Кіріспе

Баспа техникасы – баспа әдісі. Литография – бастапқыда май мен судың араласпауы қағидасына негізделген планографиялық баспа әдісі. Баспа тас (литографиялық әктас) немесе тегіс металл пластинадан жасалады. Оны 1796 жылы неміс жазушысы және актері Алоис Сенфельдер ойлап тапты және бастапқыда көбінесе музыкалық ноталар мен карталар басу үшін қолданылды. Литография мәтін немесе суреттерді қағазға немесе басқа қолайлы материалға басып шығару үшін пайдаланылады. Литография – литография арқылы басылған туынды, бірақ бұл термин көбінесе көркем суреттер мен басқа, негізінен ескі баспа материалдары үшін қолданылады, ал қазіргі коммерциялық литографиямен жасалғандары үшін қолданылмайды. Алғашқыда басылатын сурет май, май немесе балауыз сияқты майлы заттармен тегіс және жазық әктас тақтаға салынған. Содан кейін тасқа әлсіз қышқыл мен арабика желімінің қоспасы ("эч") қолданылып, маймен қорғалмаған тастың беткі бөліктерін суды тартуға бейім етілді. Басу үшін тас бірінші кезекте ылғалдандырылады. Су тек желімімен өңделген бөліктерге жабысып, оларды майды тебуге көмектеседі. Содан кейін майға негізделген боя қолданылады және ол бастапқы суретте ғана жабысады. Соңында боя бос қағаз бетіне көшіріліп, басылған бет пайда болады. Бұл дәстүрлі техника әлі де көркем сурет графикасында қолданылады. Қазіргі коммерциялық литографияда сурет иілгіш пластик немесе металл пластинаға жағылған белгілі бір үлгідегі полимерлік қаптама түрінде көшіріледі немесе жасалады. Баспа пластиналары, тас немесе металл болсын, фотографиялық әдіс арқылы жасалуы мүмкін, бұл әдіс "фотолитография" деп аталады (бірақ бұл термин көбінесе микроэлектроника өндірісімен байланысты). Оффсеттік баспа немесе "оффсеттік литография" – литографияның бір түрі, онда боя пластинадан қағазға тікелей жанасу арқылы емес, резеңке пластина немесе цилиндр арқылы көшіріледі. Бұл техника қағазды құрғақ ұстайды және жоғары жылдамдықта толық автоматтандырылған жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Ол орташа және жоғары көлемді баспа үшін дәстүрлі литографияны көп бөлігімен алмастырды: 1960 жылдан бері көптеген кітаптар мен журналдар, әсіресе түсті иллюстрациясы барлар, фотографиялық жасалған металл пластиналардан офсеттік литографиямен басылады. Баспа технологиясы ретінде литография интальо баспасынан (гравюрадан) ерекшеленеді, онда пластинаға бояны ұстау үшін ойықтар жасалады; сондай-ақ ағаштан жасалған баспадан немесе әріптердің немесе суреттердің көтерілген беттеріне боя жағылатын баспадан да ерекшеленеді.

Қазіргі заманғы литографиялық процесс

Қазіргі кезде үлкен көлемді литография плакаттар, карталар, кітаптар, газеттер және қаптама – кез келген тегіс, көптеп өндірілетін, басылған және графикасы бар өнімдерді жасау үшін қолданылады. Шындығында, кітаптардың көпшілігі, тіпті барлық үлкен көлемді мәтіндер қазір офсеттік литография арқылы басылады. Офсеттік литография, фотографиялық процестерге негізделгендіктен, тас тақталардың орнына икемді алюминий, полиэстер, милар немесе қағаз баспа тақталарын пайдаланады. Қазіргі заманғы баспа тақталары жылтыратылған немесе құрғақ текстуралы болып келеді және фотосезімді эмульсиямен жабылады. Көрсеткісі келген суреттің фотонегативі эмульсиямен жанасады және тақта ультракүлгін сәулелерге ұшыратылады. Дамытудан кейін эмульсия негативтің кері бейнесін көрсетеді, яғни түпнұсқа (оң) бейнесінің көшірмесін шығарады. Тақта эмульсиясындағы бейне CTP (компьютерден тақтаға) құрылғысында, platesetter деп аталатын құралда тікелей лазерлік бейнелеу арқылы жасалуы мүмкін. Оң бейне – бұл бейнелеуден кейін эмульсияда қалған бөлік. Эмульсияның бейнеленбеген бөліктері дәстүрлі түрде химиялық процесте алынып тасталады, бірақ соңғы уақытта мұндай өңдеуді қажет етпейтін тақталар да қолжетімді. Тақта баспа машинасының цилиндріне бекітіледі. Дымқылдату роликтері суды жағады, ол тақтаның бос бөліктерін жабады, бірақ бейне аймағының эмульсиясымен тебіледі. Суды тебілетін және тек бейне аймағының эмульсиясына жабысатын гидрофобты бояуды бояу роликтері жағады. Егер бұл бейне тікелей қағазға түсірілсе, ол айнадай кескіш суретті жасап, қағаз тым ылғалды болып кетер еді. Оның орнына тақта резеңке қаптамасы бар цилиндрге дөңгелейді, ол суды сығып шығарып, бояуды жинап алып, оны қағазға біркелкі қысыммен түсіреді. Қағаз резеңке цилиндр мен қарсы қысым немесе басымдылық цилиндрінің арасынан өтеді және бейне қағазға түседі. Бейне алдымен резеңке цилиндрге ауыстырылғандықтан, бұл көбейту әдісі офсеттік литография немесе офсеттік басу деп аталады. Баспа процестері мен машиналарын жылдар бойына көптеген жаңарулар мен техникалық жетілдірулер жасалды, соның ішінде бірнеше бөлімі бар (әрқайсысында бір баспа тақтасы бар) машиналарын жасау, олар парақтың екі жағына бірден көп түсті суреттерді баса алады, сондай-ақ үздіксіз қағаз рулондарын (web) қабылдайтын машиналар, web-пресстер деп аталады. Тағы бір жаңалық – Дальгрен алғаш рет енгізген үздіксіз дымқылдату жүйесі, бұл ескі әділдің (дәстүрлі дымқылдату) орнына қолданылады, ол әлі де ескі машиналарда қолданылады, суды сіңіретін молетонмен (мақта матасымен) жабылған роликтерді пайдаланады. Бұл тақтаға су ағынын жақсырақ бақылауға мүмкіндік берді және бояу мен судың тепе-теңдігін жақсартты. Қазіргі дымқылдату жүйелеріне "дельта эффектісі немесе варио" кіреді, ол роликті тақтамен жанасқанда баяулатып, "хики" деп аталатын қоспаларды тазалау үшін бояулы бейне үстінен сыпырып тастайды. Бұл машинаны бояу пирамидасы деп те атайды, өйткені бояу әр түрлі мақсаттағы бірнеше роликтер қабатынан өтеді. Жылдам литографиялық 'web' баспа машиналары көбінесе газет өндірісінде қолданылады. Үстелдік басылымның пайда болуы баспа немесе коммерциялық баспа машиналарында басу үшін дербес компьютерлерде бейнелерді және мәтіндерді оңай өзгертуге мүмкіндік берді. Цифрлық суреттерді құрастыру құрылғыларының дамуы баспаханаларға нақты бет макетін фотоға түсірудің аралық қадамын өткізіп, тікелей цифрлық кірістен негативтерді жасауға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың соңында цифрлық platesetter-дің дамуы фильмдік негативтерді толығымен жойды, баспа тақталарын тікелей цифрлық кірістен ашу арқылы, бұл процесс компьютерден тақтаға басу деп аталады.

Литография көркемдік құрал ретінде

XIX ғасырдың басында литография баспа өнеріне шектеулі әсер етті, себебі техникалық қиындықтарды жеңу қажет болды. Осы кезеңде Германия өндірістің басты орталығы еді. 1816 жылы өзінің баспаханасын Мюльхауз қаласынан Парижге көшірген Годфрой Энгельманн техникалық мәселелерді шешуге қол жеткізді, ал 1820 жылдары Делакруа және Жерико сияқты суретшілер литографияны қабылдады. 1803 жылғы «Полиавтография үлгілері» сияқты алғашқы тәжірибелерде Бенджамин Вест, Генри Фузели, Джеймс Барри, Томас Баркер (Бат), Томас Стотхард, Генри Ричард Гревилл, Ричард Купер, Генри Синглтон және Уильям Генри Пайн сияқты көптеген британдық суретшілердің тәжірибелік жұмыстары ұсынылды. Лондон да маңызды орталыққа айналды, тіпті Гериконың кейбір басылымдары да сонда жасалды. Бордодағы Гойя литография арқылы соңғы сериялық жұмысын – 1828 жылғы «Бордо бұқалары» басылымдарын жасады. Ғасырдың ортасына қарай екі елде де бастапқы қызығушылық азайды, бірақ литография коммерциялық мақсаттарда, мысалы, газеттерде жарияланған Домье басылымдарында жиі қолданылатын болды. Родольф Брестдин мен Жан Франсуа Милле Францияда, ал Адольф Мензель Германияда осы өнер түрін дамыта берді. 1862 жылы баспагер Кадарт әртүрлі суретшілердің литографиялық жұмыстарын жинамақ болды, бірақ жоба сәтті болмады, алайда Манедің бірнеше басылымдарына орын берді. 1870 жылдары, әсіресе Францияда, Одилон Редон, Анри Фантен Латур және Дега сияқты суретшілердің жұмыстары арқасында литография қайта жанданды. Бағаны сақтау үшін шектеулі басылымдардың қажеттілігі түсінілді, соның нәтижесінде бұл өнер түрі кеңінен қабылдана бастады. 1890 жылдары түсті литографияның сәттілігіне қазіргі заманғы плакаттардың «әкесі» деп аталған Жюль Шереттің пайда болуы себеп болды. Оның жұмысы плакат суретшілерінің және кескіншілердің жаңа буынына, әсіресе Тулуз-Лотрекке және Шереттің бұрынғы шәкірті Жорж де Фёрге үлкен әсер етті. 1900 жылға қарай түсті және қара-ақ литография баспа өнерінің маңызды бөлігіне айналды. XX ғасырда Брак, Кальдер, Шагал, Дюфи, Легер, Матисс, Миро және Пикассо сияқты суретшілер 1852 жылы Моурлот отбасы құрған париждік «Atelier Mourlot» баспаханасының арқасында литографияның жаңа мүмкіндіктерін ашты. «Atelier Mourlot» бастапқыда обой қағаздарын басып шығарған, бірақ Фернан Моурлот, негізін қалаушының немересі, 20 ғасырдың суретшілерін көркем басып шығарудың қыр-сырын зерттеуге шақырғаннан кейін өзгерді. Моурлот суретшілерді литографиялық тастармен тікелей жұмыс істеуге шақырды, нәтижесінде шебер баспагерлердің басшылығымен жасалған түпнұсқа туындылардың шағын басылымдары пайда болды. Қазіргі заманғы суретшілер мен шебер баспагерлердің бірігуі суретшілердің жұмысын насихаттау үшін плакаттар ретінде қолданылатын литография тудырды. Грант Вуд, Джордж Беллоус, Альфонс Муха, Макс Кан, Пабло Пикассо, Элеонора Коэн, Джаспер Джонс, Дэвид Хокни, Сьюзан Доротеа Уайт және Роберт Раушенберг – олардың көптеген жұмыстары осы өнер түрінде жасалған суретшілердің кейбіреуі. М. К. Эшер литография шебері деп есептеледі, оның көптеген басылымдары осы әдіспен жасалған. Басқа басып шығару техникаларына қарағанда, литографияда басып шығарушылардың жақсы баспагерлерге қол жеткізуі маңызды, ал ортаның дамуы олардың қайда және қашан құрылғандығына байланысты болды. Нью-Йоркте Роберт Блэкберн литографияның американдық мектебін құрды. Литографияның ерекше түрі – серилит немесе сериолитография процесі де қолданылады. Серилиттер – суретші литография және сериграфия (тар экранды басып шығару) әдістерін қолданатын аралас техникада жасалған түпнұсқа басылымдар. Мұндай көркем басылымдар көптеген суретшілер мен баспагерлер тарапынан жарияланады және кеңінен қабылданады және жиналады. Екі процестің де аралықтары суретшілермен қолмен салынған. Серилит техникасы негізінен шектеулі басылымдардағы көркем туындыларды жасау үшін қолданылады.