Рэймонд Чандлер: Америкалық детектив жанрының шебері

Кіріспе

Американдық романист және сценарист (1888–1959) АҚШ Армиясының 14-ші бас сержанты

Реймонд Торнтон Чендлер (23 шілде 1888 – 26 наурыз 1959) – американдық-британдық романист және сценарист. 1932 жылы, қырық төрт жасында, Чендлер Ұлы депрессия кезінде мұнай компаниясының басшы қызметінен айырылғаннан кейін детективтік әдебиетке қалам қадап, жазушы болды. Оның алғашқы «Шантажшылар оқ атпайды» атты әңгімесі 1933 жылы танымал «Black Mask» журналында жарияланды. Оның «Ұлы ұйқы» атты тұңғыш романы 1939 жылы жарық көрді. Чендлер өмірінде қысқа әңгімелермен қатар жеті роман жариялады (сегізінші романы, өліміне дейін аяқталуға жақын болған, Роберт Б. Паркер аяқтады). «Плейбек» романынан басқа, қалғандары бірнеше рет киноға түсірілді. Өліміне бір жыл қалғанда ол Американың Құпия Жазушылар Ассоциациясының президенті болып сайланды. Чендлер американдық әдебиетке үлкен стильдік әсер етті. Ол Дашиэлл Хэммет, Джеймс М. Кейн және басқа да «Black Mask» жазушыларымен бірге детективтік әдебиеттің «қатаң» мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Оның романдарының басты кейіпкері Филип Марлоу, Хэмметтің Сэм Спейді сияқты, кейбір адамдар оны «жеке детектив» сөзінің синонимі деп санайды. Екеуі де көптеген адамдар Марлоудың бейнесін сомдаған Хамфри Богартпен кинода ойнады. «Ұлы ұйқы» романы Қылмыс Жазушылар Ассоциациясының 100 ең жақсы қылмыс романдары тізімінде екінші орын алды; «Қош бол, жаным» (1940), «Көлдегі әйел» (1943) және «Ұзақ қоштасу» (1953) да тізімге енді. Соңғы роман американдық қылмыс әңгімелерінің антологиясында «Хэмметтің «Сынық кілті» романынан кейін, жиырма жылдан астам уақыт өткен соң, құпия элементтері бар маңызды және әсерлі әдебиет ретінде танылған алғашқы кітап» деп мақталып жазылған. Чендлер детективтік әдебиеттің білгір сыншысы болды; оның «Қылмыстың қарапайым өнері» осы саладағы канондық эссе болып саналады. Онда ол былай деп жазды: «Осы қараңғы көшелерде өзі қарапайым, таза, қорқынышсыз адам жүруі керек. Детектив толыққанды, қарапайым, бірақ ерекше адам болуы тиіс. Ол, біршама ескірген сөзбен айтқанда, инстинкт бойынша, ойланбастан, тіпті айтпастан, ар-намысы бар адам болуы керек. Ол өз әлеміндегі ең жақсы және кез келген әлемге лайықты адам болуы керек». Паркер Марлоу туралы былай деді: «Чендлер америкалық батырды жасаған сияқты: ақылды, үміткер, ойлы, ержүрек, сезімтал, сыншыл және бүлікшіл – жақсы білетін нәрсені білетін, романтиканы сақтай алатын, мәңгілік лакейдің пальтосын ұстап, күлкіге қалған әлемдегі романтик». Чендлер американ арманының орын жетпеген Қиыр Батыста өмір сүрді, сондықтан оның кейіпкері өзінің ландшафтына ең жақын болды. Чендлер дұрыс кейіпкерді дұрыс жерде тауып, оны жақсылық пен жамандық туралы ойларға жетеледі, дәл сол кезде біздің жақсылыққа деген сенімділігіміз күңкіреп бара жатқанда».

Raymond Thornton Chandler (July 23, 1888 – March 26, 1959) was an American British novelist and screenwriter. In 1932, at the age of forty four, Chandler became a detective fiction writer after losing his job as an oil company executive during the Great Depression. His first short story, "Blackmailers Don't Shoot", was published in 1933 in Black Mask, a popular pulp magazine. His first novel, The Big Sleep, was published in 1939. In addition to his short stories, Chandler published seven novels during his lifetime (an eighth, in progress at the time of his death, was completed by Robert B. Parker). All but Playback have been made into motion pictures, some more than once. In the year before his death, he was elected president of the Mystery Writers of America. Chandler had an immense stylistic influence on American popular literature. He is a founder of the hardboiled school of detective fiction, along with Dashiell Hammett, James M. Cain and other Black Mask writers. The protagonist of his novels, Philip Marlowe, like Hammett's Sam Spade, is considered by some to be synonymous with "private detective". Both were played in films by Humphrey Bogart, whom many consider to be the quintessential Marlowe. The Big Sleep placed second on the Crime Writers Association poll of the 100 best crime novels; Farewell, My Lovely (1940), The Lady in the Lake (1943) and The Long Goodbye (1953) also made the list. The latter novel was praised in an anthology of American crime stories as "arguably the first book since Hammett's The Glass Key, published more than twenty years earlier, to qualify as a serious and significant mainstream novel that just happened to possess elements of mystery". Chandler was also a perceptive critic of detective fiction; his "The Simple Art of Murder" is the canonical essay in the field. In it he wrote: "Down these mean streets a man must go who is not himself mean, who is neither tarnished nor afraid. The detective must be a complete man and a common man and yet an unusual man. He must be, to use a rather weathered phrase, a man of honor—by instinct, by inevitability, without thought of it, and certainly without saying it. He must be the best man in his world and a good enough man for any world." Parker wrote that, with Marlowe, "Chandler seems to have created the culminating American hero: wised up, hopeful, thoughtful, adventurous, sentimental, cynical and rebellious—an innocent who knows better, a Romantic who is tough enough to sustain Romanticism in a world that has seen the eternal footman hold its coat and snicker. Living at the end of the Far West, where the American dream ran out of room, no hero has ever been more congruent with his landscape. Chandler had the right hero in the right place, and engaged him in the consideration of good and evil at precisely the time when our central certainty of good no longer held."

Ерте өмір

Чандлер 1888 жылы Чикагода Флоренс Дарт (Торнтон) пен Морис Бенджамин Чандлердің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол өзінің балалық шағын Небраска штатының Платсмут қаласында, анасы мен әкесімен бірге, туыстары мен анасының қарындасы және күйеуінің жанында өткізді. Чандлердің әкесі, теміржолда жұмыс істейтін, алкогольге тәуелді инженер, отбасын тастап кетті. Рейдің анасы Ирландиядан келген еді. 1900 жылы ол Рейді Ұлы Норвуд аймағына, қазіргі Англияның Кройдон қалалық округіне көшірді, оның мақсаты Рейге ең жақсы білім беру болды. Уотерфордта (Ирландия) табысты заңгер ағасы оларды Чандлердің анасының анасымен бірге тұрып жатқанда қолдады. Реймонд актер Макс Адрианның туысы, Корольдік Шекспир компаниясының негіздеуші мүшесі болды; Макстың анасы Мейбл Флоренс Торнтонның қарындасы еді. Чандлер классикалық білімді Лондонның Дулуич колледжінде (авторларының бірі П. Г. Водхаус болатын жеке мектеп) алды. Ол университетке түспеді, орнына Париж мен Мюнхенде шетел тілдерін жетілдірумен айналысты. 1907 жылы ол мемлекеттік қызметке емтихан тапсыру үшін британдық азаматтыққа қабылданды. Содан кейін ол Адмиралтействода бір жылдан астам жұмыс істеді. Оның алғашқы өлеңі сол кезде жарық көрді. Чандлер мемлекеттік қызметтегі бас иеліксіздікті ұнатпады және отбасын қатты алаңдатқан қызметтен кетіп, Daily Express газетінің тілшісі болды, сондай-ақ The Westminster Gazette үшін де жазды. Ол тілші ретінде сәттілікке жетпеді, бірақ рецензиялар жариялады және романтикалық поэзия жазуды жалғастырды. Ричард Бархам Миддлтонмен болған кездесу оған жазушылық мансабын кейінге қалдыруға ықпал етті. "Мен сондай-ақ Ричард Миддлтон есімді жас, сақалды, қайғылы көзді жігітпен таныстым. Біраз уақыттан кейін ол Антверпенде өз-өзіне қол жұмсады, мен оны үмітсіздікке берілгендік деп айтар едім. Бұл оқиға маған қатты әсер етті, өйткені Миддлтон маған мендегіден гөрі әлдеқайда көп талантқа ие болғандай көрінді; егер ол оны іске асыра алмаса, мен де іске асыра алмайтын болдым". Ол сол кездегіні еске түсіріп былай деді: "Әрине, сол кезде де, қазір де көптеген әдеби апталықтарда фрилансер ретінде лайықты өмір сүретін дарынды жастар бар", бірақ "Мен дарынды жас емеспін. Мен де бақытты емеспін". 1912 жылы ол Уотерфордтағы ағасынан қарыз алып, оны пайызбен қайтаруға міндеттенді. Ол Америкаға оралып, туыстарына барып, Сан-Францискода қоныстанды, онда ол бухгалтерлік есеп бойынша хат арқылы оқу курсын бітірді, мерзімінен бұрын аяқтады. 1912 жылдың соңында анасы оған қосылды. Чендлердің адвокаты және мұнай кәсіпкері Уоррен Ллойдтың ынталандыруымен олар 1913 жылы Лос-Анджелеске көшіп барды, онда ол теннис ракеткаларын тігіп, жеміс жинады және үнемдеуге мәжбүр болды. Ол Лос-Анджелес кремханасында тұрақты жұмыс тапты. 1917 жылы ол Викторияға сапар шекті, тамыз айында 50-ші күш-жігер батальонына қосылды. Ол Франциядағы 7-ші батальонда (Британдық Колумбия полкі) соғысқа қатысты. Пандемия кезінде ол екі рет испан тұмауымен ауруханаға жатты және соғыс аяқталған кезде жаңадан құрылған Корольдік әуе күштерінде (RAF) ұшқышқа оқуға түсті. 1922 жылы бухгалтер және аудитор ретінде бастаған Чандлер 1931 жылы Дабни мұнай синдикатының жоғары жалақылы вице-президенті болды, бірақ оның алкоголизм, жұмыстан қалу, әйел қызметкерлермен байланыс және өзін-өзі өлтірумен қорқытуы мәселелері болды. Оның алғашқы романы "Ұлы ұйқы" 1939 жылы жарық көрді, онда детектив Филип Марлоу бірінші тұлғада сөйлейді. 1950 жылы Чандлер өзінің ағылшындық баспасына Хамиш Гамильтонға жазған хатында неге ол арзан журналдарды оқи бастағанын және кейін олар үшін жазғанын түсіндірді: Тынық мұхит жағалауында автомобильмен саяхаттап жүргенде, мен арзан болғандықтан лақтыруға болатын арзан журналдарды оқи бастадым, өйткені мен әйелдер журналдары деп аталатын нәрсеге ешқашан қызығушылық танытқан емеспін. Бұл "Қара маска" тобының гүлденген кезі болды (егер мен оны гүлденген кезі деп атасам) және маған кейбір жазбалардың өте күшті және адал екені әсер етті, тіпті оның қарапайымдылығы болса да. Мен бұл әдебиет жазуды үйренудің және сол уақытта аз ақша табудың жақсы жолы деп шештім. Мен 18000 сөзді құрайтын повестьті бес ай бойы жазып, 180 долларға саттым. Содан кейін мен артқа қараған емеспін, бірақ менде көптеген алаңдатарлық кезеңдер болды. Оның екінші Марлоу романы "Қош бол, жаным" (1940) басқа сценаристтер бейімдеген үш фильмнің негізі болды, соның ішінде 1944 жылы шыққан "Менің сүйіктіме өлім" фильмі, Дик Пауэлл ойнаған Марлоу кейіпкерінің экранға тұңғыш рет түсірілуін көрсетті (Чандлер Марлоуды сомдаған Пауэллді мақтап, оның шеберлігіне риза болды). Әдебиеттік табыс пен фильмге бейімделулер Чандлердің өзі сценарий жазушы ретінде сұранысқа ие болуына әкелді. Ол Билли Уайлдермен бірлесіп "Қос өлім" (1944) фильмін жазды, ол Джеймс М. Кейннің осы аттас романына негізделген. Нуар сценарийі "Оскар" сыйлығына ұсынылды. Уайлдер былай деді: "Мен жай ғана құрылымды басқаратынмын және көптеген диалогтарды жасайтынмын, ал ол (Чандлер) оны түсініп, құрылысқа қатысатын еді". Уайлдер фильмді есімде қалдыратын диалогтың көп бөлігі Чандлерге тиесілі екенін мойындады. Чандлердің өндіріске қойылған жалғыз түпнұсқа сценарийі "Көк далия" (1946) болды. Ол сценарийге аяқтау жаза алмады және продюсер Джон Хаусманның айтуынша, Чандлер оны тек мас күйде, тәулік бойы жұмыс істейтін хатшылар мен жүргізушілердің көмегімен аяқтай алады деп мәлімдеді, Хаусман оған келісті. Сценарий Чандлерге сценарий үшін екінші "Оскар" номинациясын әкелді. Чандлер Альфред Хичкокпен бірлесіп "Пойыздағы жаттар" (1951) сценарийін жазды, ол Патриция Хайсмиттің романына негізделген ирониялық қылмыстық оқиға. Ол бұл романның ықпалсыз екенін ойлады. Чандлер Хичкокпен келіспеді және Хичкок Чандлер оны "семіз қаскөй" деп атағанын естігеннен кейін олар сөйлесуін тоқтатты. Хичкок Чандлердің екі сценарий нұсқасын студия қоқысының жәшігіне лақтырып, мұрынды ұстап көрсетті, бірақ Чандлер Цзензи Ормондемен бірге жетекші сценарий авторы болып қалды. 1946 жылы Чандлерлер Сан-Диего қаласының жағалау аймағындағы Ла-Хойяға көшіп барды, онда Чандлер екі Филип Марлоу романын – "Ұзақ қоштасу" және өзінің аяқталған соңғы туындысын – "Қайта ойнатуды" жазды. Соңғысы ол Universal Studios үшін жазған, бірақ экранға түспеген сот драмасының сценарийінен алынған. Өлімінен кейін аяқталмаған романның төрт тарауы 1989 жылы құпия жанрдың авторы және Чандлердің жанкүйері Роберт Б. Паркердің күшімен "Пудл Спрингс" атты соңғы Филип Марлоу романына айналды. Паркер авторлық құқықты Чандлермен бөліседі. Паркер кейін "Ұлы ұйқыға" жалғас ретінде "Арманға оралу" романын жазды, ол түпнұсқа романнан цитаталармен толтырылған. Чандлердің соңғы Марлоу әңгімесі, шамамен 1957 жылы жазылған, "Қалам" деп аталды. Кейін ол 1983–86 жылдар аралығында HBO мини-сериалында "Жеке детектив Филип Марлоу" атты эпизодтың негізі болды, онда Филип Марлоу рөлін Пауэрс Бут ойнады. 2014 жылы "Принцесса мен саудагер" (1917) атты бұрын белгісіз комикалық опера, либреттосы Чандлерге, ал музыкасы Джулиан Паскальға тиесілі, Конгресс кітапханасының каталогталмаған қорында табылды. Бұл туынды жарияланбаған және қойылмаған. Чандлердің мұрагерлері оны "жай ғана қызықты" деп бағалады. Актер және режиссер Пол Сэнд басқаратын шағын команда операны Лос-Анджелесте қоюға рұхсат алуға тырысып жатыр.

Chandler was born in 1888 in Chicago, the son of Florence Dart (Thornton) and Maurice Benjamin Chandler. He spent his early years in Plattsmouth, Nebraska, living with his mother and father near his cousins and his aunt (his mother's sister) and uncle. Chandler's father, an alcoholic civil engineer who worked for the railway, abandoned the family. To obtain the best possible education for Ray, his mother, originally from Ireland, moved them to the area of Upper Norwood in what is now the London Borough of Croydon, England in 1900. Another uncle, a successful lawyer in Waterford, Ireland, reluctantly supported them
while they lived with Chandler's maternal grandmother. Raymond was a first cousin to the actor Max Adrian, a founding member of the Royal Shakespeare Company; Max's mother Mabel was a sister of Florence Thornton. Chandler was classically educated at Dulwich College, London (a public school whose alumni include the authors P. G. Wodehouse He did not go to university, instead spending time in Paris and Munich improving his foreign language skills. In 1907, he was naturalized as a British subject in order to take the civil service examination, which he passed. He then took an Admiralty job, lasting just over a year. His first poem was published during that time. Chandler disliked the servility of the civil service and resigned, to the consternation of his family, became a reporter for the Daily Express and also wrote for The Westminster Gazette. He was unsuccessful as a journalist, but he published reviews and continued writing romantic poetry. An encounter with the slightly older Richard Barham Middleton is said to have influenced him into postponing his career as writer. "I met also a young, bearded, and sad eyed man called Richard Middleton. Shortly afterwards he committed suicide in Antwerp, a suicide of despair, I should say. The incident made a great impression on me, because Middleton struck me as having far more talent than I was ever likely to possess; and if he couldn't make a go of it, it wasn't very likely that I could." Accounting for that time he said, "Of course in those days as now there were clever young men who made a decent living as freelances for the numerous literary weeklies", but "I was distinctly not a clever young man. Nor was I at all a happy young man." In 1912, he borrowed money from his Waterford uncle, who expected it to be repaid with interest, and returned to America, visiting his aunt and uncle before settling in San Francisco for a time, where he took a correspondence course in bookkeeping, finishing ahead of schedule. His mother joined him there in late 1912. Encouraged by Chandler's attorney/oilman friend Warren Lloyd, they moved to Los Angeles in 1913, where he strung tennis rackets, picked fruit and endured a time of scrimping and saving. He found steady employment with the Los Angeles Creamery. In 1917, he traveled to Victoria, where in August he enlisted in the 50th Reinforcement Battalion Canadian Expeditionary Force. He saw combat in the trenches in France with the 7th Battalion C. E. F. (British Columbia Regiment). He was twice hospitalized with Spanish flu during the pandemic and was undergoing flight training in the fledgling Royal Air Force (RAF) when the war ended. Having begun in 1922 as a bookkeeper and auditor, Chandler was by 1931 a highly paid vice president of the Dabney Oil Syndicate, but his alcoholism, absenteeism, promiscuity with female employees, and threatened suicides

His first novel, The Big Sleep, was published in 1939, featuring the detective Philip Marlowe, speaking in the first person. In 1950, Chandler described in a letter to his English publisher, Hamish Hamilton, why he began reading pulp magazines and later wrote for them:

Wandering up and down the Pacific Coast in an automobile I began to read pulp magazines, because they were cheap enough to throw away and because I never had at any time any taste for the kind of thing which is known as women's magazines. This was in the great days of the Black Mask (if I may call them great days) and it struck me that some of the writing was pretty forceful and honest, even though it had its crude aspect. I decided that this might be a good way to try to learn to write fiction and get paid a small amount of money at the same time. I spent five months over an 18,000 word novelette and sold it for $180. After that I never looked back, although I had a good many uneasy periods looking forward. His second Marlowe novel, Farewell, My Lovely (1940), became the basis for three movie versions adapted by other screenwriters, including the 1944 film Murder My Sweet, which marked the screen debut of the Marlowe character, played by Dick Powell (whose depiction of Marlowe was applauded by Chandler). Literary success and film adaptations led to a demand for Chandler himself as a screenwriter. He and Billy Wilder co wrote Double Indemnity (1944), based on James M. Cain's novel of the same title. The noir screenplay was nominated for an Academy Award. Said Wilder, "I would just guide the structure and I would also do a lot of the dialogue, and he (Chandler) would then comprehend and start constructing too." Wilder acknowledged that the dialogue which makes the film so memorable was largely Chandler's. Chandler's only produced original screenplay was The Blue Dahlia (1946). He had not written a denouement for the script and, according to producer John Houseman, Chandler concluded he could finish the script only if drunk, with the assistance of round the clock secretaries and drivers, which Houseman agreed to. The script gained Chandler's second Academy Award nomination for screenplay. Chandler collaborated on the screenplay of Alfred Hitchcock's Strangers on a Train (1951), an ironic murder story based on Patricia Highsmith's novel, which he thought implausible. Chandler clashed with Hitchcock and they stopped talking after Hitchcock heard Chandler had referred to him as "that fat bastard". Hitchcock made a show of throwing Chandler's two draft screenplays into the studio trash can while holding his nose, but Chandler retained the lead screenwriting credit along with Czenzi Ormonde. In 1946, the Chandlers moved to La Jolla, an affluent coastal neighborhood of San Diego, California, where Chandler wrote two more Philip Marlowe novels, The Long Goodbye and his last completed work, Playback. The latter was derived from an unproduced courtroom drama screenplay he had written for Universal Studios. Four chapters of a novel, unfinished at his death, were transformed into a final Philip Marlowe novel, Poodle Springs, by the mystery writer and Chandler admirer Robert B. Parker, in 1989. Parker shares the authorship with Chandler. Parker subsequently wrote a sequel to The Big Sleep entitled Perchance to Dream, which was salted with quotes from the original novel. Chandler's final Marlowe short story, circa 1957, was entitled "The Pencil". It later provided the basis of an episode of the HBO miniseries (1983–86), Philip Marlowe, Private Eye, starring Powers Boothe as Marlowe. In 2014, "The Princess and the Pedlar" (1917), a previously unknown comic operetta, with libretto by Chandler and music by Julian Pascal, was discovered among the uncatalogued holdings of the Library of Congress. The work was never published or produced. It has been dismissed by the Raymond Chandler estate as "no more than a curiosity." A small team under the direction of the actor and director Paul Sand is seeking permission to produce the operetta in Los Angeles.

Кейінгі өмір және өлім

Сисси Чендлер 1954 жылы ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Жүрегі ауырсынып, мас күйде Чендлер оның күлін жерлеуді ұмытып, 57 жыл бойы Сайпресс-Вью кесенесінің жертөлесіндегі қоймада қалдырды. Сиссинің өлімінен кейін Чендлердің жалғыздығы клиникалық депрессияға ұшырауын күшейтті; ол қайтадан ішімдікке бет бұрды, ұзақ тоқтамады, және оның жазғандарының сапасы мен көлемі нашарлады. 2011 жылдың 14 ақпанында Сиссинің күлі Сайпресс-Вьюдан Маунт-Хоупқа жеткізіліп, олар тілегендей Чендлердің қабірінің үстіне жаңа қабір тасына қойылды. Салтанатқа 100-ге жуық адам қатысты, олардың ішінде пастор Рендал Гарднер, Пауэрс Бут, Джудит Фриман және Айсса Уэйн сөз сөйледі. Ортақ қабір тасында "Өлі адамдар сынған жүректерден ауыр" деген цитата жазылған, бұл "Ұлы ұйқы" романынан алынған. Чендлердің алғашқы қабір тасын Жан Фракасс және оның балалары орнатқан, ол әлі де қабірдің басында тұр; ал жаңасы - аяғында.