Кіріспе

Британдық романист және философ Уильям Олаф Степлдон (10 мамыр 1886 – 6 қыркүйек 1950) – Олаф Степлдон ретінде танымал – британдық философ және ғылыми фантастика жазушысы. 2014 жылы ол Ғылыми фантастика мен Фантазия Даңқы залына енгізілді.

Өмір

Степлдон Чеширде, Вирал түбегіндегі Уоллсиде қаласындағы Сикомбде Уильям Клиббет Степлдон мен Эммелин Миллердің жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Өмірінің алғашқы алты жылын ата-анасымен бірге Мысырдың Порт-Саид қаласында өткізді. Ол Дербиширдегі Эбботсхолм мектебінде және Оксфордтағы Баллиол колледжінде білім алды, 1909 жылы қазіргі заман тарихы бойынша бакалавр (екінші сынып) дәрежесін, ал 1913 жылы магистр дәрежесін алды. Манчестер грамматикалық мектебінде қысқа уақыт мұғалім болып жұмыс істегеннен кейін, 1910 жылдан 1912 жылға дейін Ливерпуль мен Порт-Саидтағы кеме жөнелтпе кеңселерінде жұмыс істеді. 1912 жылдан 1915 жылға дейін Степлдон Жұмысшылардың білім беру қауымдастығының Ливерпуль бөлімшесінде қызмет етті. Соғыс жылдарындағы тәжірибесі оның бейбітшілдік көзқарастарына және Әлемдік үкімет құруды қолдауына ықпал етті. 1919 жылдың 16 шілдесінде ол австралиялық туысы Агнес Зена Миллерге (1894–1984) үйленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Степлдон бейбітшілдік ұстанымын тастап, соғысқа қолдау көрсетті. Ол Беверидж есебінің ұсыныстарын іске асыруды қолдады және "Сол жақ кітап клубының" "Оқырмандар мен жазушылар тобының" алғашқы қоғамдық отырысында сөз сөйледі. Кейбір сарапшылар Степлдонды марксист деп атады, бірақ ол өзін социалист деп санаса да, "Мен марксист емеспін, бірақ марксистерден көп нәрсе үйрендім және марксизмге қарсы емеспін" деп мәлімдеп, бұл белгіден алшақтады. 1945 жылдан кейін Степлдон лекциялық турлармен Нидерланды, Швеция және Францияға сапарлады, ал 1948 жылы Польшаның Вроцлав қаласында өткен Әлемдік зиялылардың бейбітшілік конгресінде сөз сөйледі. Ол 1949 жылы Нью-Йоркте өткен Әлемдік бейбітшілік конференциясына қатысты, бұл шараға виза алған жалғыз британдық болды. 1950 жылы ол апартеидке қарсы қозғалысқа қатысты. Парижде бір апта лекция оқығаннан кейін, ол Югославияға жоспарланған сапарынан бас тартып, Калдидегі үйіне оралды, онда жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды.

Шығармалары

Степлдонның көркем шығармалары көбінесе бейтарап ғалам мен оның тұрғындарының кедергісіне тап болған, ал олардың жоғары ұмтылыстарын түсінбеген бір интеллектуалды күштің күресін бейнелейді. Оның кейіпкерлері "жоғары" және "төмен" құштарлықтар арасындағы қайшылықтан мұңайып, қиналады. Брайан Олдисс, Станислав Лем, Бертран Расселл, Джон Глоаг, Наоми Митчисон, К. С. Льюис, Вернор Виндж, Джон Мейнард Смит және тағы көптеген авторларға тікелей немесе жанама әсер етіп, ғылыми фантастика әлеміне көптеген жаңа идеялар сыйлады. Оның туындыларында көптеген жеке саналардан құралған "супер-ақыл" тақырыбы жиі кездеседі. "Жұлдыз жасаушы" романында қазіргі кезде Дайсон сферасы деп аталатын құрылымдардың алғашқы сипаттамасы берілген. Фримен Дайсон осы романның өзіне осы идеяны ұсынғанын айтады, тіпті бір сұхбатында "Степлдон сферасы" деген атаудың дұрыс болатынын мәлімдеген. "Соңғы және Бірінші Адамдар" генетикалық инженерия мен терраформингтің алғашқы суреттемелерін ұсынады. "Сириус" романында адам деңгейіндегі интеллектке ие болған иттің тарихы баяндалады. Степлдонның еңбектері сол кездегі заманауи ой-сананың бағыттарына сіңіп, экстрасенсорлық қабылдау сияқты сенімдерге сіңіп жатқан. "Соңғы және Бірінші Адамдар" (адамзаттың 18 түрлі түрінің болашақ тарихы) және "Жұлдыз жасаушы" (Ғаламның тарихы) Хорхе Луис Борхес, Дж. Б. Пристли, Бертран Расселл, Алгернон Блэквуд, Хью Уолпол, Арнольд Беннетт, Вирджиния Вульф (Степлдон Вульфпен хат алмасып тұрған) және Уинстон Черчилль сияқты түрлі тұлғалардың жоғары бағасын алды. Алайда, Степлдонның философиясы К. С. Льюистің көзқарасына қарсы келді, оның "Космикалық трилогиясы" Льюис аморальды деп есептеген нәрсеге жауап ретінде жазылған. Бірақ Льюис Степлдонның шығармашылығына қызығушылық танытып, оны "тамаша жазушы" деп сипаттаған. Шындығында, Степлдон діни институттарға қарсы болған агностик еді, бірақ діни құштарлыққа емес, бұл факт оның Х. Г. Уэллспен хат алмасуында келіспеушіліктер тудырды. Ливерпуль университетінде, қазіргі уақытта Олаф Степлдон мұрағаты орналасқан жерде, философиядан дәріс берген Степлдон сонымен қатар ағылшын әдебиеті, өнеркәсіп тарихы және психология пәндерін оқытқан. Ол саяси және этикалық тақырыптарға арналған көптеген ғылыми еңбектер жазды, онда ол "рухани құндылықтардың" дамуын жақтады, оларды үлкен контексте өзінің жеке басын жақсырақ тануға ұмтылуды білдіретін құндылықтар деп түсіндірді ("қоғамдағы тұлға"). Оның философиясына Спинозаның ықпалы зор болды. Степлдон қазіргі трансгуманистік қозғалыстың алға басушыларының бірі саналады.

Фильмдік құқықтар

Фильм продюсері және режиссері Джордж Пал «Odd John» құқықтарын сатып алды және 1966 жылы «Castle of Frankenstein» журналы Дэвид МакКаллумның бас рөлді ойнайтынын хабарлады. 2017 жылы Оскарға ұсынылған исланд композиторы Йоханн Йоханнсонның «Соңғы және бірінші адамдар» атты туындысының мультимедиялық адаптациясы шықты, онда Тилда Суинтонның баяндамасы және BBC Philharmonic оркестрінің тікелей орындауы болды. 2019 жылы Джастин Макдональд және Кейт Ходжсон Стейплдонның «Заманауи сиқыршы» повесі бойынша қысқаметражды фильмге сценарий жазып, түсіріп, бас рөлдерді сомдады. Марк Хеллер режиссерлік еткен фильмде Брайан Кокс дауысы да естіледі. Бұл Стейплдонның әдеби туындыларының алғашқы көркем бейімделуі болды.