) Бульвер-Литтонның "Лайон ханым" пьесасы негізінде жазылған. Вердидің бәсекелесі Эрико Петрелланың ең сәтті операсы "Жоне" (1858) Бульвер-Литтонның "Помпейдің соңғы күндері" романы бойынша қойылды және 1880 жылдарға дейін әлемнің түкпір-түкпірінде, ал Италияда 1910 жылға дейін сахналанды. "Сакстардың соңғысы Гарольд" (1848) Вердидің "Арольдо" (1857) операсына кейіпкерлердің аттарын берді (бірақ басқа ештеңесін емес).

Театрлық бейімделулері

"Помпейдің соңғы күндері", "Риенци" және "Эрнест Малтраверс" алғаш жарық көргеннен кейін көп ұзамай Нью-Йоркте сәтті сахналық қойылымдар көрсетілді. Пьесалардың авторы – 19 ғасырдың ең табысты драматургтерінің бірі Луиза Медина. "Помпейдің соңғы күндері" пьесасы сол кезде Нью-Йорктегі ең ұзақ, үздіксіз 29 рет сахнада қойылған туынды болды.

Журналдар

Саяси және әдеби қызметіне қоса, Бульвер-Литтон 1831 жылы «Жаңа айлық» журналының редакторы болды, бірақ келесі жылы осы қызметтен бас тартты. 1841 жылы ол жартылай ғылыми «Айылық хроника» журналын іске қосты. Өмірі бойы ол өлеңдер, проза және сахналық пьесалар жазды; оның соңғы романы «Кенэлм Чиллингли» болды, ол 1873 жылы қайтыс болғанда «Блэквуд» журналында жарияланып жатқан еді.

Аудармалар

Бұлвер Литтонның көркем және ғылыми еңбектері оның замандастары мен кейінгі ұрпақтар тарапынан көптеген тілдерге аударылды, оның ішінде серб тіліне (Лаза Костич аударған), неміс, орыс, норвег, швед, француз, фин және испан тілдеріне. 1879 жылы оның "Эрнест Малтраверс" романы батыстық әдебиеттен жапон тіліне аударылған тұңғыш толық роман атанды.

Жер атаулары

Брисбенде, Квинсленд штатында, Австралияда Литон шағын ауданы, Моретон аралындағы (Мургумпин) Булвер қаласы және Булвер аралының көршілес ауданы (бұрынғы арал) оның құрметіне аталған. Литон, Квебек (қазіргі Монсерф-Литтонның бөлігі), Литон, Британдық Колумбия және Литон, Айова да оның есімімен аталады. Жаңа Зеландияның Гисборн қаласындағы Литон жолы осы романшының құрметіне аталған. Кейіннен сол жолда мемлекеттік Литон орта мектебі салынды. Сондай-ақ Жаңа Зеландияда Булвер – Вайхинау шығанағындағы, Пелорус бұғазының сыртқы бөлігіндегі шағын елді мекен. Оған Рай аңғарынан 77 шақырымдық, көбінесе топырақты, қиялы жолмен жетуге болады. Апта сайын пошта тасымалдау кемесі пошта жеткізіп қана қоймай, жолаушыларға да қызмет көрсетеді. Лондонда, романшы тұрған Пиннер ауданындағы Литон-роуд оның құрметіне аталған.

Теледидардағы бейнесі

Булвер-Литтонды актер Бретт Ашер 1978 жылғы «Disraeli» телесериалында сомдады.