Кіріспе
Шығыс иран тілдерінің тобы
Скиф тілдері
Scythian languages
Скиф тілдері (['s//ɪ//θ//i//ə//n/ немесе ['s//ɪ//ð//i//ə//n/ немесе ['s//k//ɪ//θ//i//ə//n/]) – классикалық және соңғы антикалық дәуірдің (Орталық Иран дәуірінің) Шығыс иран тілдерінің тобы. Олар Еуразияның кең аумағында скиф мәдениеттеріне жататын халықтар мен олардың ұрпақтары қолданған. Скиф тілінде сөйлейтін этникалық топтардың көпшілігі Орталық Азия мен Понтия-Каспий даласының көшпелі мал өсірушілері болды. Олардың тілінен белгілі үзінділер, жазулардағы мәліметтер, ежелгі авторлардың сөздері мен аттарды талдау көрсеткендей, бұл Үнді-Еуропа тілі, нақтырақ айтқанда, Үнді-Иран тілдерінің иран тобына жатады. Көптеген скиф тілдері жойылып кетті, бірақ қазіргі осетин (Скиф-сармат тілінің алани диалектісінен тараған), вахи (Скиф-хотан тілінің хотан және Тумшуқ тілдерінен тараған) және ягноби (соғди тілінен тараған) тілдері сақталды. Александр Любоцкий белгілі тілдік жағдайды былай сипаттайды:
Өкінішке орай, сол дәуірдегі скиф тілі туралы біз өте аз білеміз [Ескі иран] – грек және парсы деректеріндегі бірнеше жеке есімдер мен тайпалық атаулар ғана бар – тіпті ол бір тіл болған-жоқпынын да анық айта алмаймыз.
Unfortunately, we know next to nothing about the Scythian of that period [Old Iranian] – we have only a couple of personal and tribal names in Greek and Persian sources at our disposal – and cannot even determine with any degree of certainty whether it was a single language.
Жіктеу
Осетия тілі – шығыс иран тілдерінің бірі. Скиф тілдерін шығыс иран тілдерінің бір бөлігі деп санайтын скифолог ғалымдардың көпшілігі келіседі. Бұл, негізінен, Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы грек жазбаларында осетия тіліне өте жақын сармат есімдерінің жүздерше табылуымен байланысты. Кейбір ғалымдар скиф тілін екі диалектіге бөледі: консервативті батыс диалектісі және инновациялық шығыс диалектісі. Скиф тілдері диалектілік континуумды құраған болуы мүмкін: батыстағы алания тілдері немесе скиф-сарматия тілдері – б.з.д. 8-7 ғасырлардан бастап Украина, Оңтүстік Ресей және Қазақстан аумағында ирандық тайпалардың бірінде сөйленген. Қазіргі осетия тілі, скиф-сарматия тілдері отбасының жалғасы ретінде сақталған, бірақ скиф-сарматия тілдері отбасы бұрынғы кездегі бірдей [осетия] тілін білдірмейді. Шығыстағы сақ тілдері немесе скиф-хотан тілдері – бірінші ғасырда Хотан патшалығында (қазіргі Синьцзян, Қытай) қолданылған, оның ішінде Хотанның хотандық және Томшуқтың томшук тілдері. Ежелгі иран тілі кезеңінде соғд және ягноби тілдерінің пайда болуына себеп болған шығыс скиф диалектілері болған болуы мүмкін, бірақ бұл гипотезаны тексеру үшін қажетті деректер әзірге жеткіліксіз. Скиф тілдері соғд, хорасан, осетия және ягноби тілдерінде де кездесетін көпшелік түрін білдіретін жұрнақ қолдану сияқты, басқа шығыс иран тілдерімен де ортақ ерекшеліктерді бөлісті.
Alanian languages or Scytho Sarmatian in the west: were spoken by people originally of Iranic stock from the 8th and 7th century BC onwards in the area of Ukraine, Southern Russia and Kazakhstan. Modern Ossetian survives as a continuation of the language family possibly represented by Scytho Sarmatian inscriptions, although the Scytho Sarmatian language family "does not simply represent the same [Ossetian] language" at an earlier date. Saka languages or Scytho Khotanese in the east: spoken in the first century in the Kingdom of Khotan (located in present day Xinjiang, China), and including the Khotanese of Khotan and Tumshuqese of Tumshuq. It is highly probable that already in the Old Iranic period there were some eastern Scythian dialects which gave rise to the ancestor(s) of the Sogdian and Yaghnobi languages, although data required to test this hypothesis is presently lacking. The Scythian languages shared some features with other Eastern Iranic languages, such as the use of the suffix to denote the plural form, which is also present in Sogdian, Chorasmian, Ossetian, and Yaghnobi.
Тарих
Ертедегі шығыс ирандықтар Орталық Азиядағы Яз мәдениетінен (шамамен б.з.б. 1500–1100 ж. б. з. д.) шыққан. Скифтер б.з.д. 8 және 7 ғасырларда Орталық Азиядан Шығыс Еуропаға көшіп, қазіргі Оңтүстік Ресей, Украина, Карпат алқабы және Молдова мен Добруджаның бір бөлігін мекендеді. V ғасырда Еуропаға ғұндардың шапқынынан кейін олар тарихтан жоғалып кетті. Скиф тілінде сөйлейтін көптеген адамдар түркі (авар, батсаң және т.б.) және славян халықтарына сіңіп кетті. Дегенмен, Кавказда скиф тілдік континуумына жататын осетин тілі бүгінге дейін қолданылып келеді, ал Орталық Азияда шығыс ирандық топқа жататын пашту, памир тілдері және ягноби тілдері әлі де сөйленіп тұр.
Жазулар
Кейбір ғалымдар Карпат алабында және Орталық Азияда табылған белгілі бір жазулы нысандарды скифтерге жатқызады, бірақ осы жазулардың мағынасын түсіндіру әлі де даулы болып қалуда (әліпби анықталмағандықтан және мазмұны аударылмағандықтан).
Ысық жазуы
Ысық жазуы әлі толыққанды түсіндірілмеген, және, ықтимал, скиф диалектісінде жазылған, бұл тілдің жергілікті эпиграфикалық іздерінің өте сирек кездесетін бірі болып табылады. Янош Харматта Хароштхи жазуын қолданып, тілді Кушандар сөйлейтін Хотан сак диалектісі деп анықтады, алдын ала мынадай аударма ұсынды: + Ысық жазуыLineTransliterationАғылшынша аударма 1 za(ṃ) ri ko la(ṃ) mi(ṃ) vaṃ vaṃ va pa zaṃ pa na de ka mi(ṃ) ri толыққанды жүзім шарабын ыдысқа құйып, пісірілген тағам қосып, өлшеулі мөлшерде, өлімге дейін, 2 ña ka mi pa zaṃ vaṃ va va za(ṃ) na vaṃ. содан кейін пісірілген жаңа май қосылады.
+ Issyk inscriptionLineTransliterationEnglish translation 1 za(ṃ) ri ko la(ṃ) mi(ṃ) vaṃ vaṃ va pa zaṃ pa na de ka mi(ṃ) ri to The vessel should hold wine of grapes, added cooked food, so much, to the mortal, 2 ña ka mi pa zaṃ vaṃ va va za(ṃ) na vaṃ. then added cooked fresh butter on
Үлкен Плиний
Плиний Үлкеннің "Табиғи тарих" (б.з. 77–79 ж.) еңбегі Кавказ атауын скифтердің kroy khasis – мұз жарқыраған, қармен ап-ақ түсті деген сөзінен шығарады (гр. cryos – мұздай суық сөзімен салыстырыңыз).
Аристофан
Аристофанның комедиялық шығармаларында әр түрлі грек халқының диалектілері нақты бейнеленген. "Thesmophoriazusae" пьесасында скиф садақшысы (Афинадағы полиция қызметкері) бұзық грек тілінде сөйлейді, үнемі соңғы әріптер s (ς) және n (ν) жіберіп алады, аспираттың орнына жұмсақ дауыс қолданады, ал бір рет s (сигма) орнына ks (ξ) қолданады; мұның бәрі скиф тілдерін түсінуге көмектесуі мүмкін.
Аландық
Алан тілі, шамамен біздің заманымыздың 5-11 ғасырлары аралығында аландар қолданған, ертерек скиф-сармат тілдерінен тікелей туындаған диалект болды, және өз кезегінде осетин тілінің атасы саналады. Византиялық грек авторлары осы тілден тек бірнеше фрагменттерді ғана жазбаға алған. Понт скиф тілінен өзгеше, осетин тілі протоскифтік дыбыс /d/ -ның /δ/ -ға, содан кейін /l/ -ға эволюциясына ұшырамады, бірақ /d/ дыбысы осетин тіліндегі сөздердің басында /δ/ дыбысына айналды.