Кіріспе

Табиғи орынға немесе мекендеу ортасына тән ерекше түрлер.

Эндемизм – бұл бір түрдің тек белгілі бір географиялық жерде ғана кездесу жағдайы, мысалы, аралда, штатта, елде немесе басқа да анықталған аймақта. Егер бір организмдер белгілі бір жерге тән болса да, басқа жерлерде де кездесетін болса, олар эндемик емес. Мысалы, мыс қант құсы тек Оңтүстік Африканың оңтүстік-батысында ғана табылса, ол осы әлемнің сол бөлігіне эндемик деп есептеледі. Эндемик түрлерді эндемизм деп те атауға болады немесе ғылыми әдебиетте эндемит деп те қарастырылады. Эндемик түрге қарама-қарсы – дүниежүзілік немесе кеңінен таралған ареалға ие космополиттік таралу. Кейде қолданылуы мүмкін, бірақ сирек кездесетін басқа терминдерге автохтонды, жергілікті және түпкілікті жатады, алайда бұл терминдер нақты белгілі бір жерге ғана тән түрдің статусын толық көрсете алмайды.

Тұжырымдаманың тарихы

Эндемикалық сөз нео-латын тілінен келген endēmicus сөзінен, ал ол грек тіліндегі ἔνδημος, эндемос ("туған жер") сөзінен шыққан. Эндемос сөзі "ішінде" деген мағынаны білдіретін en және "халық" деген мағынаны білдіретін dēmos сөздерінен құралған. Бұл сөз француз тілінен ендемик сөзін қарыз ретінде алып, ағылшын тіліне енген. Алғашқыда ол эпидемиялық ауруларға қарағанда, елде тұрақты түрде кездесетін аурулар мағынасында қолданылған. 1872 жылы Чарльз Дарвин бұл сөзді биологияда белгілі бір аймаққа ғана тән түрді білдіру үшін пайдаланған. Кейбір энтомологтар "эндемикалық" сөзімен мағынасы бірдей қолдану үшін "precinctive" сирек қолданылатын терминін пайдаланады. Дэвид Шарп 1900 жылы Гавайи аралдарының жәндіктерін сипаттағанда "precinctive" сөзін қолданған, себебі "эндемикалық" сөзі көбінесе аурулармен байланысты болатыны оған ұнамаған. "Precinctive" сөзін алғаш рет 1917 жылы Гавайиде Вон МакКаухи ботаника саласында қолданған.

Шолу

Эндемизм жалпы алғанда, ботаникалық бақтарда немесе зоологиялық бақтарда сақталатын мысалдарды, сондай-ақ олардың табиғи ареалынан тысқары жерлерге қоныстандырылған популяцияларды қамтымайды. Хуан Дж. Морроненың айтуынша, түрдің мөлшеріне қарамастан, кез келген географиялық аймаққа эндемик болуы мүмкін; осылайша, пума Америкаға эндемик.

Эндемизмнің себептері тарихи және экологиялық факторлармен байланысты. Континенттердің қозғалысы, таралу және жойылу салдарынан туындаған викарианттық оқиғалар – бұл мүмкін тарихи факторлар. Экологиялық факторлар таралудың қазіргі шектерін түсіндіре алады, өйткені оқшаулану мүмкіндігі бар, демек аллопатриялық түрлену арқылы эволюция жүзеге асуы мүмкін. Галапагос архипелагындағы Дарвиннің құстары – аралдарға эндемик түрлердің мысалы. Сол сияқты, Эфиопияның жоталары сияқты оқшауланған таулы аймақтар, немесе Байкал көлі сияқты басқа көлдерден алыс орналасқан үлкен су кеңістіктерінде де эндемизмнің жоғары деңгейі болуы мүмкін. Аймақтың климаты мен ортасының уақыт өте келе тұрақты болуы эндемизмнің жоғары деңгейіне (әсіресе палеоэндемизмге) үлес қосуы мүмкін, мұз дәуірі сияқты климаттың өзгеру кезеңдерінде түрлер үшін пана ретінде қызмет етеді. Бұл өзгерістер түрлердің ареалдарын осы паналарға қайта-қайта шектеуіне әкелуі мүмкін, нәтижесінде көптеген кішкентай ареалды түрлер пайда болады. Көптеген жағдайларда биологиялық факторлар, мысалы, таралудың төмен деңгейі немесе шағылысу алабына қайта оралу (филопатрия) белгілі бір организмдер тобының жоғары түрлену деңгейіне және осылайша көптеген эндемик түрлерге ие болуына себеп болуы мүмкін. Мысалы, Шығыс Африкадағы Рифт көлдеріндегі цихлидтер сол көлдердегі басқа балық тұқымдастарына қарағанда көптеген эндемик түрлерге айналды, мүмкін осындай факторларға байланысты. Құстардың ұшу арқылы таралу қабілетіне байланысты аймаққа эндемик болу ықтималдығы төмен, бірақ 2500-нан астам түрі эндемик деп саналады, яғни түрдің ареалы белгілі бір шектеулі аймаққа дейін ғана қатысты. Микроорганизмдер дәстүрлі түрде эндемизмді құрамайды деп есептелді. 1934 жылы голланд тілінде Лоуренс Г.М. Баас Беккинг алғаш айтқан «барлық жерде бар» гипотезасы, 2 мм-ден кіші организмдердің таралуы олардың өсуін қолдайтын ортасы бар жерлерде космополиттік екенін сипаттайтын теорияны білдіреді.

Ішкі түрлері

Алғашқы кіші санаттарды алғаш рет Клод П. Э. Фавагер мен Джульетт Контандриопулис 1961 жылы енгізді: шизоэндемиктер, апоэндемиктер және патроэндемиктер. Осы жұмысты пайдаланып, Ледиард Степбинс пен Джек Мейджор 1965 жылы Калифорнияның эндемикасын сипаттау үшін неоэндемика және палеоэндемика тұжырымдамаларын енгізді. Эндемиялық таксондарды автохтондық, аллохтондық, таксономиялық реликттер мен биогеографиялық реликттерге де жіктеуге болады және олар шектеулі ареалдан тысқары таралмайды. Шизоэндемиктер, апоэндемиктер және патроэндемиктер неоэндемиктердің түрлері ретінде жіктелуі мүмкін. Шизоэндемиктер кең таралған таксондардың репродуктивті оқшаулануынан, бірақ (потенциалды) генетикалық оқшауланусыз пайда болады – шизоэндемиктің хромосома саны оның дамыған ата-ана таксонымен бірдей. Апоэндемик ата-ана таксонының полиплоиды (немесе аллополиплоидтар болған жағдайда таксондары), ал патроэндемик туысқан, кең таралған полиплоидты таксонға қарағанда төмен, диплоидты хромосома санына ие.

Топырақ

Серпентинді топырақтар төмен құнарлылықтағы "эдафикалық аралдар" ретінде әрекет етеді және осы топырақтар эндемизмнің жоғары деңгейіне алып келеді. Бұл топырақтар Балқан түбегінде, Түркияда, Альп тауларында, Кубада, Жаңа Каледонияда, Солтүстік Американың Апалачи тауларында табылса, Калифорния, Орегон, Вашингтон және басқа да жерлерде шашыраңқы түрде таралады. Мысалы, Майер мен Солтис Streptanthus glandulosus subsp. glandulosus-тың кең таралған түрін, қалыпты топырақта өсетінін, палеоэндемикалық деп санады, ал серпентинді топырақтарда кездесетін S. glandulosus-тың жақын туысқан эндемикалық түрлері – subsp. glandulosus-тан жақында пайда болған неоэндемикалық түрлер. Көптеген түрлер және басқа да жоғары таксономиялық топтар өте кішкентай құрлықтағы немесе судік аралдарда тіршілік етеді, бұл олардың таралуын шектейді. "Шайтанның ойығы" балығы, Cyprinodon diabolis, өзінің барлық туған ортасы Неваданың Мохаве шөліндегі 20х3 метрлік бұлақпен ғана шектелген. Бұл "судік арал" жер асты су алабымен байланысты, алайда, бұлақтағы популяция оқшауланған күйінде қалады. Тынық мұхитындағы Галапагос аралдарына ұқсас, эндемизмнің жоғары деңгейін қалыптастыратын басқа да аймақтар бар. Үнді мұхитында орналасқан Йеменнің Сокотра архипелагында Myxobdella socotrensis деп аталатын жаңа эндемикалық паразиттік сорғыш құрт түрі пайда болды. Бұл түр тек тұщы су бұлақтарында ғана кездеседі, онда ол жергілікті шабақтарға жабысып, олармен қоректенеді.

Таулар

Тауларды "аспан аралдары" деп қарастыруға болады: эндемиктердің панасы, себебі тау шаңырағының салқын климатында тіршілік ететін түрлер географиялық тұрғыдан оқшауланған. Мысалы, Францияның Альп-Маритим департаментінде Saxifraga florulenta – миоценнің соңында пайда болған және бұрынғыда Жерорта теңізі бассейнінде кең таралған эндемикалық өсімдік. Жанартаулар да көптеген эндемик түрлерін қамтиды. Жанартаулардағы өсімдіктер бірегей қоршаған орта сипаттамаларына байланысты өте тар ареалға ие, арнайы экологиялық нишаны толтырады. Түркиядағы он төрт жанартаудың бірі – Кула жанартауында 13 эндемикалық өсімдік түрі кездеседі.

Қорғау

Эндемиктердің таралу аймағы шектеулі болғандықтан, олардың жойылу қаупі артады немесе жойылып кетуі мүмкін. Бұл, осы ғасырдағы қарқынды климат өзгерулері кезінде, эндемик өсімдіктер мен жануарларды кең таралған түрлерге қарағанда үлкен қауіпке ұшыратады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бір аймақта эндемик түрлердің болуы – консервацияға басымдық берілетін географиялық аймақтарды анықтаудың тиімді тәсілі. Сондықтан, эндемизмді аймақтың биологиялық әртүрлілігін өлшеудің аралық көрсеткіші ретінде зерттеуге болады. Эндемизмнің «ыстық нүктелерін» анықтау үшін, бір аймақта кездесетін эндемик түрлерді іздеу тұжырымдамасын алғаш рет 1973 жылы Пол Мюллер ұсынды. Оның сөзіне сәйкес, мұндай нұсқауды орындау үшін мына шарттар орындалуы керек: 1) зерттеліп отырған түрдің таксономиясы күмәнді болмауы керек; 2) түрлердің таралуы дәл белгілі болуы керек; және 3) түрлердің таралу ареалы салыстырмалы түрде кіші болуы керек. 2000 жылғы мақалада Майерс және авторлар тобы әлемнің 25 географиялық аймағын биологиялық әртүрлілік ошағы ретінде белгілеу үшін, аймақтың өсімдік түрлерінің 0,5%-дан астамы эндемик болуын стандарт ретінде пайдаланды. Басқа ғалымдар эндемизмнің биологиялық әртүрліліктің дұрыс өлшемі емес екенін айтады, себебі қауіп деңгейі немесе биологиялық әртүрлілік жоғары эндемизм деңгейімен тікелей байланысты емес. Мысал ретінде құс түрлерін қарастырғанда, биологиялық әртүрліліктің тек 2,5%-ы географиялық аймақтың эндемизмімен және оның қауіпті жағдайымен сәйкес келеді. Солтүстік Америкадағы сүтқоректілер, Lasioglossum аралары, Plusiinae мольдары және ластандар көбелектері бойынша да ұқсас үлгілер байқалды: бұл әртүрлі таксономиялық топтардың эндемизмі мен түрлердің байлығы географиялық тұрғыдан өзара сәйкес келмейді. Әсіресе сүтқоректілерді флагмандық түрлер ретінде пайдалану омыртқасыздардың жоғары биологиялық әртүрлілігі бар аймақтарды анықтау және қорғау үшін тиімсіз жүйе болып шықты. Оған жауап ретінде басқа ғалымдар WWF экорегиондары мен бауырымен жорғалаушыларды пайдаланып, бұл тұжырымдаманы қорғады, нәтижесінде көптеген жорғалаушылар эндемиктері WWF экорегиондарында жоғары биологиялық әртүрлілікке ие екені анықталды. Эндемиктерді қорғауға бағытталған басқа шараларға зоопарктар мен ботаникалық бақтардағы тұтқындық және жартылай тұтқындық популяцияларды ұстау кіреді. Бұл әдістер ex situ («жерінде емес») консервация әдістері болып табылады. Мұндай әдістерді қолдану, азайып бара жатқан немесе осал популяциялардың жекелеген өкілдеріне баспана мен қорғауды қамтамасыз етумен қатар, биологтарға оларды зерттеуге құнды мүмкіндіктер береді.