Кіріспе

Түсті баспа – суретті немесе мәтінді түс түрінде көшіру (қарапайым қара-ақ немесе монохромды баспадан өзгеше).

Түсті баспаның тарихы

Шығыс Азия мен Еуропада матаға ағаштан ойылған қалыптарды қолдану, қағазға басудан бұрын пайда болды, және түрлі түсті суреттер жасау үшін әртүрлі қалыптар қолданылуы кең таралған. Қағазға басылған суреттерге түс қосудың ең алғашқы тәсілі – қолмен бояу болды, және бұл әдіс Еуропа мен Шығыс Азияда кеңінен қолданылды. Қытай ағаш кескіндерінде бұл тәсіл кем дегенде 13 ғасырдан бері қолданылып келеді, ал еуропалықтар 15 ғасырда осыны енгізгеннен кейін көп ұзамай, кейде өте шеберлікпен, 19 ғасырға дейін қолданыла берді. Британдық Ordnance Survey карталарының кейбір ресми элементтері 1875 жылға дейін ұлдармен қолмен боялған. Ертедегі еуропалық баспа кітаптарында қолжазбалардағыдай, әріп басы, рубрикалар және басқа да элементтерге арналған бос орындар қалдырылды, сондай-ақ кейбір кітаптарда әсем шекаралар мен миниатюралар да болды. Бірақ бұл 1500 жылдан кейін сирек кездесе бастады.

Шығыс Азия

Шығыс Азияда мәтін мен суреттерді басудың дәстүрлі әдісі ағаштан жасалған баспа болды, бұл батыстағы ағаш кескісімен бірдей техника. Әрқайсысы әртүрлі түспен боялған бірнеше блоктарды пайдаланып, бірнеше түспен басу мүмкіндігі ерте заманнан-ақ белгілі болған.

Қытай

Британдық өнер тарихшысы Майкл Салливан: «Қытайда және жалпы әлемдегі ең ерте белгілі түсті баспа – 1346 жылы жасалған буддалық сутраның екі түсті алқасы» деп жазады. Түсті баспалар кейін Мин әулеті дәуірінде де қолданылды. Қытай ағаш кескіш баспасында, ерте түсті ағаш кескіндері көбінесе өнерге арналған сәнді кітаптарда, әсіресе сурет салу өнерінде жиі кездеседі. Алғашқы белгілі мысалы – 1606 жылы басылған сия таяқтары туралы кітап, ал түсті техника он жетінші ғасырда жарық көрген сурет кітаптарында ең жоғары деңгейіне жетті. Ерекше мысалдардың бірі – 1633 жылы Мин дәуірінің қытай суретшісі Ху Чжэньянның «Он бамбук студиясының суреттері мен жазбалары туралы трактаты», сондай-ақ 1679 және 1701 жылдары басылған және бес түспен басылған «Күкі тұқымы бағының нұсқаулығы».

Еуропа

Түсті басып шығарудың алғашқы әдістерінің көпшілігі әр түске жеке басылымды қажет етті, бірақ егер түстер бөлек болса, оларды бірге басып шығарудың әртүрлі тәсілдері болды. Құдай қызметіндегі кітаптар мен көптеген басқа да кітаптарға әдетте қызыл түспен басылатын рубрикалар қажет болды; мұндай басылымдар ұзақ уақыт бойы әр бет үшін жеке қызыл формамен басылып келді. Жеке жапырақтарды басып шығару үшін басқа әдістер де қолданылды. Клароскуро ағаш кескіні – 16 ғасырдың басында дамыған еуропалық әдіс. Онда сызықтық бейнесі бар қалыпты ағаш кескіні блогына ("сызық блогы") әртүрлі түстерде басылған бір немесе бірнеше "тон блогы" қосылатын болған. Бұл әдіс Германияда дамыды; ал Италияда жуынды сурет сияқты эффект жасау үшін көбінесе тек тондық блоктар ғана қолданылды. Якоб Кристоф Ле Блон әдетте мезотинт техникасында үш интальио тақтаны пайдаланатын әдіс жасады; олар түстердің кең ауқымын алу үшін үстіне басылатын болды. 19 ғасырда Еуропада ағаш кесу (техникалық тұрғыда хромоксилография) және басқа да әдістерді қолдана отырып, түрлі түсті басып шығарудың бірнеше әдістері жасалды, олар алғаш рет кең коммерциялық сәттілікке жетті, сондықтан кейінгі онжылдықтарда орташа үйлерде көптеген мысалдарды кездестіруге болар еді, олар қабырғадағы басылымдар мен кітап иллюстрациялары ретінде ілініп тұратын. Джордж Бакстер 1835 жылы қара немесе қою түспен басылған, содан кейін ағаш кескілерден жиырмаға дейін әртүрлі түстермен басылған интальио сызық тақтасын (немесе кейде литографияны) пайдаланатын әдісті патенттеді. Эдмунд Эванс рельеф пен ағаштан толықтай пайдаланып, он бір түрлі түске дейін қолданды, ал кейіннен балалар кітаптарының иллюстрацияларына маманданған, азырақ блоктарды қолданып, бірақ түстерді үйлестіру үшін қатты емес түстерді үстіне басып шығарды. Рэндольф Кальдекотт, Уолтер Крейн және Кейт Гринауэй сияқты ағылшын суретшілері Еуропада қол жетімді және сәнге енген жапондық басылымдарынан әсер алып, сәйкес стильді жасады, олардың ерекшелігі – түстің жазық аймақтары. Хромолитография дамыған тағы бір процесс болды, ол 19 ғасырдың соңына қарай басымдыққа ие болды, бірақ бұл әр түс үшін жеке тас басылымдарын қажет етті. Механикалық түс бөлімі, бастапқыда үш түрлі түсті сүзгілермен түсірілген суреттердің фотосуреттерін пайдалану арқылы, қажетті басылымдар санын үшке дейін азайтты. Мырыш пластиналары бар цинкография кейіннен литографиялық тастарды алмастырды және 1930 жылға дейін түсті басып шығарудың ең көп таралған әдісі болып қала берді.

CMYK

Түсті басып шығару сапалы түстерді алу үшін бірнеше қадамдардан немесе түрлендірулерден тұрады. Келесі бөлімдер CMYK түсімен суретті қайта шығару кезінде қолданылатын қадамдарға назар аударады. Кез келген табиғи көрініс немесе түсті фотосурет оптикалық және физиологиялық тұрғыдан үш негізгі түске – қызыл, жасыл және көк түске – бөліне алады. Бұл түстердің шамамен тең мөлшерде араласуы ақ түсті сезінуге, ал әртүрлі пропорциялары басқа түстердің көру сезімдерін тудыруға себеп болады. Кез келген екі негізгі түстің шамамен тең мөлшерде үйлесуі екіншілік түстің пайда болуына әкеледі. Мысалы, қызыл мен жасыл сары, қызыл мен көк – күлгін, ал жасыл мен көк – түркіз түсін береді. Сары түс ғана интуицияға қайшы келеді. Сары, түркіз және күлгін тек «негізгі» екіншілік түстер. Негізгі түстердің тең емес қоспалары көптеген басқа түстерді тудырады, олардың барлығы «үшіншілік» деп санауға болады. Түсті суреттерді көбейтудің көптеген әдістері болғанымен, графикалық процестер мен өнеркәсіптік жабдықтар қағазға түсті суреттерді жаппай көбейту үшін қолданылады. Осы мағынада «түсті басып шығару» газеттер мен журналдарды, брошюраларды, карточкаларды, плакаттарды және бұқаралық нарыққа арналған ұқсас өнімдерді басып шығару үшін мыңдаған немесе миллиондаған дана шығаратын баспа машиналарына сәйкес келетін көбейту әдістерін қамтиды. Өндірістік немесе коммерциялық баспаның осы түрінде, түсті фотосуреттер сияқты толық түсті суреттерді басып шығару үшін қолданылатын әдіс төрт түсті процесс немесе жай ғана процесс басып шығару деп аталады. Төрт түрлі сия қолданылады: үш екіншілік түс және қара. Бұл сия түстері – түркіз, күлгін, сары және қара (key); олар CMYK деп белгіленеді. Түркізді қызылға қарсы, күлгінді жасылға қарсы, ал сарыны көкке қарсы деп қарастыруға болады. Бұл сиялар жартылай мөлдір (түсікті). Бірінен соң бірі келетін баспа кескіндерінің нәтижесінде қағазға екі сия жабысып тұрған жерде негізгі түс көрінеді. Мысалы, сары (көк түсті алып тастау) күлгінмен (жасыл түсті алып тастау) басып шығарылғанда қызыл түс пайда болады. Егер үш сия бір-біріне жабысып тұрса, жарықтың көбісі жұтылып, қара түске жақын түс пайда болады. Бірақ практикалық тұрғыдан қара сияны жеке қолдану үш түсті сияны араластырудан арзан әрі тиімді. Екіншілік немесе субтрактивті түстер – түркіз, күлгін және сары – принтерлер мен акварель суретшілері үшін «негізгі» саналады (олардың негізгі сиялары мен бояулары мөлдір болады). Төрт түсті басып шығару үшін суреттерді дайындау үшін екі графикалық әдіс қажет. «Препресс» кезеңінде түпнұсқа суреттер «түсті бөлу» және «көрсету» немесе «жартылай тонировка» арқылы баспа машинасына қолдануға болатын нысандарға аударылады. Бұл қадамдар литографиялық принциптерге негізделген баспа машиналарында түсті бедерлерді қағазға көшіретін баспа табақтарын жасауға мүмкіндік береді. Толық түсті басып шығарудың бір әдісі – алты түсті процесс (мысалы, Pantone Hexachrome жүйесі), ол дәстүрлі CMYK сияларына қызғылт сары және жасыл түстерін қосады, бұл түстердің ауқымын кеңейтіп, оларды жарықтандырады. Алайда, мұндай баламалы түстер жүйесі әлі де түсті бөлу, жартылай тонировка және литографияға сүйенеді. Алты түсті басып шығару басып шығару мүмкіндігін арттыру және өндірісті ұлғайту үшін кеңінен қолданылады. Жаңадан пайда болып келе жатқан әдіс – кеңейтілген түстер ауқымымен басып шығару немесе жеті түсті басып шығару, ол жасыл, қызғылт сары және қызғылт түсті тағы үш түс қосады. Бұл әдіс OGV басып шығару деп те аталады. EPSON SureColor сериясы сияқты цифрлық сия ағызу принтерлері бұл әдісті Pantone түстерінің 99% -ын қайта өндіру үшін сәтті қолданады. Түсті басып шығаруда бір немесе негізгі түстер емес, басқа түсті сиялар да қолданылуы мүмкін. Шешілген сандағы түсті сияларды немесе негізгі түстерге қосымша түсті сияларды қолдану «спот түс» басып шығару деп аталады. Әдетте, спот түс сиялары қағазда басқа сиялармен араласып, түрлі түстер мен реңктерді шығару үшін емес, жеке басып шығаруға арналған формулалар болып табылады. Спот түс сияларының қатары, бояу сияқты, шексіз және төрт түсті процесспен шығарылатын түстерден әлдеқайда кең. Спот түс сиялары нәзік пастель түстерден бастап қарқынды флуоресценттік және металл жарықтандырғыш түстерге дейін болады.

Түсті бөлу процесі

Әдетте түсті бөлу – түсті бөлушінің жауапкершілігі. Бұл файлды басып шығаруға дайын күйге келтіріп тазалауды және баспаға дейінгі мақұлдау процесі үшін үлгі жасауды қамтиды. Түсті бөлу процесі бастапқы суретті қызыл, жасыл және көк түс компоненттеріне бөлуден басталады (мысалы, сандық сканер арқылы). Цифрлық бейнелеу технологиясы дамығанға дейін, бұл әдіс әр түске сәйкес сүзгілерді қолданып, суретті үш рет түсіруді білдірді. Бұл қалай жасалса да, қажетті нәтиже – бастапқы суреттің қызыл, жасыл және көк (RGB) компоненттерін көрсететін үш сұр түсті суреттер. Келесі қадам – әр бөліністі кері қайтару. Қызыл компоненттің теріс суреті жасалғанда, алынған сурет суреттің көк түс компонентін көрсетеді. Сол сияқты, жасыл және көк түс компоненттерінің теріс суреттері тиісінше қызғылт және сары түсті бөліністерді жасау үшін қолданылады. Бұл циан, маджента және сары түстерінің субтрактивті негізгі түстері болып табылады, себебі олардың әрқайсысы ақ жарықтан бір аддитивті негізгі түс алынғаннан кейін үш аддитивті негізгі түстің (RGB) екеуін көрсетеді. Түсті көбейту үшін қолданылатын үш негізгі түс – циан, маджента және сары. Бұл үш түсті әртүрлі мөлшерде қолданып басып шығарғанда, түпнұсқаның дұрыс көшірмесін алуға болады, бірақ іс жүзінде бұл әрқашан осылай бола бермейді. Сыяптардың шектеулілігіне байланысты, қара түстер лас және бүркеулі болып көрінеді. Бұл мәселені шешу үшін қара түсті бөлініс жасалады, ол суреттің көлеңкесі мен контрастын жақсартады. Бастапқы суреттен қара түсті бөлініс алу үшін көптеген әдістер бар; оларға сұр түс компонентін алмастыру, төменгі түс компонентін жою және төменгі түс компонентін қосу кіреді. Бұл басып шығару техникасы CMYK деп аталады («K» әрпі қара басып шығару тақтасы үшін дәстүрлі қолданылатын «кілт» сөзін білдіреді). Қазіргі заманғы цифрлық басып шығару әдістері дәстүрлі CMYK процестеріндегідей бір түсті кеңістікпен шектелмейді. Көптеген басып шығару машиналары RGB немесе CMYK режимдерінде жасалған суреттері бар файлдарды басып шығара алады. Түсті көбейту мүмкіндіктері белгілі бір түсті кеңістікке байланысты өзгеруі мүмкін; түстік модельде дәл түстерді алу процесі түсті сәйкестендіру деп аталады.

Скрининг

Түсті баспа машиналарында қолданылатын сиялар жартылай мөлдір болып келеді және түрлі түстерді алу үшін бірін-бірің үстіне басылады. Мысалы, сары және көк сияларды бір-біріне жапса, жасыл түс пайда болады. Дегенмен, баспа машинасы суреттің нақты бөліктеріне жағылатын сия мөлшерін өзгерте алмайды, тек "жарты тонды сырыптау" арқылы ғана мүмкін, яғни ашық түстерді қатты аумақтар емес, ұсақ нүктелер түрінде көрсетеді. Бұл түске ақ бояу қосып ашық етуге ұқсас, бірақ мұнда ақ түс – қағаздың өзі. Түсті басу процесінде әрбір сия түсі үшін жарты тонды сурет немесе растр бірінен соң бірі басылады. Растр торлары әртүрлі бұрыштарда орналастырылады, нәтижесінде ұсақ розаеткалар пайда болады, олар көздің алдануы арқасында үздіксіз тонды суретті құрайды. Басылған суреттердегі жарты тонды көру үшін оны үлкейту арқылы қарауға болады. Дәстүрлі түрде, жарты тонды растрлер екі шыны тақтаға жағылған сиялы сызықтар арқылы жасалатын, сосын бір-біріне тік бұрышпен жабыстырылатын. Түс бөлігінің әрбір фильмі осы растрлер арқылы әшкереленеді. Содан кейін өңделген, жоғары контрастты сурет сол аймақтың алған экспозициясына байланысты әртүрлі диаметрлі нүктелерден тұрады, бұл сұр масштабтағы бөлу фильмінің суретімен реттеледі. Шыны растрлерді жоғары контрастты пленкалармен алмастырды, онда жарты тонды нүктелер бөлу фильмі арқылы әшкереленеді. Бұл өз кезегінде, жарты тонды лазермен тікелей пленкаға электронды түрде жасау процесімен ауыстырылды. Соңғы уақытта компьютерден тақтаға (CTP) технологиясы принтерлерге процестің пленкалық бөлігін толығымен айналып өтуге мүмкіндік берді. CTP лазер арқылы нүктелерді тікелей басу тақтасына түсіреді, бұл ақшаны үнемдейді және пленка қадамын жояды. Литографиялық негативті литографиялық тақтаға басу кезіндегі генерациялық шығындар, егер өңдеу процедуралары толығымен ескерілмесе, дерлік байқаусыз болады, себебі динамикалық диапазонның жоғалуы, тығыздықтың өзгеруі, сондай-ақ өте жылдам қолжетімділік негативіндегі түсті бояулар немесе үлкен күміс түйіршіктері жоқ. Бір дюймге 60-120 жолдан тұратын растрлер газеттердегі түсті суреттерді қайта жасайды. Растр неғұрлым жиі болса (жоғары жиілік), басылған суреттің сапасы соғұрлым жоғары болады. Жоғары сіңіретін газет қағазына журналдар мен кітаптарда қолданылатын, аз сіңіретін қапталған қағазға қарағанда төменгі растр жиілігі қажет. Сияның қағазда қаншалықты таралып, үлкейетінін өлшеуге арналған шама – нүктелік пайда. Бұл құбылысты фотосуреттерді немесе цифрлық суреттерді дайындау кезінде ескеру қажет. Нүктелік пайда газет қағазы сияқты сіңіретін, қапталмаған қағазда жоғары болады.