Кіріспе

2003 жылы Роберт Харристің романы

"Помпея" – Роберт Харристің 2003 жылы Random House баспасында жарық көрген романы. Ол тарихи ойлармен, 79 жылдың 24 тамызында Везувий тауының болған шынайы апатты үйлестіреді, бұл апат Помпеи қаласын және оның төңірегін жайлап алды. Роман вулканологияның түрлі салаларына сілтеме жасайды және рим күнтізбесін пайдалануымен ерекшеленеді. 2007 жылы кітапты фильмге түсіру жоспарланған, режиссерлігін Роман Полански жүзеге асыруға тиіс еді, бюджеті 150 миллион АҚШ долларын құрады, бірақ актерлер ереуілінің қаупіне байланысты жоба тоқтатылды.

Сюжет

Маркус Аттилий Примус Римнен Неаполь шығанағына келіп, Аква Аугустаның аквариусы (гидравликалық инженер) ретінде, Неаполь шығанағы мен Везувий тауының аймағындағы қалаларды сумен қамтамасыз ететін акведукты басқаруға кіріседі. Тоғыз маңызды қала ретімен: Помпей, Нола, Ацерра, Ателла, Неаполь, Путеоли, Кума, Баиа және Мисено. Атилдің бұрынғы басшысы Эксомний, акведук арқылы ағатын бұлақтар құрғағандықтан, су қоймасына жеткілікті су жеткізілмей, құпия түрде жоғалып кеткен. Атилий жұмысшылар арасында танымал емес, әсіресе Коракс, жас шетелдіктің өзіне бұйрық беруіне наразы. Атилдің су мәселесі одан да ушығады, өйткені ол жас, бай әйел Корелиядан, оның әкесінің сүйікті балықтарын өлтірген суды зерттеуді сұрайды. Корелияның әкесі – бұрынғы құл және жер спекулянты Нумерий Попидий Амплиат, ол Помпейді бұрынғы жер сілкінісінен кейін қайта салғаннан кейін байлыққа ие болған. Амплиат балықтың өліміне кінәлі деп санайтын құлды өзінің ойын-сауығы үшін балықтарға тамақ етеді. Атилий суды күкірт улағандығын түсінеді. Содан кейін су ағысы толығымен тоқтап қалады. Атилий акведук Везувий тауына жақын бір жерде тосылған болуы керек деп қорытындыдайды, себебі хабарлар жүйе Ноладан бұрын тоқтағанын көрсетеді. Яғни, сол жерден бастап Неаполь және Мисено қалалары сусыз қалған. Плиний Үлкенінің, флоты Мисенода тұрған, көмегімен Атилий Помпейге, сумен қамтамасыз етіліп тұрған ең жақын қалаға, содан кейін Аква Аугустаның тосылған бөлігіне сапарға шығады. Атилийдің экспедициясы кезінде ол Амплиаттың құрған қастандығына қатысады. Амплиат Помпейге арзан сумен қамтамасыз етуді жоспарлайды, бұған Эксомний көмектескен, ал ол императорлық қазынадан ұрлаған. Амплиат Атилді Эксомнийдің рөлін атқаруға көндіруге тырысады, бірақ ол бас тартады. Атилдің сұрақтары мен зерттеулері Амплиатты күдікке түсіреді, ол Атилді өлтіруге әрекеттендіреді. Атилий Амплиаттың парақорлық жасағанына күдіктенеді, бұл күдік Плиний Үлкені мен оның жүрегі туысы кейін тапқан мыңдаған римдік сестерциямен расталады, олар Римге жөнелтілуі керек болған, су қоймасының түбінде жатыр. Атилдің бұрынғы басшысы су қоймасын бос қылғаннан кейін оларды қайтарып алуды жоспарлаған. Корелия Атилге, Везувий маңындағы туннельдің құлаған бөлігін жөндеу кезінде, әкесінің жазбаларынан қажетті дәлелді береді. Атилий сондай-ақ Эксомний Везувий айналасындағы құбылыстарды зерттегенін біледі, өйткені ол олардың кейбіреулерін Этна тауының атқандығынан кейін өзінің туған қаласы Катаниядан таныған. Везувийді өз бетінше зерттеу кезінде Атилий Эксомнийдің мәйітін зиянды түтінмен толған шұңқырда табады, бұл Кораксты да өлтіреді, ол Атилді өлтіруге келген еді. 24 тамыздағы Везувий тауының атқысы Помпей, Оплонтис және Геркуланумды жайлап алды. Атилий өмірін қатерге тігіп, Корелияны іздеп Помпейге оралады. Ақыры Амплиат эвакуациялаудан бас тартады, алдымен отбасын, содан кейін Атилді тұтқынға алады, қала тағы бір жойылғаннан кейін одан да бай және қуатты болатынына сенеді. Атилий Корелияны құтқарады, бірақ Амплиат пен оның адамдары оларды қуалайды, тіпті пирокластикалық ағындар Помпейге төгіле бастағанда. Атилий мен Корелия акведукқа кіріп, қауіпсіздікке қазып шығады. Амплиат, оның отбасының қалған бөлігімен бірге, пирокластикалық ағынның қатты ыстығынан қаза табады. Плиний тұрғындарды эвакуациялауға тырысқанда, түтіннен уланып қайтыс болады. Помпей тау жыныстары, күл және жанартау материалдарының астында көміліп, аман қалғандардың саны азаяды. Романның соңғы сөйлемінде, атылыстан кейін акведуктан бір ер адам мен әйел шыққан жергілікті аңыз айтылады, бұл Атилий мен Корелия акведуктан өткен саяхатта аман қалған болуы мүмкін екенін білдіреді. Амплиаттың құлды бақаларға тамақтандыру оқиғасы Ведиус Поллионың нақты тарихи жағдайына негізделген.

АҚШ-пен салыстыру

Романның ұраны Том Вольфтың "Жұптасу" және Плиний Ақсақалдың "Табиғи тарихынан" (кітаптағы маңызды кейіпкерлердің бірі) алынған екі цитатаны біріктіреді. Екі автор да қазіргі Америка Құрама Штаттары мен Рим империясының әлемнің қалған бөлігінен басымдығы туралы шамалы айырмашылығы бар сөздер айтады. Ежелгі Римді заманауи Америка Құрама Штаттарымен салыстыру тақырыбы кітап бойына қайталанады, мысалы, әдетте американдық терминологияны қасақана қолдану арқылы, Атил Помпеяны "өркендеп жатқан қарбалас қала" деп сипаттағанда, ал Амплиат "Мен осы қаланы басқарамын" деп мақтанады. Аттилийдің өзі – "заманауи" кейіпкердің көрнекті мысалы, проблеманы шешуге бағытталған тәсілдің жақтаушысы. Ол дін мен құдайларға қызығушылық танытпайтын, бірақ мықты римдік инженерлік және ғылымның мәселелерді шешуге қабілетіне шексіз сенетін, табиғат заңдарын жақсы білетін, тиімді жоспарлау мен бекем басшылықты қамтамасыз ете алатын тәжірибелі инженер.

Киноға бейімделу тоқтатылды

2007 жылы Харрис студиямен бірге режиссер Роман Полански үшін Помпеяға негізделген сценарий жазды. Харрис көптеген сұхбаттарында романының сюжетіне Поланскидің "Қытай кварталы" фильмі шабыт бергенін мойындады, ал Полански оны Помпеяға қызықтырғанның себебі – осы ұқсастық екенін айтты. Summit Entertainment компаниясы түсіретін фильм 2007 жылы Канн кинофестивалінде Испанияда түсірілетін ең қымбат еуропалық фильм ретінде жарияланды. Бұқаралық ақпарат құралдары Поланскидің басты рөлдерге Орландо Блум мен Скарлетт Йоханссонды шақыруды жоспарлағанын хабарлады. 2007 жылдың қыркүйегінде түсірілім орнымен және сценариймен байланысты кешігулер, сондай-ақ актерлер ереуілі қаупі болғандықтан фильм түсірілмей қалды.