Кіріспе

Көркемдік адвокат Перри Мейсон – американдық қылмыстық қорғаушы заңгер, Эрл Стэнли Гарднердің детективтік туындыларының басты кейіпкері. Перри Мейсон 82 роман мен 4 повесте қонақ ролінде болады, олардың барлығында клиент кісі өлтіру айыбымен сотқа тартылады, көбінесе алдын ала сот отырысы немесе қазылар алдындағы сот процесі өтеді. Әдетте, Мейсон клиентінің кінәсіздігін нақты қылмыскерді тауып дәлелдейді. Бұл кейіпкер Лос-Анджелестегі танымал қылмыстық қорғаушы адвокат Эрл Роджерстен шабыттандырылған. Перри Мейсон кейіпкері кинофильмдерге және ұзақ жылдарға созылған радио сериалдарына бейімделді. Одан кейін Реймонд Беррдің басты рөлде ойнаған CBS телесериалы «Перри Мейсон» (1957–1966) ең танымал бейімделуі болды. Монте Маркхэмнің қатысуымен «Жаңа Перри Мейсон» атты екінші телесериал 1973 жылдан 1974 жылға дейін көрсетілді, ал 1985 жылдан 1995 жылға дейін 30 «Перри Мейсон» телефильмі түсірілді, онда Бёрр 26 фильмде Мейсон рөлін қайта ойнады, 1993 жылы қайтыс болғанға дейін. Үшінші телесериал, Мэтью Рис ойнаған HBO-ның «Перри Мейсон» сериалы 2020 жылы эфирге шықты. «Перри Мейсон» сериасы ең көп сатылған он кітап сериясының тізімінде үшінші орында тұр. 2015 жылы Америка адвокаттар қауымдастығының Ankerwycke баспасы Гарднердің «Перри Мейсон» кітаптарын қайта басылымға шығара бастады, бұл кітаптар АҚШ-та көптен бері басылмаған еді.

Кейіпкер

Бала кезінде Гарднер Перри Мейсон компаниясы шығарған "Youth's Companion" журналын оқыды. Гарднер Мейсонның кейіпкері туралы толыққанды ақпаратты алғашқы романдарында келтірген, ал кейінірек оның мінезі туралы білім көбінесе соңғы туындыларында, телесериалдар мен фильмдерде жақсы түсініледі. Бірінші романында ("The Case of the Velvet Claws", 1933) Мейсон өзін былай сипаттайды: Гарднер Мейсонды клиенттері үшін күрескен, ерекше, қиын немесе мүлдем үмітсіз істерді ұнататын заңгер ретінде көрсетеді. Ол клиенттерді көбінесе олардың мәселесіне деген қызығушылығына байланысты, минималды авансқа қабылдайды және қажет болған жағдайда олардың ісін өзі қаржыландырады. "The Case of the Caretaker's Cat" (1935) романында оның басты қарсыласы, округ прокуроры Гамильтон Бергер былай дейді: "Сіз заңгерден гөрі жақсы детективсіз. Қылмысты шешуге ойын жұмылдырсаңыз, шындықты табасыз". "Майсон мырза, сіз кейде заңға қайшы келетін әдістермен қиын жағдайлардан шығасыз. Сот сізді өзіңіздің және клиенттеріңіздің мүдделерін қорғауға толыққанды қабілетті деп санайды". Тағы бір жиі кездесетін қарсыласы, кісі өлтіру бөлімінің лейтенанты Артур Трагг Мейсонмен заңға деген көзқарасы туралы әңгімелеседі. Мейсон уланудан айығып жатыр, ал Трагг тергеу жүргізіп жатыр. "The Case of the Drowsy Mosquito" (1943) романында ол былай дейді: Романнан алынған мәліметтерден басқа, Перри Мейсон туралы көп ештеңе белгілі емес. Оның отбасы, жеке өмірі, өсіп-өнген ортасы және білімі суреттелмеген, бірақ "The Case of the Sleepwalker's Niece" (1935) кітабының бірінші тарауында оның астрологиялық белгісі Арыстан екені айтылады. Мейсон Пол Дрейкпен кәсіби қарым-қатынаста болады. Дела Стрит – Мейсонның жалғыз байқалатын (бірақ нақты белгіленбеген) романтикалық қызығушылығы. Ол пәтерде тұратыны белгілі, себебі ол кеңсеге бару үшін жиі ұйқысынан оянады; ол үйде ешкімді қабылдамайды. Оның тамақ талғамы белгілі, өйткені көптеген көріністер мейрамханаларда өтеді, сондай-ақ ол автомобиль қууына қатысқандағы жүргізу шеберлігі де айқын көрінеді. Бұл факттерден басқа, оның физикалық келбеті туралы сипаттама өте аз, сондықтан оқырман оның қалай көрінетініне тіпті сенімді емес. 1930 жылдардағы фильмдер Перри Мейсонның кітаптардағы кейіпкеріне сәйкес келмейді және кітаптар мен бейімдеулердің қалған бөлігінде канондық деп қабылданбайтын сюжеттік және кейіпкерлік өзгерістерді қамтиды. Мысалы, бір фильмде Мейсон ұзақ жылдар бойы қызмет еткен хатшысы Дела Стритке үйленеді, ал Пол Дрейк комикалық серігі Спадзи Дрейкке айналады. Телесериал да кейде кітаптардан айтарлықтай өзгеше болады, себебі барлығы 80-ге жуық Перри Мейсон романдары жазылған және телесериалда 270-тен астам эпизод бар. Сондықтан көптеген ойлап тапқан материалдар, фон, сюжеттер мен кейіпкерлер қажет болды, олардың ешқайсысы Гарднердің Перри Мейсон романдарының үздіксіз сериясына енгізілген жоқ. Шындығында, Гарднер телесериал 1957 жылы басталып, 1970 жылы қайтыс болғанға дейін тағы 30-дан астам Перри Мейсон романдарын жазды. Телесериал Мейсонның өткеніне қатысты кейбір меңзеулерді қамтиды. "Жолдан жаңылысқан зымыран туралы" ісінде ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Улити атолында теңізші болып қызмет еткенін айтады. "Жолға апаратын қазына" ісінде ол мина іздеу кемесінде қызмет еткенін айтады. HBO сериалы оны жеке детектив ретінде көрсетеді, ол жұмыс істеп жатқан істі сақтау үшін қажеттілік туындап заңгер болады. Бұл сериалда ол кем дегенде екі буын бұрын отбасында болған сүт фермасының қалдықтарында тұрады. Ол сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, "көк билетпен" (яғни жағымсыз мағынамен) босатылған, мүмкін, өйткені ол уланушы газға ұшыраған, жарақаттарынан құтыла алмаған жолдастарын аянышты түрде өлтірген. Бірінші эпизодта Мейсонның 79-шы дивизияның эмблемасы болып табылатын Лотрин кресінің 79 санымен татуировкасы бар екені көрінеді, бұл оның соғыста Францияда қызмет еткенін көрсетеді. Мейсон сонымен қатар алкогольге тәуелді, ажырасқан әке, ол қайтыс болған ата-анасының фермасын сақтап қалуға тырысады.

Романдар

Джулиан Саймонс Эрл Стэнли Гарднердің "Калифорнияда жиырма жылдан астам заңгерлік тәжірибесі болғанын және ол алған білімді Перри Мейсонның әңгімелерінде тиімді пайдаланғанын, олар заң, сот-медицинасы немесе сағат механизмідей әрі кетіп, ақылға қонымды ғылымға негізделген, сонымен қатар кейіпкерлердің толыққанды жасырылуына" назар салды. Мейсонның романдары Гарднердің жазушылық жолының бастапқы кезеңіндегі танымал детективтік әдебиет үлгісі болғанымен, ерекшелігі – әдетте қылмыстың екі түрлі шешімі ұсынылатын: билік сенген, Мейсонның клиенті кінәлі деген нұсқа, және толыққанды баламалы (нағыз) түсіндірме, онда Мейсонның клиенті кінәсіз екенін, ал қылмысты басқа адам жасағанын дәлелдейді. Көбінесе әр романның екінші жартысы сот залында өтетін оқиғаларға арналады, онда Мейсон баламалы түсіндірмені табады және сот алдында оны дәлелдейді. "Біздің автор қатаң формула бойынша жұмыс істейді; бір жағынан, сюжет ешқашан өзгермейді", - деп жазды Жак Барзун. "Осыны айтқаннан кейін, Гарднердің ондаған ісіндегі кейіпкерлер мен жағдайлардың алуан түрлілігі, сондай-ақ егжей-тегжейлерді ойлап табудағы шеберлігі таң қалдырады және қызықтырады". Кейінгі романдарда ол жасауы мүмкін жалғыз қылмыс – заңсыз кіру, ол Пол Дрейкпен бірге дәлелдерді іздеу кезінде болуы мүмкін. Тіпті сонда да ол өзін ақтауға жеткілікті күшті және тиімді қорғаныс ұсына алады. Гамильтон Бургер Мейсонның заңсыз әрекет жасағанына үнемі сенімді, бірақ оны ешқашан дәлелдей алмайды. Гарднер кейінгі романдарының алдында істерді шешуде маңызды рөл атқарған сот-медициналық сарапшылар мен патологтарға құрмет көрсетумен кіріседі. Гарднер көптеген Мейсон романдарына дұрыс сот-медициналық сараптаманың маңыздылығы туралы ойларын енгізеді. Мысалы, "Қашқан медбике" романында, күйген денелерді анықтау үшін тіс жазбаларын мұқият зерттеу маңызды рөл атқарады. Сол оқиғада медициналық есірткінің заңсыз қайта сатуын қадағалау үшін қосымша заттарды қолдану мүмкіндігі де қарастырылады. Сынаушы Рассел Б. Най Гарднердің романдарының өзіне тән үлгісін байқап, оларды жапондық Но театры сияқты формалды деп сипаттады. Ол сюжеттің негізгі тұстарын былай атады: Адвокат Перри Мейсонның ісі таныстырылады. Мейсон және оның командасы тергеу жүргізеді. Мейсонның клиенті қылмыс жасады деп айыпталады. Тергеу жұмыстары жалғасады. Сот отырысы басталады. Сот залында Мейсон жаңа дәлелдер ұсынады және көбінесе қылмыскерден жауап алады. Перри Мейсон сериясы ең көп сатылатын кітап серияларының тізімінде үшінші орында тұр, жалпы сатылымы 300 миллион данаға жетеді. 2015 жылдың маусым айында Америка Адвокаттар Ассоциациясы өзінің жаңа баспа бөлімі Ankerwycke Гарднердің Перри Мейсон романдарын қайта басып шығаратынын хабарлады. "Жасырын тырнақтар ісі", "Көңілсіз қыз ісі", "Бақытты аяқтар ісі", "Ұлықан ит ісі" және "Қызықты күйеу ісі" – саудалық қағаз түрінде шығарылатын алғашқы бес роман. Перри Мейсон кітаптары АҚШ-та басылымнан тыс болған. 1940 жылғы Warner Bros. фильмі "Granny Get Your Gun" 1937 жылғы Перри Мейсон романы "Қауіпті жесірдің ісі" негізінде түсірілген. Мей Робсон Минерва Хаттон рөлінде ойнайды. Фильмде Перри Мейсон немесе тұрақты кейіпкерлердің ешқайсысы жоқ.

Радио

Перри Мейсон 1943 жылдан 1955 жылға дейін CBS радиосында 15 минуттық күнделікті қылмыс сериясы ретінде радиоға бейімделді. Ол Мейсонның қалыпты бейнесінен мүлдем өзгеше болды, тіпті Гарднер 1956 жылы CBS телеарнасында көрсетіле бастаған күндізгі сериалдың телеверсиясына қолдауын қайтарып алды. Радиосерияның басты идеясы басқа атаумен және кейіпкерлермен «Түннің шеті» деген атаумен жалғасты.

Жаңа Перри Мейсон (1973-1974)

Перри Мейсон тоқтатылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, 1973 жылы "Жаңа Перри Мейсон" атты жаңа телесериал эфирге шықты, онда басты рөлді Монте Маркхэм сомдады. Бірінші маусымының ортасында жойылғанға дейін барлығы 15 бөлім көрсетілді.

Телефильмдер (1985-1995)

Американдық телепродюсерлер Дин Харгроув пен Фред Сильверман Перри Мейсон кейіпкерін 1985 жылдан бастап NBC телеарнасының телефильмдер сериясында жаңғыртты. CBS телесериалының екі тірі қалған жұлдызы – Реймонд Бёрр мен Барбара Хейл Мейсон мен Делла Стрит рөлдерін қайта ойнады. Бірінші телефильмде, «Перри Мейсон қайтып келді» атты туындыда, Мейсон өзінің хатшысы Делланы кісі өлтіру айыбынан сәтті қорғау үшін апелляциялық сот судьясы лауазымынан бас тартады. Хейлдің ұлы Уильям Катт Пол Дрейк кіші рөлінде сомдады. Алғашқы телесериалда жеке тергеуші Пол Дрейкті ойнаған Уильям Хоппер көп жыл бұрын қайтыс болған; Хоппердің суреті Пол Дрейк кішінің үстелінде тұрады. Кейінгі телефильмдерде Мейсон Уильям Р. Мозес ойнаған адвокат Кен Маланскидің қызметін пайдаланды. «Перри Мейсон» телефильмдерінің сериясы Бёрр 1993 жылы бүйрек рагынан қайтыс болғанға дейін жалғасты. «Қойғындық сүйіспеншілік оқиғасы» Бёррдің Мейсонды сомдаған соңғы туындысы болды. Фильм оның қайтысынан кейін көрсетілді және Бёррдің естелігіне арналды. Содан кейін сериалдың атауы «Перри Мейсонның құпиясы» деп өзгертілді, ал Пол Сорвино немесе Хал Холбрук Мейсонның адвокаттары мен достары рөлінде ойнады. Хейл мен Мозес өз рөлдерін жалғастырды, ал Мейсон қаладан кетіп қалғандай көрінді.

Перри Мейсон (2020)

2016 жылдың тамызында HBO жаңа сериал туралы хабарлады. 2017 жылдың тамызында жобаның сценарийшілер құрамы өзгерді, Ролин Джонс пен Рон Фицджеральд Ник Пиццолатоның орнына келді. 2019 жылдың қаңтарында Роберт Дауни өзінің Twitter парақшасында Мэтью Рис жаңа туындыда Перри Мейсон рөлін ойнайтынын мәлімдеді; бастапқыда Дауни Мейсон рөліне өзі түсуге ниеттенген, бірақ кестедегі келіспеушіліктерге байланысты бас тартуға мәжбүр болды. HBO жаңартуы мен қайта құруы оқиғаны Ұлы депрессия дәуіріндегі Лос-Анджелес қаласына көшірді, бұл CBS сериалынан жиырма жыл бұрынғы оқиға (бірақ Гарднердің алғашқы романдарымен үйлеседі). Джон Литгоу мен Татьяна Маслани қосымша рөлдерде ойнады. Бұл мини-сериал шамамен 74,3 миллион долларлық бюджетпен жасалды және алғашқы эпизоды 2020 жылдың 21 маусымында көрсетілді. 2020 жылдың шілдесінде HBO мини-сериалдың екінші маусымына жаңаруын және шоудың тұрақты сериалға айналатынын хабарлады.

Басқа бейімделулер

Перри Мейсон кейіпкері комикстерде және қысқа ғұмырлы (16 қазан 1950 – 21 маусым 1952) комикстер жолағында пайда болды. Ол сондай-ақ Джеймс Камминстің 1986 жылғы "Барлық шындық" атты сестиналар жинағына шабыт берді. 2008 жылы Colonial Radio Theatre on the Air, М. Дж. Эллиотт бейімдеген Гарднердің Перри Мейсон романдарының толық актерлік құраммен аудио театрлық қойылымдар сериясын шығара бастады.