Кіріспе

1957 жылы жазылған Владимир Набоковтың романы.

«Пнин» – Владимир Набоковтың 13-шы романы және ағылшын тілінде жазылған төртінші туындысы; ол 1957 жылы жарық көрді. «Пниннің» АҚШ-тағы сәттілігі Набоковтың әдеби мансабын биік деңгейге көтерді. Романның аттас басты кейіпкері, Тимофей Павлович Пнин – 50-ге жуық жастағы, АҚШ-та тұратын орыс туған ассистент профессор. Оның мінезі Набоковтың әріптесі Марк Шефтелдің және өзінің өмірінен алынған деп саналады. Ресей революциясы мен ол «Гитлер соғысы» деп атаған оқиғалар салдарынан елден қуылған Пнин, Набоковтың өзі оқыған Корнелл университеті мен Уэлсли колледжінен шабыттанған, ойдан шығарылған Уэйнделл колледжінде орыс тілін оқытады.

1-тарау

Тимофей Павлович Пнин, басты кейіпкер, Уэйнделл колледжінің орыс тілінен профессор; "толық шала" шашы бар, "күшті денелі", "жіңішке аяқтары" және "әйел сияқты аяқтары" бар. Пнин Уэйнделлден Кремонаға пойызбен жол тартады, онда ол қонақ лекция оқуы тиіс. Ол лекция қағаздарын жоғалтып алуы немесе оларды түзетіп жатқан студенттік эссемен шатастырып алуы мүмкін деген қорқынышпен мазасыздыққа толы. Ол қателесіп, дұрыс емес пойызға отырып, түсіп қалады. Кремонаға автобусқа отыруға тырысқанда, кенеттен багажының (қағаздарымен бірге) жоғалғанын сезінеді және құрысуға шалдығады. Соңында ол құжаттарын тауып, жүк көлігімен Кремонаға жетеді. Лекциясын оқуға дайын тұрғанда, зал ішінде қайтыс болған ата-анасы мен Ресей революциясынан бұрынғы достарын көріп, түс көреді.

2-тарау

Лоренс Клементс, Вайнделлдің профессорлық-оқытушылық құрамындағы әріптесі, және оның әйелі Джоан, қыздары Изабель үйленіп, көшіп кеткеннен кейін жаңа тұрғын іздеп жүр. Пнин – жаңа тұрғын, ол туралы Вайнделл кітапханашысы миссис Тейер хабарлаған. Клементстер Пниннің ерекшеліктерін және өзгеше сөздерін ұната бастайды. Содан кейін Пниннің бұрынғы әйелі, доктор Лиза Виндпен арақатынасының тарихы баяндалады. Ол оны Америкаға әкелу үшін, кейін басқа психолог Эрик Виндке кетуі үшін пайдаланды. Лиза Пнинге келеді, бірақ одан тек ұлы Викторға ақша алуды қалайды. Пнин оның мінезін білсе де, махаббаттан бұл сұранышын орындайды. Ол кеткеннен кейін Пнин оның қатыгездігіне қайғырып, "Менде ештеңе қалмады, ештеңе, ештеңе!" – деп айқайлайды.

3-тарау

Пнин Клеменстер үйінде жалғыз қалды, олар Изабельді аралап көруге кеткен. Баяндаушы Пниннің бұрынғы тұрған жерлерін және оның ерекше ағылшын тілін сипаттайды. Пнин орыс тілінен бастауыш сыныпқа сабақ береді, содан кейін кітапханаға барады, онда ол миссис Тейердің әңгіме құрау әрекеттерін назарға алмай, басқа оқырман сұраған кітабын қайтаруға тырысады, бірақ кітап тізімінде сұраған Пниннің өзі екені анықталады. Пнин орыс мәдениеті туралы кітабы үшін зерттеу жұмыстарын жүргізеді, содан кейін советтік үгіт фильмінің көрсетіліміне қатысады, ол оны көңілсіздікке жетелейді. Бұл тарау Изабелдің күйеуін тастап қайтып келгенімен аяқталады. Пнинге жаңа тұрақ табу қажет.

4-тарау

Он төрт жасар Виктор Винд шетел патшасының тақтан түспей, жер аударылуы туралы арман көреді (Бейірткі отты алдын ала көрсетеді). Оның қиялында, Эрик Виндтің орнына осы патша – оның әкесі. Виктор ақылды, қалыпты үлгіге бағынбаған, сурет салуға ерекше қабілеті бар бала ретінде бейнеленеді. Оның ата-анасы оны психоанализден өткізеді, бірақ оның өнер талантын түсіне алмайды, бұл баланың қынжыруына себеп болады. Виктор Сент-Барт мектебінің мұғалімдеріне онша құрмет көрсетпейді, тек сурет салу мұғалімі Лейкке ғана құрметтейді, "зор денелі, қабаулары қалың, қолында шашы бар адам". Виктор Пнинмен Уэйнделл автобус станциясында кездесуге тиіс, ал Пнин оған асығысқандықтан футбол добы мен Джек Лондонның "Кісі ұлы" романын сатып алады. Виктор футболға қызығушылық танытпайды, ал Пнин бұл кездесуді сәтсіздік деп есептейді, Виктор оны үлкен құрметпен қарағанын білмейді.

5-тарау

Пнин досының жазғы үйі "The Pines"-ке барады, онда үй иесі мен қонақтар – орыс эмигранттары және олардың америкалық балалары. Пнин әдетте ағылшын тілді қоғамда өзін ұстай алмайтын болса да, бұл жерде өзін еркін сезінеді, орыс мәдениетін білуін және крокет ойнау шеберлігін көрсетеді. Ортақ дос Пниннің бұрынғы сүйіктісі, нацистік Бухенвальд концлагерінде қаза болған еврей қызы Мира Белочкин туралы әңгімелейді. Тағы біреу Владимир Владимировичті айтады, ол көселектер жөніндегі сарапшы, кейіннен оның Пнин туралы баяндаушы екені белгілі болады.

6-тарау

Пнин Клементстерді, миссис Тейерді, бірнеше Уэйнделл оқытушыларын және өзінің бұрынғы студенті Бетти Блиссті "үйді жылыту тойына" шақырады. Пнин үйді иесінен сатып алуды ойластырып жатыр, бірақ кафедра меңгерушісі доктор Хаген оған жаңа орыс тілі кафедрасы құрылатынын, оны Пнин жұмыс істеуге категорически бас тартатын адам басқаратынын хабарлайды. Пнин Виктордың сыйға берген керемет шыны перне табағын сындыруға азда-кем қалды, ол оның құрметінің белгісі еді.

7-тарау

Баяндаушының кім екені анықталады – орыс-американдық ғалым және лепидоптерші Владимир Владимирович. В.В. Пнинмен кездесулерінің өзінің нұсқасын айтады, ол В.В.-нің Пниннің әкесі, көз дәрігері Павелмен кездесуге барғанда алғаш танысқанын мәлімдейді. В.В. Пниннің бұрынғы әйелі Лизамен Пнин үйленуге асыққанша қарым-қатынаста болған, оның өте жақсы емес "Ахматова стиліндегі" өлеңдерін сынап, оны өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізген. В.В. Пнинге жоғарыдан қарап, көптеген айтқандары кітаптың басында өзі баяндаған оқиғалармен келіспейді. Вейнделлдегі орыс тілі бөлімінің жаңа басшысы В.В. Пнинге қалуын өтініп хат жазады, бірақ Пнин Уэйнделлден кетеді, өзімен бірге қаңғыбас итті алып кетеді. Роман Уэйнделлдегі ағылшын тілі бөлімінің меңгерушісі Джек Кокерллдің В.В.-ге Пниннің Кремонаға дұрыс емес лекция қағаздарын әкелгені туралы айтуымен аяқталады, бұл оқиғаны толық айналдырады.

Жариялану тарихы

Пнин бастапқыда эскиздер сериясы ретінде жазылған, ал Набоков 2-тарауды 1954 жылдың қаңтарында, «Лолита» аяқталып тұрған кезде жазуды бастады. «Пниннің» бөлімдері алғаш рет «Нью-Йоркерде» бөліп-бөліп жарияланды, бұл Набоков АҚШ-та «Лолитаны» басып шығаруға дайын баспагерді іздеп жүргенде табыс табуға мүмкіндік берді. Набоковтың «Пниннің» Viking баспасына жіберген түпнұсқасы он тараудан тұрады және романның басында Пниннің жүрек ауруынан ерте қайтысымен аяқталады. Бірақ редактор Паскаль Ковичи бұл идеяны қабылдамады, содан кейін Набоков романды көптеген өзгерістерге енгізіп, қазіргі атауына тоқтамас бұрын, жұмысты «Қасіретті Пнин» деп атады. Бойдтың сөзінше, «Пнин» – Набоковтың бір жыл бұрын оқыған «Дон Кихот» романына жауабы. Набоков Сервантесті Кихотқа жасаған қатыгездігі үшін сынады, оқырмандарды осы кейіпкердің қайғысына және ұятқа түсуіне күлдіруге тырысқандай. Бойдтың айтуынша, кітаптың атауы осы теорияны одан әрі нығайтады, себебі ол «азап» сөзіне ұқсас және оны жазуға жақын.

Әсерлер

Роман Набоковтың американдық академиялық оқу орындарындағы тәжірибесіне сүйенеді, ең алдымен Корнелл университеті, және бұл университеттегі адамдар мен физикалық егжей-тегжейлермен "толы" деп айтылады. Басты кейіпкер, ішінара, Корнелл университетінің профессоры Марк Шефтелге негізделген, ол "біршама осы ұқсастықтан кейіп көрген" болуы мүмкін. Дегенмен, Уэйнделл кампусының сипаттамасы Уэлслиге көбірек сәйкес келеді. Галя Димент Набоковтың тағы бір Пнинге қатысты әңгімесін айтады: Джеймс Макконки, жазушы және ағылшын әдебиетінің профессоры, Набоков Корнеллден кеткеннен кейін Еуропалық роман курсын мұраға алған, Набоковты еске алады, "оның бүкіл беті қызарған, қызыл түске енген", ол дәріс оқыған сыныптан шығып, әдебиет бөлімінің кеңсесіне (сол кезде әлі бар) кірді. Набоковтың толқуы соншалық, Макконки "оның инсульт немесе басқа да бір нәрсеге шалдығуы мүмкін" деп алаңдады. Ол дірілдеді. Мен құлап кетеді деп ойладым". Бұл "Пнинге тән ашу" студенттердің бірінің, профессор Набоков Достоевскийді талқылаудан бас тартса, студент өзі талқылай ала ма деген сұрағынан туды. Әдеби ықпалдар тұрғысынан алғанда, Пниннің көк машинасымен Уэйнделлден қашуы Николай Гогольдің "Өлі жандар" романының бірінші бөлігінің соңында Чичиковтың қаладан атпен қашуын еске түсіреді.

Қабылдау

Көпшілік пікірге қарамастан, Набоковты АҚШ-та танымал жазушы еткен «Лолита» емес, бір жыл бұрын (1957) Америкада жарық көрген «Пнин» болды. (қате ақпарат – «Пнин» «Лолитадан» кейін жарық көрді) «Пнин» «Лолита» сияқты кең таралмаса да, әдеби ортада белгілі бір оқырман қауымын қамтыды және жақсы пікірлерге ие болды. Жарық көргенінің екінші аптасында «Пниннің» екінші басылымы жарық көрді, ал «Newsweek» журналы Набоковты «қазіргі АҚШ-тағы ең терең, әзілді және сезімтал жазушылардың бірі» деп атады. Бұл Набоков үшін толық жаңалық болды, өйткені оның алғашқы екі ағылшын тіліндегі романы – «Себастьян Найттың нағыз өмірі» (1940) және «Bend Sinister» (1947) американдық жұртшылық тарапынан көбінесе назарсыз қалды. «Пнин» оңтүстік америкалық жазушы Фланнери О’Коннордың (Vintage басылымында алғы сөздің авторы) ерекше сүйіктісі болды, ол күлкілі орыс профессорының тарихын «тамаша» деп бағалады. «Пнин» британ жазушысы Мартин Амистің де сүйіктісі болды, ол оны Набоковтың ең үздік романдарының тізімінде төртінші орынға қойды. «Пниннің» сәттілігі 1958 жылғы «Ұлттық кітап сыйлығы» номинациясымен аяқталды, бұл Набоков үшін жеті номинацияның алғашқысы болды.

Талдау

5-тараудың соңында айтылған бір егжей-тегжейлі мәлімет Пниннің алғашқы махаббаты Мира Белочкиннің тағдырына қатысты. (Набоковтың әйелі Вера да еврей болған). Көптеген Набоков зерттеушілері, мысалы Бойд, Дэвид Вернон, Елена Сомерс және Леона Токер, Пниндегі қасқырдың қайталанатын мотивін атап өтті, ол оны кітап бойына сүйемелдейді және Белочкин есімінің орыс тіліндегі "қасқыр" деген сөздің кішітетім түрінен шыққандығын көрсетті. Уильям У. Роу қасқырлардың Пниннің бұрынғы махаббатының "қайта жандануын" ғана емес, сонымен қатар Мираның рухын қасқырлардан бөлек, "көзсіз бақылаушы" бейнесінде табуға болатынын болжайды. Ол қасқырлар арқылы Пниннің өміріндегі оқиғаларды қадағалап, оларға әсер етеді. Осылайша, Белочкин мен қайталанатын қасқыр арқылы Пнин Холокостқа жасалған нәзік сілтеме болып табылады, онда Набоковтың көптеген таныстары мен оның інісі Сергей қаза тапты. Бойд Мираны "романның моральдық ортасы" деп түсіндіреді және оның соңғы күндері көрсеткен жомарттығы мен қайраттылығы туралы шатасқан әңгімелерде "ол адамзатты ең жақсы және ең осал күйінде бейнелейді" деп санайды. Бұл оқиғаға байланысты американдық Кремона қаласы, онда, оқиғаның моральдық тұрғыдан сенімсіз баяндаушысы бізге хабарлағандай, Пнин оқиғаның басында әйелдер клубында сөйлеу үшін барған; Кремона – бұл Италиядағы қала, онда нацилер жеңілгеннен кейін, бір жылдан астам уақыт бойы еврейлердің кейбіреуі орналасқан "қоныс аударғандар" орталығы болған, содан кейін олар заңды түрде эмиграциялауға рұқсат алған. Мира сияқты, Нейенгаммеге әкелінген Сергей Набоков та үлкен ерлік көрсеткен. Иван Набоковтың айтуынша, Сергей "тамаша адам болған. Ол алған киім-кешектерін, азық-түліктерін мұқтаж жандарға үлестірген". Бойд Пниннің Набоковтың ең танымал кейіпкері Хумберт Хумберттен, "Лолитадан" айқын ерекшелігін атап өтті, ол Пнинмен бір уақытта жазылған. Пнин Хумберттің толық қарсысы: Хумберт өзін биік, сұлу және мінсіз ағылшын тілінде сөйлейтін сүйкімді адам ретінде көрсетсе, Пнин кішкентай, тоқ, ерекше келбетті және күлкілі ағылшын тілімен сипатталады. Олардың әңгімелерінде Хумберт құпия жамандықпен азғырады, ал сырттай қарағанда қарапайым Пнин – жасырылған қасиетті адам. Бұл қарама-қарсылық некеде де көрінеді; Хумберт әйелі Шарлоттаны манипуляциялап, жасырын жек көреді, оны өлтіруді ойлайды және ақырында оның жүрегін жарып, оның кездейсоқ өліміне себеп болады. Пнин, керісінше, әйелі мен бұрынғы әйелі Лиза Виндпен қатыгездікпен күтім көрсетеді, ол оған өзінің таза махаббатынан кез келген қызмет көрсетуге дайын. Соңғысы және ең айқын айырмашылығы – балаларға қатысты қарым-қатынас: Хумберт өзінің асырап алған баласы Долорес Хазды ұрлап, зорлық-зомбылыққа ұшыратады, оны кемсітіп, тәттілермен тойдырады, ал Пнин Лизаның ұлы Виктор Виндке қамқорлықпен және қолдаумен қарастырады, ол белгілі бір мағынада оның асырап алған ұлы. Сәйкесінше, Долорес Хумбертті жек көреді және оған реніш білдіреді және алғашқы мүмкіндікті пайдаланып, оған сатқындық жасайды, ал Виктор Пнинге одан да көп құрмет көрсетеді және оның достығын бағалайды, оны 6-тарауда Виктор Пнинге сатып алған әдемі аквамарин шыны ыдыс символдайды. Артур Мизенер Набоковтың көптеген романдарының кейіпкерлерінің мінез-құлқының салдары ретінде әлеуметтік оқшаулану жиі теріс құбылыс ретінде бейнеленетінін айтты, ал Пнин, орыс эмигрант және Пниннің басты кейіпкері, оны қабылдағандай көрінеді. Мизенердің айтуынша, Пнин "әлеуметтік оқшауланудан өзін-өзі аяудың орнына табысқа жетуіне сенімділікпен және өзінің салауатты сезімін нық сеніп" өмір сүреді. Америка қоғамына қатысты сынға қатысты Мизенер Пниннің "өзіне сенімділігі" әңгіменің "американдық өмірдің таңғажайып байқауын" көрсетеді деп санайды.