Кіріспе
Жазу материалы ретінде қолданылатын жануар терісі. Велум – әдетте жазу материалы ретінде қолданылатын жануар терісі немесе мембрана. Ол көбінесе пергаменттен, яғни бұзау терісінен (басқа жануарлардың терісінен емес) жасалғандығымен, немесе жай ғана сапасы жоғары болғандықтан ерекшеленеді. Велум жеке беттерге, шиыршықтарға және кодекстерге (кітаптарға) жазу және басып шығару үшін дайындалады. Қазіргі ғалымдар мен сарапшылар көбінесе "мембрана" деген кең мағыналы терминді қолдануды ұсынады, бұл велум мен пергаменттің арасындағы айырмашылықты көрсету қажеттілігін жояды. Жануар түрін (жасын тіпті айтпағанда) егжей-тегжейлі ғылыми талдаусыз анықтау өте қиын болуы мүмкін. Велум әдетте тегіс және берік, бірақ оның текстурасында үлкен айырмашылықтар бар, олар оның жасалу тәсіліне және терінің сапасына байланысты өзгереді. Дайындау процесі теріні тазалау, ағарту, тіреуге орнату ("herse" деп аталатын құрылғыға) және жарты ай пішіндес пышақпен ("lunarium" немесе "lunellum") сыпырудан тұрады. Кернеуді жасау үшін процесс қайта-қайта сыпыру, сулау және кептіруден өтеді. Бетін пемзамен сыпырып, жазу немесе басып шығару сиясы үшін жарамды ету үшін әк немесе бормен өңдеу соңғы түрін қалыптастырады.
Vellum is prepared animal skin or membrane, typically used as writing material. It is often distinguished from parchment, either by being made from calfskin (rather than the skin of other animals), or simply by being of a higher quality. Vellum is prepared for writing and printing on single pages, scrolls, and codices (books). Modern scholars and experts often prefer to use the broader term "membrane", which avoids the need to draw a distinction between vellum and parchment. It may be very hard to determine the animal species involved (let alone its age) without detailed scientific analysis. Vellum is generally smooth and durable, but there are great variations in its texture which are affected by the way it is made and the quality of the skin. The making involves the cleaning, bleaching, stretching on a frame (a "herse"), and scraping of the skin with a crescent shaped knife (a "lunarium" or "lunellum"). To create tension, the process goes back and forth between scraping, wetting and drying. Scratching the surface with pumice, and treating with lime or chalk to make it suitable for writing or printing ink can create a final look.
Терминология
"Vellum" сөзі көне француз тіліндегі vélin "бұзау терісі" сөзінен алынған, ол латын тіліндегі vitulinum "бұзаудан жасалған" сөзінен туындаған. Алайда, Еуропада рим дәуірінен бастап, бұл сөз қай жануардан алынғанына қарамастан, дайындалған терінің ең жақсы сапасын білдірген. Бұзау, қой және ешкі терілері жиі қолданылған, сондай-ақ шошқа, бұғы, есек, жылқы және түйе сияқты басқа жануарлардың терілері де кейде пайдаланылған. Ең жақсы сапалы, "жатырлық vellum" деп аталатын тері, өлі туған немесе әлі дүниеге келмеген жануарлардың терісінен жасалған деседі, бірақ бұл термин жас жануарлардың терісінен жасалған жоғары сапалы терілерге де қолданылған. 1936 жылы Ли Устик былай түсіндірді:
To day the distinction, among collectors of manuscripts, is that vellum is a highly refined form of skin, parchment a cruder form, usually thick, harsh, less highly polished than vellum, but with no distinction between skin of calf, or sheep, or of goat.|sign=|source=
French sources, closer to the original etymology, tend to define velin as from calf only, while the British Standards Institution defines parchment as made from the split skin of several species, and vellum from the unsplit skin. In the usage of modern practitioners of the artistic crafts of writing, illuminating, lettering, and bookbinding, "vellum" is normally reserved for calfskin, while any other skin is called "parchment".
Қолжазба коллекционерлері арасында қазіргі таңдағы айырмашылық – vellum жоғары тазартылған тері, ал пергамент одан қарапайым, әдетте қалың, кедір-бұдыр және vellum-ға қарағанда нашар жылтыратылған, бірақ бұзау, қой немесе ешкі терісі арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Қазіргі заманғы жазу, әшекейлеу, әріптеу және кітап мұқабалау өнерінде "vellum" әдетте бұзау терісі үшін ғана қолданылады, ал қалған терілер "пергамент" деп аталады.
To day the distinction, among collectors of manuscripts, is that vellum is a highly refined form of skin, parchment a cruder form, usually thick, harsh, less highly polished than vellum, but with no distinction between skin of calf, or sheep, or of goat.|sign=|source=
French sources, closer to the original etymology, tend to define velin as from calf only, while the British Standards Institution defines parchment as made from the split skin of several species, and vellum from the unsplit skin. In the usage of modern practitioners of the artistic crafts of writing, illuminating, lettering, and bookbinding, "vellum" is normally reserved for calfskin, while any other skin is called "parchment".
Өндiру
Веллум жарықтың біраз бөлігін өткізеді. Ол жас малдың терісінен жасалады. Тері сумен және әкпен (кальций гидроксидімен) жуылады, содан кейін бірнеше күн бойы әкпен суға батырып, жұмсақтайды және түктерін алып тастайды. Тері тазаланғанда, екі жағы анық көрінеді: дене жағы және түкті жағы. "Дене ішіндегі" тері әдетте екі жағынан да ашық әрі нәзік болады. Шаш түбірлері жануардың тірі кезіндегі іздермен бірге сыртқы жағынан көрінеді. Мембранада жануардың тамыр желісінің ("жасуша" деп аталатын) үлгісі де көрінуі мүмкін. Олар қалған түктерін алып тастап ("босқылау"), теріні бір тіреуге ("ерсе") бекітіп кептіреді. Сия бетке жақсы жабысуын қамтамасыз ету үшін оны дөңгелек, жалпақ затпен ("босқылау") ысқылайды. Ирландия Республикасы да сондай. 2016 жылдың ақпан айында Ұлыбритания Лордтар палатасы 2016 жылдың сәуірінен бастап заңдарды дәстүрлі пергамент орнына мұрағаттық қағазға басылатынын жариялады. Алайда, Министрлер кабинетінің министрі Мэтью Хэнкок бұл мәселеге араласып, Министрлер кабинетінің бюджетінен пергаментті қолдануды жалғастыруға қаржыландыруға келісті. 2017 жылы Өкілдер палатасының комиссиясы актілердің түпнұсқаларын қамту үшін алдыңғы және артқы жағын пергаментпен жабуға келісті. Бүгінде жануарлардың терісінен жасалған пергаменттің өндіріс процесі күрделі және сұраныс аз болғандықтан, ол қымбатқа түсіп, табу қиын. Ұлыбританияда дәстүрлі пергамент пен веллумды әлі де шығаратын жалғыз компания – Уильям Коули (1870 жылы құрылған), ол Бэкингемширдегі Ньюпорт Пагнель қаласында орналасқан. Заманауи имитациясы мақтадан жасалады. "Қағаз веллум" деп аталатын бұл материал жануарлардың веллумынан әлдеқайда арзан және оны көптеген өнер және жобалау тауарлары сататын дүкендерден табуға болады. Кейбір қағаз брендтері мен басқа да қағаздар сапалы екенін көрсету үшін "веллум" терминін пайдаланады. Веллум әлі де еврейлердің, әсіресе Тораның, кітаптарды таңдап байлау үшін, естелік кітаптар үшін және каллиграфиядағы түрлі құжаттар үшін қолданылады. Ол сондай-ақ банджо және бодран сияқты аспаптарда қолданылады, бірақ осы аспаптар үшін синтетикалық терілер де қол жетімді және көбірек қолданылады. Католик шіркеуі әлі де өздерінің жарлықтары мен дипломдарын веллумға шығарады.
Қағаз пергамент
Қазіргі заманғы имитациялық пергамент пластикаланған мақта матасынан немесе ағаш қабығының ішкі қабатының талшықтарынан жасалады. Оған қағаз пергамент, жапон пергаменті және өсімдік пергаменті сияқты атаулар бар.
Сақтау
Пергамент тұрақты температурада және 30% (± 5%) салыстырмалы ылғалдылықпен тұрақты ортада сақталады. Егер пергамент салыстырмалы ылғалдылығы 11%-дан төмен ортада сақталса, ол қатты сынғыш болып, механикалық әсерге осал түседі. Бірақ, егер ол салыстырмалы ылғалдылығы 40%-дан жоғары ортада сақталса, онда оған гельдену және көбелек немесе саңырауқұлақ өсу қаупі туады. Пергаментті дұрыс сақтау үшін қажетті салыстырмалы ылғалдылық деңгейі қағаз үшін қажетті деңгейден өзгеше, бұл кітапханалар үшін қиындық туғызады. Пергаментті сақтау үшін оңтайлы температура шамамен 20 °C (68 °F) құрайды.