Кіріспе

Ғылыми-фантастикалық телесериалдың бірінші маусымы "Х-файлдар" 1993 жылдың 10 қыркүйегінде АҚШ-тағы Fox телеарнасында көрсетіле бастады және 1994 жылдың 13 мамырында барлық 24 эпизодты көрсеткеннен кейін сол арнада аяқталды. Бірінші маусымда сериалдың басты кейіпкерлері – Дэвид Дюховни мен Джиллиан Андерсон сомдаған Фокс Малдер мен Дана Скалли, сондай-ақ, қайта оралатын кейіпкерлер – "Терең мойын", Уолтер Скиннер және "Сигарет шегетін адам" таныстырылды. Маусым сериалдың негізгі идеясын ұсынды, ол ФБР-дің "Х-файлдары" деп аталатын паранормальдық немесе табиғаттан тыс құбылыстарды тергеуіне қатысты; сонымен қатар, сериалдың толыққанды мифологиясын құруға негіз салды. Бастапқыда "Колчак: Түнгі аңшы" және "Түнгі аймақ" сериалдарынан әсер алған сериал авторы Крис Картер өндіріске қабылданғанша, сериал идеясын Fox телекомпаниясына екі рет ұсынды. Маусым барысында сериал тез танымал болды, рейтингтері тұрақты түрде өсті; сондай-ақ, сыншылар мен БАҚ-тан жағымды пікірлер алды. Ол екі басты рөлдің актерлерін танымал етуге көмектесті, ал сериалдың бірнеше ұраны мен сөздері мәдени мұраға айналды.

Тұжырымдама және тақырыптар

Картер сериалды бастапқыда Колчак пен "Күн шапағы аймағы" әсерінен ойлап тапса да, ол сериалдың жалпы тұжырымдамасы үшін "салмақ нүктесі" НЛО туралы аңыздан шыққан деп мәлімдеді. Джон Мактың еңбектерімен танысқаннан кейін, әсіресе Мактың зерттеуінде америкалықтардың үш пайызы ғарышкерлер ұрлап әкеткен деп мәлімдегеннен кейін, Картер өзінің негізгі тақырыбын тапқанына сенді. Картер Колчактың сәтсіздіктері ретінде көрген нәрседен аулақ болу үшін сериал ФБР-ге назар аударады деп шешті, себебі ол жерде құпия оқиғалар бір жерде үнемі болып тұрады және оларды бір кейіпкер кездейсоқ ашып алады. Осы паранормальды жағдайларды белсенді түрде ашып жатқан ойдан шығарылған ФБР бөлімін құру арқылы сериал "сенімділік шегін созбай, апта сайын дамуына мүмкіндік береді" деп ойлады. Жоспарлау кезеңінің басында Картер эпизодтардың көп бөлігі жалғандықтарды немесе паранормальды деп қате қарастырылған жағдайларды ашқан тергеулермен айналысатынын болжады. Бұл шешім ешқашан жүзеге аспағанымен, үшінші маусымның "Jose Chung's From Outer Space" эпизодын идеяның қалдығы ретінде қарастыруға болады. Тематикалық тұрғыдан, сериал ғарышкерлердің ұрлау туралы аңызына қатты назар аударғанмен, осы мақсатта бірнеше эпизодтарда әртүрлі сюжеттер бар. "Айс" эпизоды – бір жерде орналасқан, қарқынды дамыған сюжетке ие, ал басқа эпизодтар жанның көшірілуі немесе реинкарнацияға бағытталған, "Көлбеулер", "Кере туылған" және "Лазар" эпизодтары ұқсас сюжеттермен бөліседі. Бірінші маусымда сериалдың негізгі кейіпкерлері болып табылатын бірқатар кішігірім кейіпкерлер де таныстырылды. "Е.Б.Е." эпизодында алғаш рет көрінген Жалғыз қарулы адамдар екінші маусымнан бастап тұрақты кейіпкерлерге айналды, ақырында "Жалғыз қарулы адамдар" сериасында ойнады. Малдердің әпкесі Самантаның ұрлануы "Пилот", "Кондукт" және "Көңілге таңғажайып адам" эпизодтарында зерттелді және ол сериалдың негізгі тақырыптарының біріне айналды. 3,7 миллион америкалықты ғарышкерлер ұрлаған болуы мүмкін деген хабардан және Уотергейт оқиғасы мен 1970-ші жылдардағы "Колчак: Түнгі аңшы" сериалынан әсер алып, Картер "Х-файлдар" идеясын ойлап тапты және 1992 жылы пилоттық эпизодты жазды. Ол бастапқыда сынақтан өтпеген тұжырымдамамен күресті – басшылар Скаллиге махаббат қызығушылығын білдірді – және актерлік құрамды таңдау қиын болды. Телеарна Скаллиге 24 жасар, кішігірім кино тәжірибесі бар театр ардагері Гиллиан Андерсоннан гөрі "биік, сұлу, сары және толық кеуделі" актрисаны қалаған, бірақ Картер оны сынақтан кейін жалғыз таңдау деп санады. Картердің "Х-файлдар" үшін алғашқы ұсынысын Fox компаниясының басшылары қабылдамады. Ол тұжырымдаманы нақтылап, бірнеше аптадан кейін қайтып келді, бұл пилоттық эпизодқа тапсырыс беруге әкелді. Картер NYPD Blue продюсері Дэниел Сакхайммен бірге пилотты одан әрі дамытуда жұмыс істеді, 1988 жылғы "The Thin Blue Line" деректі фильмінен және "Prime Suspect" ағылшын телесериалынан стильдік шабыт алды. Картердің "Колчак: Түнгі аңшы" және "Күн шапағы аймағы" фильмдерін көру туралы естеліктері, сондай-ақ, жуырда жарық көрген "Қойлардың үндемеуі" фильмінен де шабыт алды. Бұл фильм сериалды ФБР агенттерімен қоршауға итермеледі. Картер екі басты рөлдің арасындағы қарым-қатынасты қатаң платоникалық ұстауға тырысты, олардың өзара әрекеттесуі "Агрессорлар" сериясындағы Эмма Пил (Диана Ригг) және Джон Стид (Патрик Макни) кейіпкерлеріне негізделген. Сериалдың алғашқы кезеңдерінде Картер Ten Thirteen Productions компаниясын құрып, пилотты Лос-Анджелесте түсіруді жоспарлай бастады. Алайда, көптеген көріністер үшін қолайлы жер таба алмағандықтан, Ten Thirteen Productions "жақсы ормандар бар жерге бару" туралы шешім қабылдады және өндірісті Ванкуверге көшірді, онда серия келесі бес маусымда қалады; өндіріс алтыншы маусымнан бастап Лос-Анджелеске ауысады. Көп ұзамай продюсерлік бригада бірінші маусымның көп бөлігін дыбыс сахналарында емес, жергілікті жерде түсіруді қажет ететінін, әдеттегіден гөрі екі орын менеджері қажет болатынын түсінді.

Кастинг

Дэвид Духовны «Х-файлдар» фильмінен үш жыл бұрын Лос-Анджелесте жұмыс істеген, бірақ бастапқыда актерлық мансабын фильмдермен байланыстырғысы келген. Алайда 1993 жылы оның менеджері Мелани Грин оған сериалдың пилоттық эпизодының сценарийін берді. Грин мен Духовны екеуі де сценарийдің жақсы екеніне көз жеткізді, сондықтан Духовны басты рөлге кастингке қатысты. Духовны Фокс Малдер рөліне кастингтен өткенде, өте жақсы өнер көрсетті, бірақ сөйлеуі өте баяу болды. Крис Картер кастинг басында өзінің адамдарды жақсы танитынын ойлады және Духовнының аса «ақылды» емес екенін санады. Сондықтан ол Духовнымен сөйлесіп, одан «болашақтағы» бір аптаға өзін ФБР агенті ретінде елестете алатынын сұрады. Сериалдың кастинг директоры оған өте жағымды пікір білдірді. Картердің айтуынша, Духовны ол таныған ең көп кітап оқыған адамдардың бірі болып шықты. Картер келісімшарт бойынша Фоксқа рөлге екі актерді ұсынуға міндетті болғанын еске алады; алайда, ол Духовнының бастапқыда дұрыс таңдау екеніне сенімді болды. Рөлді алғаннан кейін Духовны шоу ұзаққа созылмайды немесе үлкен әсер етпейді деп ойлады. Гиллиан Андерсон Картердің рөлге өте сай келетініне сенімді болғандықтан таңдалды; алайда, Fox басшылары сериалға романтикалық элемент қосылуын үміттене отырып, рөлге көбірек жарқыраған «сұлу» актрисаны іздеді. Бұл Картерді Малдер мен Скалли рөлінің арасында романтикалық қарым-қатынас болмауы керек екенін мәлімдеуге мәжбүр етті, «Айшығында» басты рөлдердің арасындағы қарым-қатынасты нашар мысал ретінде келтірді. Андерсон өзінің алғашқы жұмысын «Мен үшін толыққанды оқу тәжірибесі болды – пилоттық эпизод мен камера алдында тұрғаным екінші рет болды» деп атады. Пилегги Скиннер рөліне тағайындалғанға дейін сериалдағы бірнеше басқа рөлдерге кастингтен өткенімен сәтті болмады. Бастапқыда, оны рөлге қайтадан шақыру фактісі оны таң қалдырды, ол бұрынғы рөлдерге кіргізбеу себебін білгенше. Крис Картер Пилеггиді сол кейіпкерлердің бірі ретінде елестете алмады, өйткені актер басын қырқып алған. Пилегги Уолтер Скиннер рөліне кастингке келгенде, ол ашулы көңіл-күйде болды және шашының аздаған бөлігін өсіріп алған. Пилеггидің мінезі Скиннер кейіпкеріне өте сай келді, бұл Картерді актердің тек ашулы болып көрінетінін ойлауға мәжбүр етті. Рөлге сәтті кастингтен өткеннен кейін Пилегги өзінің ертеректегі рөлдердің біріне таңдалмағаны үшін бақытты болғанын ойлады, өйткені ол тек бір эпизодта ғана пайда болады деп сенді және Уолтер Скиннердің қайта-қайта ойналатын рөлін ойнау мүмкіндігінен айырылып қалған болар еді. Глен Морган мен Джеймс Вонгтың «Х-файлдар» мифологиясына ерте әсері олардың басқалар жазған эпизодтарда жылдар бойы жалғасатын танымал қосалқы кейіпкерлерді енгізуіне әкелді, мысалы, Скалли отбасы – Дананың әкесі Уильям (Дон С. Дэвис), анасы Маргарет (Шейла Ларкен) және қарындасы Мелисса (Мелинда МакГроу) – сондай-ақ, құпияларды ұнататын үштік «The Lone Gunmen».

Жазу

Бастапқыда, сериал қаншаға созылатыны белгісіз болды, сол себепті жазушыларға бағыт беру үшін ұзақ мерзімді жоспар болған жоқ. Труппа, егер сериал басқа сюжеттік идеяларды зерттемесе, оның қарқынын ұзақ сақтау мүмкін емес деп сенді. Сондықтан, шоудың бірінші маусымында көптеген жеке оқиғалар, құбыжықтарға қатысты эпизодтар, сондай-ақ түрлі шетелдік немесе үкіметтік құпиялар жарық көрді, олардың көпшілігі бір-бірімен байланыссыз болды – мысалы, "Мұз" эпизодындағы Арктика ғарыш құрттары және "Ева" эпизодындағы генетикалық түрлендірілген егіздердің құпиясы. Картер өзі "Ғарыш" атты эпизодты жазды, ол НАСА ғарыш бағдарламасында шетелдік "көлеңке" пайда болуы туралы толыққанды эпизод болуы тиіс еді, бірақ шығындар жоспардан асып, бірінші маусымның ең қымбат эпизодына айналды. Бірінші маусымның соңында Картер және оның командасы тоғыз маусым бойы жалғасатын мифологияның көптеген негізгі тұжырымдамаларын жасады. Бірінші маусымда сериалдың басты қарсыласы – Сигарет шегетін адам таныстырылды, сонымен қатар Малдердің қарындасы Самантаның жоғалуы туралы алғашқы мәліметтер берілді, оның құрықталуы сериалдың негізгі сюжеттік желілерінің біріне айналды. Дамып келе жатқан мифология Картер жазған, Эдгар сыйлығына ие болған "Эрленмайер құтысы" маусымдық финалында одан әрі бекітілді. Эпизод 1994 жылдың басында жазылды, сериал екінші маусымға жаңартыла ма, жоқ па, әлі белгілі болмаған кезде, және X-Files бөлімшесінің жабылуын және Фокс Малдер мен Дана Скаллидің ФБР-дегі жаңа қызметтерге ауысуын көрсетті. Финал Р.В. Гудвиннің режиссерлік дебюті болды, ол бұрын сериалдың продюсері болған.

Экипаж

Сериалдың авторы Крис Картер атқарушы продюсер және шоураннер ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ тоғыз эпизодтың авторы болды. Ко-продюсерлер және сценарийшілер Глен Морган мен Джеймс Вонг алты эпизод жазды. Бас продюсерлер және сценарийшілер тобының жетекшілері Алекс Ганса мен Говард Гордон бес эпизодты бірлесіп жазды, ал Гордон Картермен бірлесіп қосымша сценарий жазды. Ларри мен Пол Барбер ко-продюсерлер және сценарийшілер бір эпизодтың авторы болды. Сценарий жөніндегі кеңесші Крис Руппентал бір эпизод жазды. Кеннет Биллер мен Крис Бранкато тәуелсіз сценарий жазды. Басқа тәуелсіз сценарийшілердің қатарында Скотт Кауфер мен Мэрилин Осборн болды, олардың әрқайсысы бір эпизодтың авторы атанды. Басқа продюсерлерге желілік продюсер Джозеф Патрик Финн және ко-продюсер Пол Рабвин кірді. Дэвид Наттер бірінші маусымның ең көп эпизодын – алты эпизодын режиссерлік етті. "Пилот" эпизодының бас продюсері Дэниел Сакхайм екі эпизодты режиссерлік етті. Екі эпизодты режиссерлік еткен басқа режиссерлерге Джеррольд Фридман, Уильям Грэм, Майкл Лэнг, Джо Наполитано және Ларри Шоу кірді. Роб Боуман, Фред Гербер, ко-продюсер R. W. Goodwin, Майкл Катлман, Гарри Лонгстрит және пилоттық эпизодты режиссерлік еткен Роберт Мандел бір эпизодтан режиссерлік етті.

Эпизодтар

Қос қамшы белгісімен (‡) белгіленген эпизодтар – сериалдың шетелдік мифологиялық желісінің бөліктері.

Рейтингтер

Бастапқыда сериалдың көрермендер саны жақсы болды, "Пилот" бөлімінің алғашқы көрсетілімін 7,4 миллион отбасы тамашалады, бұл сол кездегі көрермендердің 15 пайызын құрады. Сериал "Бриско округінің оқиғалары" сериалынан кейін тікелей эфирге шығарылды және ол сериалдың танымалдылығы төмендеген кезде көру көрсеткіштері де төмендеді. "Ақ жол" сериалын 8,3 миллион отбасы, яғни қолжетімді аудиторияның 16 пайызы көрді. Рейтингтер аса жоғары болмаса да, сериал жеткілікті жанкүйерлерді тартты және "культтік хит" деп танылды, әсіресе Fox телеарнасының стандарттары бойынша, содан кейін екінші маусымға жаңартылды.

Пікірлер

Бірінші маусымға жазылған пікірлер көбінесе оң болды, сериал "телевизиондағы ең параноидалық, құпиясын ашатын шоу" деп сипатталды, ал сценарийі "өз-өздігінен мақтанбайтын, жаңа және кейіпкерлерге қызығушылық тудыратын" делінді. Сериал "күшпен және қиялмен басталады, бұл екеуі де соңғы уақыттағы телешоулардың арасында жаңашылдыққа ие". Маусымның жалпы рейтингі Rotten Tomatoes сайтында 35 пікір негізінде 83% құрады, сыншылардың пікірі бойынша, "X Files сериалының идеясына жасалған қатал көзқарас, оны шын қорқынышты элементтері бар ғылыми-фантастикалық процедуралық сериал ретінде қалыптастыруға көмектеседі, сонымен қатар тамаша драма ретінде асыра басылмайды". Metacritic сайтында маусым 14 пікір негізінде 100 балдық жүйе бойынша 70 бал алды, бұл "Жалпы жағымды пікірлер" дегенді білдіреді. IGN үшін жазған Майк Микш "кейбір эпизодтардың сапасы әлі күнге дейін ешбір шоуда жетілмеген" деп атап өтті, сондай-ақ сериалдың "қазіргі поп-мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналғанын" қосты. The Digital Bits сайтынан Билл Хант маусымға "А" бағасын беріп, "The X Files – өзгеше болуға батыл тапқан және шынымен де өзгеше болған шоу" деді. Хант шоудың түсірілімдерін "көрнекті және нуар стилінде" деп сипаттады. TV Squad үшін жазған Анна Джонс маусымды "керемет" деп атап, оның құрамында "көптеген тамаша эпизодтар" бар екенін айтты. "Squeeze" эпизоды кеңінен мақталды, оны "шынымен қорқынышты" деп атады; сондай-ақ "мұздай және қарқынды" Арктикада түсірілген "Ice" эпизоды да жоғары бағаланды. Дегенмен, маусымның барлық эпизодтары осы деңгейде жақсы қабылданбады. "Space" эпизодының өндірісіне көп қаражат жұмсалғанмен, ол "қорқыныштан мүлдем алыс" және "біршама дәмсіз" деп сынға ұшырады, өйткені ол Challenger ғарыш кемесінің апатты жағдайын дұрыс бейнелемеген. "The Jersey Devil" эпизоды "керемет ақымақтық" деп сипатталды.

Марапаттар

Бірінші маусым екі Primetime Emmy Award номинациясын алды, соның біреуін жеңіп алды. Композитор Марк Сноу негізгі тақырып музыкасы үшін «Үздік жеке жетістік» номинациясына ие болды, ал атау суретшілері Брюс Брайант, Джеймс Касл және Кэрол Джонсен графикалық дизайн мен тітул тізбегі үшін «Үздік жеке жетістік» сыйлығын жеңіп алды.