Кіріспе

Қарынша мен көмейді өкпеге жалғастыратын шеміршек түтік. Трахея (трахея, трахеялар) – көмейден өкпенің бронхтарына жалғанатын, ауаның өтуіне мүмкіндік беретін шеміршек түтік. Трахея көмейден басталып, екі негізгі бронхқа тарайды. Трахеяның жоғарғы бөлігінде кресид шеміршегі оны көмейге бекітеді. Трахея аттың жалағы тәрізді бірнеше сақинадан тұрады, олар тік бойымен байланысқан тоқ тіндерімен және ұштарындағы трахеалис бұлшық етімен біріктірілген. Эпиглотта жұтқанда көмейге кіретін тесікті жабады. Трахея ұрықтың дамуының екінші айында қалыптаса бастайды, уақыт өте келе ұзарады және орны бекітіледі. Оның ішкі қабаты шашты жасушалары бар эпителиймен жабылып, қорғаныш муцинін өндіретін шырыш бездері шашырап орналасқан. Трахея қабыну немесе инфекцияға шалдығуы мүмкін, көбінесе вирустық аурудың салдарынан тыныс алу жолдарының басқа бөліктеріне, мысалы, көмей мен бронхтарға әсер етеді, бұл құсыққа алып келуі мүмкін. Бактериялық инфекция көбінесе тек трахеяны зақымдайды және оның тарылуына немесе тіпті бітелуіне себеп болуы мүмкін. Тыныс алу жолының маңызды бөлігі ретінде, трахея бітелгенде ауаның өкпеге енуіне кедергі келтіреді, сондықтан трахея бітелген жағдайда трахеостомия жасалуы мүмкін. Сонымен қатар, операция кезінде егер адамды тыныстандыру қажет болса, механикалық желдету үшін трахеяға түтік енгізіледі, бұл интубация деп аталады. Трахея сөзі омыртқалылар мен омыртқасыздар арасында әртүрлі мүшелерді білдіреді. Жәндіктерде тірі ағзаларға метаболикалық газдарды тасымалдау үшін спиракулалар, трахеялар және трахеолалардан тұратын ашық тыныс алу жүйесі болады.

Құрылымы

Ересектің трахеясының ішкі диаметрі шамамен және ұзындығы шамамен, еркектерде әйелдерге қарағанда кеңірек. Трахея, шешек омыртқасының (С6) деңгейінде дауыс қорының крикоидтық шеміршегінің төменгі жиегінен басталады. Трахея орталық сызықта орналасқан құрылым болғанымен, аорта доғасының әсерінен оңға қарай қалыпты түрде жылжуы мүмкін.

Жақын орналасқан құрылыстар

Трахея өзінің бағыты бойымен мойын және кеуде қуысының (торакс) көптеген құрылымдарының қасынан өтеді. Жоғарғы трахеяның алдында байланыстырылған тіндер мен тері жатыр. Бесінші аптаның басында сол және оң негізгі бронхтар трахеяның соңғы ұшындағы бүршіктер ретінде пайда бола бастайды. Трахеяның кірпікшелі жасушаларын шырыш жабын жасайды, соның арқасында жұтылған сыртқы бөлшектер ұсталады, ал кірпікшелер оларды көмекейге, содан кейін жұтқыншаққа қарай жылжытады, онда олар асқазанға жұтылуы немесе қақырық түрінде шығарылуы мүмкін. Бұл өзін-өзі тазалау механизмі – мукоцилиарлық клиренс деп аталады. Трахея 16-дан 20-ға дейін гиалинді шеміршек сақиналарымен қоршалған; бұл "сақиналар" толық емес және С тәрізді пішіндес. Бактериялық инфекциялар көбінесе балаларда кездеседі. Ауруханада жатқан пациенттерде трахеитке себеп болатын қосымша бактерияларға Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae және Pseudomonas aeruginosa жатады. Бұл туа біткен себептерден немесе туғаннан кейін дамитын жағдайлардың салдары болуы мүмкін, мысалы, жақын орналасқан ісіктердің немесе ісінудің қысымы, немесе жарақат. Бұл трахеяның құлауына әкелуі мүмкін, бұл көбінесе қаздың дауысына ұқсас жөтелмен көрінеді.

Жарақат

Трахея көлік апаты сияқты жарақаттардан зақымдануы мүмкін, сондай-ақ кейбір жекпе-жек өнеріндегідей, біреудің қасақана түрде келтірген зақымынан да зардап шегуі мүмкін.

Интубация

Трахеялық интубация – трахеяға түтік енгізу процедурасы. Бұл процедура көбінесе операция кезінде, адам седацияланғанда жеткілікті мөлшерде оттегі алуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Катетер ауа ағынын, оттегімен қамтамасыз етілуін және басқа да көрсеткіштерді бақылайтын аппаратқа қосылады. Бұл операция кезінде анестезиологтың міндеттерінің бірі болып табылады. Төтенше жағдайларда немесе трахеялық интубация мүмкін емес деп табылғанда, тыныс алу үшін түтік енгізу мақсатында трахеотомия жасалады, әдетте, тыныс жолы ашық болуын қажет ететін белгілі бір хирургиялық операцияларды жүргізу үшін. Трахеотомия арқылы жасалған ашық тесік трахеостомия деп аталады. Төтенше жағдайларда тағы бір процедура жасалуы мүмкін, ол – крикотиротомия.

Туған аурулар

Трахеялық агенез – трахеяның дамымауымен байланысты сирек кездесетін туа біткен кемістік. Бұл кемістік көбінесе өлімге алып келеді, бірақ кейде хирургиялық араласу сәтті аяқталады. Трахеоэзофагеальді фистула – трахея мен қыртқыштің қалыптан тыс байланысы бар туа біткен кемістік (а). Бұл даму кезінде трахея мен қыртқыш арасындағы бөліністің бұзылуынан туындайды. Ересектерде, трахея мен қыртқышқа эрозия жасайтын қатерлі ісіктердің әсерінен фистулалар пайда болуы мүмкін. Бастапқыда, бұл көбінесе қыртқыштан жұтылған заттардың трахея арқылы дем алу жолына түсуінен туындайтын жөтелге әкеледі, көбінесе өлімге алып келетін пневмонияға дейін жетеді; емдеу сирек табылады. Кейде анатомиялық өзгеріс ретінде трахея сақиналарының бірі немесе бірнешесі аттың жалағы тәрізді емес, толық сақиналар түрінде қалыптасады. Бұл О сақиналары қалыпты С пішіндес сақиналардан кішірек болады және трахеяның тарылуына, демек тыныс алу қиындықтарына себеп болуы мүмкін. Слайд трахеопластика деп аталатын операция сақиналарды ашып, кеңейтілген сақиналар етіп біріктіріп, трахеяның ұзындығын қысқартуға мүмкіндік береді. Трахея стенозын емдеуде слайд трахеопластикасы ең тиімді нұсқа болып саналады. Монье-Кун синдромы – трахеяның қалыптан тыс үлкейюімен сипатталатын сирек туа біткен ауру, ол эластикалық талшықтардың жоқтығымен, тегіс бұлшық қабатының жұқаруымен және тыныс алу жолдарының қайталама инфекцияларына бейімділікпен байланысты.

Ауыстыру

2008 жылдан бері операциялар трахеяны эксперименттік түрде, сабақтық жасушалардан өсірілгендермен немесе синтетикалық аналогтармен алмастырып келеді, алайда бұл әлі де тәжірибелік саналады және бірыңғай әдіс жоқ. Алмастырылған трахеяға жеткілікті қан ағыны қамтамасыз ету қиындықтары кез келген алмастырудың басты мәселесі болып табылады. Сонымен қатар, сүйек миынан алынған сабақтық жасушаларды трахеяға салғанда тіндердің жаңаруын стимуляциялайтынына қатысты ешқандай дәлел табылмады және мұндай әдіс әлі де гипотетикалық болып қана тұр.

Басқа жануарлар

Мойынның ұзындығындағы айырмашылықтарды ескере отырып, басқа сүтқоректілердің трахеясы, көбінесе, адам трахеясына ұқсас. Көбінесе, ол рептилиялардың трахеясына да ұқсас.

Омыртқалы жануарлар

Құстарда трахея жұтқыншақтан сіринкске дейін созылады, одан бастап негізгі бронхтар таралады. Аққулардың трахеясы ерекше ұзын, оның бір бөлігі кеуде сүйегінің астында оралған; бұл дыбысты күшейтуге мүмкіндік береді. Кейбір құстарда трахея сақиналары толық болып келеді, тіпті сүйектелген де болуы мүмкін. Жәндіктердің көптеген түрлерінде спиракулумдардың таралуы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте дененің әрбір сегментінде тек бір жұп спиракулум болады, олардың әрқайсысы атриумға жалғанады және одан кейін салыстырмалы түрде үлкен трахеялық түтік орналасқан. Трахеялар – дене бойына тарамталатын (анастомоз) кутикулалық экзоскелеттің ішке қарай өсуы, олардың диаметрі бірнеше микрометрден 0,8 мм-ге дейін жетеді. Оттегі мен көмірқышқыл газы трахеолалар деп аталатын ең кішкентай түтікшелердің қабырғалары арқылы диффузияланады, олар тіндерге еніп, тіпті жеке жасушаларды да қамтиды. Газ тыныс алу жүйесі арқылы белсенді желдету немесе пассивті диффузия арқылы тасымалдануы мүмкін. Омыртқалылардан айырмашылығы, жәндіктердің гемолимфасында әдетте оттек болмайды. Бұл олардың мөлшерін шектеуші факторлардың бірі. Трахеялық түтік әртүрлі геометриялық пішіндерде, мысалы, шеңберлер, спиральдер немесе бұрандалар сияқты таенидиялардың сақина тәрізді құрылымдарын қамтуы мүмкін. Таенидиялар трахеяға беріктік пен икемділік сыйлайды. Бас, кеуде немесе құрсақ аймағында трахеялар ауа қапшықтарымен де байланысуы мүмкін. Шегірткелер мен аралар сияқты көптеген жәндіктер өздерінің құрсақтарындағы ауа қапшықтарын белсенді түрде соқпалы қозғалысқа келтіру арқылы денелері арқылы ауа ағынын бақылай алады. Кейбір су жәндіктерінде трахеялар газ алмасуды дене қабырғасы арқылы тікелей жүзеге асырады, немесе пластрон арқылы қалыпты функцияларын атқарады. Ескеріңіз, ішкі мүше болғанына қарамастан, буынтық аяқтылардың трахеялары кутикулалық тіндермен қапталған және молтану (экдизис) кезінде жаңарып түседі.