Росс Макдональд: Американдық детектив жанрының шебері

Кіріспе

Америкалық жазушы (1915–1983)
авторы

Росс Макдональд – американдық-канадтық қылмыстық әдебиет жазушысы Кеннет Миллер қолданған басты псевдоним (/m//ɪ//l//ər/; 13 желтоқсан 1915 – 11 шілде 1983). Ол Оңтүстік Калифорнияда өтетін және жеке детектив Лью Арчерді басты рөлде бейнелейтін қылмыстық романдар сериясымен ең жақсы танымал. 1970 жылдардан бері Макдональдтың туындылары (әсіресе Арчер романдары) академиялық ортада психологиялық тереңдігі, орын-уақыт сезімі, тілді пайдалану шеберлігі, көркем бейнелерінің күрделілігі және философияны жанрлық әдебиетке үйлестіруі үшін назар аударуда. Канаданың Онтарио провинциясында өскен Макдональд ақырында Калифорния штатына қоныстанды, ол 1983 жылы қайтыс болды. The Wall Street Journal газеті былай деп жазды: «Бізді баурап алатын – Макдональдтың тартымды, лаконикалық стилі, оның әуезді ырғақтары мен талғамды қарапайымдылығы. «Қатал», «нуар», «сырлы» деп атаңыз, маңызды емес. Макдональд, еңкейіп, Дороти Сейерс «Қашқыш әдебиет» пен «Өзін-өзі көрсететін әдебиет» арасындағы шекараны бұзып өтеді. Бұл романдар – оның әдеби алхимиясының жемісі, олардың екеуі де болуға батыл тұрады».

Өмір

Миллар Калифорния штатының Лос-Гатос қаласында дүниеге келді және ата-анасының туған жері – Канаданың Онтарио штатындағы Китченер қаласында өсті. Миллер – шотланд тілінде Миллер тегінің басқаша жазылуы, ал автор өзінің есімін Миллер деп емес, Миллар деп айтқан. Кейін Мичиган университетінде 1952 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1938 жылы Маргарет Штурмға үйленді, бірақ олар жоғары мектеп кезінде-ақ бір-бірін танысқан. 1939 жылы қызы Линда дүниеге келді, ол 1970 жылы қайтыс болды. 1946 жылы отбасы Китченерден Санта-Барбараға көшті. Миллар мансабын арзан журналдарға әңгімелер жазудан бастады және алғашқы төрт романында өзінің нағыз атын қолданды. Олардың алғашқысы – «Қараңғы туннель» романы 1944 жылы жарық көрді. 1944-1946 жылдары теңізде әскери байланыс офицері болып қызмет еткеннен кейін Миллар Мичиганға оралды, онда әдебиет саласынан докторлық диссертациясын қорғады. Докторлық диссертациясы үшін Миллар ақын У.Х. Ауденнің жетекшілігінде оқыды, ол (сол дәуірдегі көрнекті әдеби зиялы үшін ерекше) құпия немесе детективтік әдебиет әдебиет деңгейіне көтеріле алады деп есептеді және Миллардың осы жанрға деген қызығушылығын қолдады. Ол америкалық қатал детективтердің шебері ретінде Дашиэлл Хэммет пен Реймонд Чандлердің негізгі ізбасары деп есептеледі. Макдональдтың жазу стилі алдыңғы буын өкілдерінің лаконикалық стиліне негізделіп, кейіпкерлерінің мотивациясын түсіндіретін және психологиялық тереңдік беретін жаңа көзқарас қосты. Оның сюжеттері, «барокколық әсемдікке» толы деп сипатталған, өте күрделі болды және көбінесе Арчердің жоғары әлеуметтік топтағы клиенттерінің отбасылық құпияларын ашуға байланысты, кейде бірнеше буынға дейін созылатын. Романдардың көптеген сюжеттерінде жоғалған немесе адасқан ұлдар мен қыздар тақырыбы жиі кездеседі. Сынаушылар Макдональдтың құпия жанрдың екі жағын – «кім кінәлі?» және психологиялық триллерді шебер үйлестіруіне жоғары баға берді. Тіпті Макдональдтың тұрақты оқырмандары да оның романдарының соңына күтпеген бұрылыс болатынын сезбейтін. Макдональдтың өмірбаяуын жазған Том Нолан: «Ол кез келген стандарт бойынша ерекше еді. Хэммет пен Чандлер үлгісінде жазылған оның алғашқы кітаптары соғыстан кейінгі Калифорнияның жарқын суреттері және грек және басқа классикалық мифтердің күрделі қайта айтулары болды. Бірте-бірте ол қатал детективтерге тән элементтерді жеке тұлға, отбасы құпиясы, отбасының күнәлі егізі, балалық замандағы жарақат сияқты субъективті тақырыптарға ауыстырды; ерлер мен әйелдердің бір-біріне қалай мұқтаж екені және қалай күресетіні, көмілген өткеннің қазіргі уақытпен бетпе-бет келу үшін қаңқа сияқты қалай көтерілуі. Ол Фрейдтің трагедиялық драмасын және Софоклдің психологиясын детективтік романдарға енгізді, ал оның прозасы поэтикалық бейнелермен жарқырады» деп жазды.

Millar was born in Los Gatos, California, and raised in his Canadian parents' native Kitchener, Ontario. Millar was a Scots spelling of the surname Miller, and the author pronounced his name Miller rather than Millar. Some years later, he attended the University of Michigan and received a PhD in 1952. He married Margaret Sturm in 1938, though they'd known each other earlier in high school. They had a daughter in 1939, Linda, who died in 1970. The family moved from Kitchener to Santa Barbara in 1946. Millar began his career writing stories for pulp magazines and used his real name for his first four novels. Of these he completed the first, The Dark Tunnel, in 1944. After serving at sea as a naval communications officer from 1944 to 1946, Millar returned to Michigan, where he obtained his Ph. D. degree in literature. For his doctorate, Millar studied under poet W. H. Auden, who (unusually for a prominent literary intellectual of the era) held mystery or detective fiction could rise to the level of literature and encouraged Millar's interest in the genre. He has been called the primary heir to Dashiell Hammett and Raymond Chandler as the master of American hardboiled mysteries. Macdonald's writing built on the pithy style of his predecessors by adding psychological depth and insights into the motivations of his characters. His plots, described as of "baroque splendor", were complicated and often turned on Archer's unearthing family secrets of upwardly mobile clients, sometimes going back over several generations. Lost or wayward sons and daughters were a theme common to many of the novels. Critics have commented favorably on Macdonald's deft combination of the two sides of the mystery genre, the "whodunit" and the psychological thriller. Even his regular readers seldom saw a Macdonald denouement coming. Tom Nolan, Macdonald's biographer, wrote, "By any standard he was remarkable. His first books, patterned on Hammett and Chandler, were at once vivid chronicles of a postwar California and elaborate retellings of Greek and other classic myths. Gradually he swapped the hard boiled trappings for more subjective themes: personal identity, the family secret, the family scapegoat, the childhood trauma; how men and women need and battle each other, how the buried past rises like a skeleton to confront the present. He brought the tragic drama of Freud and the psychology of Sophocles to detective stories, and his prose flashed with poetic imagery."

Тану

Лью Арчер романдары 20 ғасырдың ортасындағы ең маңызды американдық детективтік кітаптардың бірі ретінде танылып, жанрға әдеби шеберлік әкелді. Сыншы Джон Леонард Макдональдтың қылмыс әдебиетінің шегінен асып, "үлкен американдық романистке" айналғанын мәлімдеді. Уильям Голдман, Макдональдтың "Қозғалмалы нысана" романын 1966 жылы "Харпер" фильміне бейімдеген, оның туындыларын "америкалық жазушылардың жазған детективтік романдардың ең жақсы сериясы" деп атады. Кейінірек, "Суға батып бара жатқан бассейн" (1975) фильмі де түсірілді, онда детектив "Лью Харпер" рөлінде Пол Ньюман ойнады. Сонымен қатар, "Жер астындағы адам" 1974 жылы телефильм ретінде бейімделді. Мансабында Макдональд бірнеше марапатқа ие болды. 1964 жылы Американың детективтік жазушылар қауымдастығы оған "Суық" романы үшін "Күміс қанжар" сыйлығын табыс етті. Он жыл өткен соң ол Американың детективтік жазушылар қауымдастығынан "Ұлы шебер" сыйлығын алды, ал 1982 жылы Жеке детективтер жазушыларынан "Көз" – өмірлік жетістіктері үшін "Шамус" сыйлығын алды. 1982 жылы ол "Батыстан шыққан автордың немесе Батыс туралы ең үздік туындылары үшін" Лос-Анджелес Таймс газетінің Роберт Кирш сыйлығымен марапатталды.

Британдық омнибустар

Allison & Busby 1990-шы жылдары үш Archer жинағын шығарды. Лью Арчер жинағы. 1-том: «Шөгіп бара жатқан бассейн», «Суық» және «Қош сауын». Лью Арчер жинағы. 2-том: «Қозғалмалы нысана», «Қатігез жағалау» және «Доллардың ар жағы». Лью Арчер жинағы. 3-том: «Ақ азу күлімсіреуі», «Гальтон ісі» және «Көк балға» кіреді.

Шығармашылық емес

Қылмыстық әдебиет туралы – 1973, Санта-Барбара : Capra Press, Серия атауы: Иә! Capra кітапшалар сериясы; № 11, Конгресс кітапханасының библиографиялық мәліметтерінде мына ескерту бар: "Гальтон ісін жазу". Self Portrait, Ceaselessly Into the Past – 1981, Санта-Барбара : Capra Press, кітап алғы сөздері, журналдардағы мақалалар мен сұхбаттар жинағы.