Кіріспе

Жаяу әскер танкісі – Ұлыбритания мен Франция екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары әзірлеген танк концепциясы. Жаяу әскер танкілері шабуыл кезінде жаяу әскерге қолдау көрсету үшін құрастырылды. Осы мақсатқа жету үшін көліктер көбінесе ауыр бронямен жабдықталды, бұл оларға тіпті қатты атыс кезінде де жаяу әскермен тығыз байланыста жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Қосымша броня жылдамдыққа кедергі келтірді, бірақ бұл салыстырмалы түрде баяу жылжыған жаяу әскерге қолдау көрсету кезінде маңызды емес еді. Жаяу әскер танкілерінің қолдауымен шабуыл жаудың қорғанысы мықты аймақтарын бұзғаннан кейін, крейсерлік немесе жеңіл танктер сияқты жылдам танктер өздерінің жоғары жылдамдығы мен ұзын қашықтығын майданның тереңінен әрекет ету үшін, сондай-ақ жаудың жабдықтау және байланыс желілерін қию үшін пайдалануы күтілді. Жаяу әскер танкісін "жалпы мақсаттағы танк" (Universal Tank) концепциясы ығыстырды, ол жаяу әскер және крейсерлік танктердің екеуінің де рөлін орындай алатын еді. Осы концепцияны Черчилль және сол кездегі орташа немесе крейсерлік танктерді алмастырған Центурион танк бейнеледі. Бұл негізгі ұрыс танктерінің пайда болуына әкелді.

Өмірбаян

Британ армиясының тәжірибелік броньды құралымдары көбінесе 1930 жылдары ескірген деп танылған Vickers Medium Tank Mk I және Medium Mk II танктерімен жабдықталған; көлік құралдарының көпшілігі қызмет ету мерзімінің соңына жеткен еді. Оларды көптеп салудың қажеті болмады, себебі олардың маневрлік соғыс үшін тым баяу болған жол жылдамдығы және олардың 3 фунттық зеңбірегінің қарулануы жаңа шетелдік танктерді тесіп өтуге жеткіліксіз болды. 1931 жылы тәжірибелік механикаландырылған күштермен жүргізілген тәжірибелер Кирк комитетінің есебіне және үш түрлі танктың техникалық талаптарына әкелді: кішкентай калибрлі зеңбірек пен пулеметпен жабдықталған орташа танк, барлау үшін және орташа танктермен бірлесіп, танкке қарсы зеңбіректерді жоюға арналған пулеметпен қаруланған жеңіл танк. Сондай-ақ, танк шабуылдарына қолдау көрсету үшін жарылғыш және түтін снарядтарын атуға қабілетті зеңбірекпен жабдықталған, тікелей қолдау танктері де қаралды. 1929 жылғы Уолл-стрит құламы мен Ұлы депрессия армияға бөлінетін қаражатты айтарлықтай қысқартты. Трактілі көліктерге жұмсалған қаржы 1931–32 жылдары 357 000 фунт стерлингтен 1932–33 жылдары 301 000 фунтқа дейін төмендеді және 1931 жылғы көрсеткіштен 1934–35 жылдары ғана жоғарылады. 1934 жылдың мамыр айында генерал-лейтенант Хью Эллес Орднанс бас директоры болып тағайындалды, ал Корольдік танк корпусының инспекторы Бригадир Перси Хобарт Викерске жаяу әскермен ынтымақтастық үшін, барлық қолданыстағы танкке қарсы қарулардан аман қала алатын және бейбіт уақытта жаппай өндіріс үшін жеткілікті арзан танк жобалауды тапсырды. Келесі жылы Викерс екі адамдық танк жобасын жасады, ол пулеметпен және азаматтық Ford V8 қозғалтқышымен жабдықталған. 1936 жылдың қазан айындағы прототиптің салмағы , ең жоғары жылдамдығы болды, бірақ ол жақсы броньмен қамтамасыз етілген және механикалық тұрғыдан сенімді болды. A11, Infantry Tank Mk I, – бірінші жаяу әскер танктерінің (I танктері) бірі және I танктері мен крейсерлік танктерге дизайнды бөлу шешімінің алғашқы практикалық көрінісі болды, олар әртүрлі функциялар мен тактикаларға ие және бөлек бөлімшелерге берілді. 1935 жылғы Соғыс министрлігінің «Далалық қызмет ережелері» (FSR) басылымы, армияның мақсаттарға жету үшін әрекет ету қағидаларын қамтитын, генерал-майор Арчибальд Уэвелл жазған, жаяу әскер дивизияларының жаугершілік әрекеттерін Армия танк батальондарының, жаяу әскер артиллериясымен ынтымақтастықта, баяу және ауыр жаяу әскер танктерімен жабдықталған қолдауымен жүргізуін қамтамасыз етті. Жеңіліске қол жеткізгеннен кейін, жеңіл және крейсерлік танктермен танк бригадасын қамтитын мобильді дивизия олқылық арқылы жылжып, қарсыласты күтпеген шабуылмен ұрып, штабтар мен жауынгерлік емес бөлімшелерге шабуыл жасау үшін танктердің жылдамдығы мен қашықтығын пайдаланатын еді. 1939 жылы FSR-ға енгізілген түзетулерде жаудың броньды шабуылына қарсы шабуылдар қарастырылды. (FSR 1935-те жаяу әскер және крейсерлік танктер арасындағы айырмашылықты кодтау, Екінші дүниежүзілік соғыстың ұзақ жылдарына дейін барлық қару түрлерінің ынтымақтастығына кедергі келтірді.) Танкке қарсы қорғаныс жасақтар физикалық кедергілерді табу және өздерінің танкке қарсы зеңбіректерін басқару арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Кедергілер орман, өзен немесе миналы дала болуы мүмкін, егер олар басқа қарудан атылған оқтармен қорғалған болса. Жергілікті жердің қолайлы емес екендігіне байланысты, коммуникациялық бөлімшелерге де танкке қарсы зеңбіректер қажет болды және олар жан-жақты қорғаныс үшін қолайлы орындарды құруға оқытылды.

A11-дің дизайны мен өндірісінде экономия қажеттілігі, радио орнатуға жеткіліксіз болғандықтан, 1936 жылы A12, Infantry Tank Mk II танкін жасауға әкелді. Жылдамдығы жеткен A12 танктері де баяу болды, бірақ олардың бронясы бар, ол танк оқтарынан және неміс 37 мм Pak 36 танкке қарсы зеңбірегі сияқты стандартты шетелдік зеңбіректерден қорғайтын. Танк төрт адамнан тұратын экипажға және радио мен Ordnance QF 2 фунттық жоғары жылдамдықты зеңбіректі орнатуға жеткілікті үлкен мұнараға ие болды, ол 1939–1940 жылдардағы барлық неміс танктерін тесіп өте алатын қатты снарядтарды атуға қабілетті еді. Викерс және мемлекеттік зауыттар жұмысты қабылдай алмады, сондықтан ол тәжірибесі, дизайнерлері мен сызушылары жоқ азаматтық фирмаға тапсырылды. A12 танкін 1939 жылы «Matilda II» деп өндіріске енгізуге қол жеткізілді, соғыс басталғанда ол пайдалануға берілмеген, тек 67 A11 танктері жеткізілген. «Matilda» танктері Армия танк батальондарына жеткізілген кезде Франция шайқасында және Батыс шөлдік науқанында тиімді танктер болды, онда олар итальяндық танктерді басып өтті және 1940–1941 жылдары стандартты итальяндық және неміс танкке қарсы зеңбіректерге қарсы тиімді болды, бірақ кейіннен неміс танк бөлімшелерінің жылдамдығына сай келмейтіні және жарылғыш снарядтармен алыс қашықтықтан неміс танкке қарсы зеңбіректерге қарсы тиімді шабуыл жасай алмайтыны анықталды.

Басқа цистерналар

Кейінгі терминдерді қолдану арқылы, жаяу әскер танкісі ауыр танкке, ал крейсерлік танктер орташа, жеңіл немесе тіпті бронеавтомобильдерге теңестірілді. Бұл салыстыру жаңылыстырушы болуы мүмкін; Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында ауыр танктердің жоғары танкке қарсы қабілеттері болуы тиіс еді, бұл дәстүрлі жаяу әскер танкісі үшін басты назарда болған жоқ. Жаяу әскер танкісі «ауыр танк» немесе «шабуылдық танк» тұжырымдамаларынан өзгеше болды, бірақ соғысқа дейінгі көп мұнаралы ауыр машиналарын, мысалы, советтік Т-35 және неміс Neubaufahrzeug (екеуі де 1926 жылғы Vickers A1E1 Independent-тен шабыттанды – бұл идея Соғыс кеңсесі 1920 жылдардың соңында қаражаттың жетіспеуіне байланысты тоқтатылды), олар ұқсас болды және қолданудың ұқсас тактикалық принциптеріне ие болды. Neubaufahrzeug «блицкриг» тактикасы үшін тым баяу деп есептелді және сұраныстан шықты. Немец және, белгілі бір деңгейде, советтік соғыс доктринасы жылдам орташа және ауыр танктерге көшті, үлкен көп танктық шайқастарда күресіп. Жаяу әскер танкісінің шабуылдағы ролін Sturmgeschütz шабуылдық зеңбіректер алды. Бірақ маңызды айырмашылық – ауыр танктер әдетте өте жақсы қаруланған болды, ал жаяу әскер танкілері басқа түрлерге қарағанда артық қаруланған жоқ. Мысалы, советтік 45 тонналық KV-1 ауыр танкісі мен 25 тонналық британдық Matilda II жаяу әскер танкісі 1940 жылы шамамен бір уақытта қолданысқа енгізілді. Бұл екі модельдің броньдық қорғанысы мен жылдамдығы шамалас болды, бірақ KV-нің 76,2 мм негізгі зеңбірегі Matilda-ның 2 фунттық (40 мм) зеңбірегінен әлдеқайда үлкен болды. Британдық тәжірибеде жаяу әскер танкісінің негізгі қарулануы үш кезеңнен өтті. Дюнкеркке дейінгі британдық армияның Matilda I-де тек бір ауыр Vickers пулеметі болды, бұл шассиінің жеңілдігімен және жоспарланған құнымен байланысты шара болды. Matilda II өз заманы үшін тиімді танкке қарсы қабілетке ие болды, 2 фунттық зеңбірегімен, бірақ олар тек танкке қарсы қолдану үшін қатты оқпен (жарылғыш емес) жабдықталды және жаяу әскерге жақын қолдау көрсету кезінде артиллерия ретінде тиімді болмады. Matilda-ның жекелеген түрі 3 дюймдік гаубицамен жабдықталды. Британдық жаяу әскер танкісінің соңғы дамуы Churchill Mk I-ден басталды, онда корпусқа орнатылған 3 дюймдік гаубица жарылғыш снарядтармен жаяу әскердің шабуылын қолдауға мүмкіндік берді, ал мұнарасында басқа танктерге қарсы 2 фунттық зеңбірек болды. Танктердің көлемінің және мұнара сақиналарының диаметрінің артуы мұндай гаубицаны Crusader Close Support (CS) және Centaur CS крейсерлік танктері сияқты көліктерге мұнараға орнатуға мүмкіндік берді.