Кіріспе

Америкалық саясаткер (1900–1972) оның ұлы, Техас штатының сенаторы, мемлекеттік хатшы және заңгер.

Мартин Дис кіші (5 қараша 1900 – 14 қараша 1972), сонымен қатар Мартин Дис үлкен деп те аталады, Техас штатының саясаткері және АҚШ Өкілдер палатасының Демократиялық партиясынан мүшесі болды. Ол Демократ ретінде жетпіс екінші және одан кейін алты кезекті Конгресске сайланды (4 наурыз 1931 – 3 қаңтар 1945). 1944 жылы Дис жетпіс тоғызыншы Конгресске қайта сайлануға түспеді, бірақ сексен үшінші және одан кейінгі екі Конгресске сайланды (3 қаңтар 1953 – 3 қаңтар 1959). 1958 жылы ол сексен алтыншы Конгресске қайта сайлануға түспеді. 1941 және 1957 жылдары ол АҚШ Сенатындағы бос орынды толтыру үшін екі рет кандидаттыққа ұсынылды. Дис 1937 жылдан 1944 жылға дейін Америкаға қарсы қызметтерді тергеу жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы болды (жетпіс бесіншіден жетпіс сегізінші Конгресс).

Өмірбаян

Ол 1900 жылғы 5 қарашада Техас штатының Колорадо-Сити қаласында, 1909 жылдан 1919 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі болған Мартин Дис ағасының отбасында дүниеге келді. Техас университетінде оқып, Вашингтон, округтік округтің Ұлттық құқық мектебінде заң бакалавры дәрежесін алды. 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін Дис Чикаго Herald Examiner газетінде "ірі шетелдік халықтың көп болуы – жұмыссыздықтың басты себебі" деп жазды. Техастық Джон Нэнс Гарнердің қолдауымен ол маңызды Палата ережелері комитетінің мүшесі болды. Бастапқыда Дис Конгресте өкілдік еткен қиын жағдайдағы ауылдық аймақтарға көмек көрсетуді мақсат тұтқан «Жаңа саясатты» толық қолдады. Алайда, консервативті оңтүстік өкілі болғандықтан, ол 1936 жылғы сайлаудан кейін оған қарсы шықты, осы кезде еңбек одақтары ұлттық саясатта елеулі рөл атқара бастады. 1938 жылы ол Америкаға қарсы қызметтерді тергеу жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы болып тағайындалды және 1944 жылға дейін осы қызметте болды. Дис журналистермен оңай тіл табысып, жиі ұлттық БАҚ назарында болды.

АҚШ-қа қарсы іс-әрекеттерді тергейтін палаталық комитет

Дис және Сэмюэл Дикштейн Америкаға қарсы әрекеттерді тергейтін Палата комитетін құрды, бастапқыда "Дис комитеті" деп аталды, кейін 1946 жылы HUAC болып өзгерді. Дис комитеттің алғашқы төрағасы болды және 1938 жылдан 1944 жылға дейін жеті жыл қызмет етті, үкіметтегі және елдің басқа да ұйымдарындағы оңшыл және солшыл радикалдарға қарсы күрес жариялады. Дис комитеті негізінен коммунистік инфильтраторлар мен оларға көңіл білдірушілерді іздеді. Самуэль Дикштейн 1990 жылдары "Венона" жобасының құжаттарында кеңестік агент ретінде танылды.

Дис комитеті мен ККК

Соғысқа дейінгі жылдары және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде HUAC Дис комитеті деп аталды. Оның жұмысы фашистік және коммунистік бүлдіруші белсенділерді тергеуге бағытталған. Дис неміс америкалықтарының нацистік және Ку-клукс-кландағы әрекеттеріне, мысалы, неміс америкалық бундына қатысы барлығын анықтауға тырысты. «Клан» қызметіне қатысты тергеулерге кейбір комитет мүшелері қарсылық танытты. HUAC-тің бас кеңесшісі Эрнест Адамсон: «Комитет тергеуді негізге алуға жеткілікті деректердің жоқтығына шешім келді», - деп мәлімдегенде, комитет мүшесі Джон Ранкин: «Әрине, ККК – бұл ескі американдық институт», - деп қосты. Алайда, Дис өзі Кланның католиктерге қарсылығы үшін Империялық сиқыршы Джеймс А. Колескотты сөкпеді. Төраға ретінде Дис нацистерді, еңбек одақтарын, «Жаңа мәміле» агенттіктерін және коммунистік немесе коммунистермен байланысы бар топтарды қудалады, соның арқасында ол ұлттық даңққа ие болды және тіпті өзінің ерліктері туралы «Американың троян аты» (1940) атты кітап жариялады. Ол Голливудтың қайраткерлерінің тізіміне енді, олар француздық солшыл «Ce Soir» газетіне сәлем жолдаған, бұл газет коммунистерге тиесілі еді. Рузвельт әкімшілігі бұл шабуылдарды атап өтті, сол кезде Ішкі істер министрі Гарольд Икес: «Олар кішкентай Ширли Темпл бастаған қауіпті радикалдарды тапты», - деді. Еңбек министрі Фрэнсис Перкинс Ширли Темпл американдық азамат ретінде дүниеге келгенін және мұндай «ақылға сыймас жарияланымдарды» талқылаудың қажеті жоқ екенін қосты. Комитет NBC арнасы арқылы осы шабуылдарға жауап берді, онда Ширли Темплге қарсылық тудырған доктор Дж. Б. Мэтьюстің куәлігі сөзсіз оқылды. Осы куәлігінде доктор Мэтьюс былай деді: «Коммунистік партия өз үгіті үшін мыңдаған белгілі азаматтардың беймәздігіне немесе немқұрайлылығына үлкен сенеді. Мысалы, коммунистік партияға толыққанды тиесілі француздық «Ce Soir» газетінде Кларк Гейбл, Роберт Тейлор, Джеймс Кагни және тіпті Ширли Темплден жылы сәлемдер келді. Ешкім де осы адамдардың біреуінің коммунист екенін айтпайды деп үміттенемін».

Жағдай

Дис 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында «Жаңа мәміле» (New Deal) күнтәртібін жою мақсатымен жеке науқанын ілгеріту үшін комитетін пайдаланғаны үшін сынға ұшырады. Мысалы, Мичиган штатының губернаторы Фрэнк Мерфи 1938 жылы комитет алдындағы куәлігі кезінде «коммунист немесе коммунистің қуыршағы» деп белгіленгеннен кейін қайта сайлану мүмкіндігінен айырылды. Еңбек департаменті, WPA Федералдық театр жобасы және Жазушылар жобасы, сондай-ақ Ұлттық еңбек қатынастары жөніндегі кеңес де ұқсас айыптауларға ұшырады. Комитет күдікті коммунистер мен фашистерді тергегенімен, Дис басты назарын коммунистік қастандыққа бөлді, бұл оның «Америкадағы трояндық жылқы» атты кітабында көрініс тапқан. 1940 жылы конгрессмен Фрэнк Юджин Хук, агитатор және спиритуалист Уильям Дадли Пелимен байланыстыратын дәлелдер ұсыну арқылы Комитеттің және Дис өзінің беделін түсіруге тырысты; бірақ Дис Хук ұсынған құжаттар жасалған екенін дәлелдеді. Дис «жарқын мәселе» (racial question) туралы алаңдаушылығын «Әділ еңбек стандарттары туралы» заңға сәйкес ең төменгі жалақы мөлшеріне қатысты білдірді, былай деді: «Бір нәсіл үшін белгіленген нәрсе басқалары үшін де белгіленуі керек, және сіз қара нәсілді адамға ақ нәсілді адам сияқты бірдей жалақы тағайындай алмайсыз». Хукке қарсы жеңісімен және Комитетінің бюджетінің төрт есеге өсуімен ынталандырылған Дис айыптауларын күшейтті. 1942 жылдың наурыз айында ол вице-президент Генри Уоллеске, Уоллес төрағалық еткен Экономикалық соғыс жөніндегі кеңестің 35 мүшесі коммунистік ұйымдардың мүшелері болған деген хат жолдады. Ол әсіресе Морис Пармелиді коммунистік көзқарасты қолдайтын және нудист ретінде атап көрсетті, бұл Пармелидің 1926 жылғы «Жаңа гимнасофия» кітабына негізделген. Шындығында Пармели гимнасофияны, екі неміс нудист белсендісі бастаған аскетизмнің бір түрін жақтады, бірақ оның Американың ұлттық қауіпсіздігіне қатысы ешқашан нақты түсіндірілген жоқ. Дис 1941 жылдың маусымынан кейін жариялаған айыптаулары мен қаңқу сөздері КСРО Еуропа мен Солтүстік Африкада нацистік шабуылға қарсы тұрған одақтас елдердің құрамында болған кезде жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік тыңшыларды анықтауға көмектесудің орнына, Дис соғысқа дейінгі құмарлығын жалғастырып, АҚШ үкіметіндегі коммунистік тыңшыларға толығымен назар аударды – бұл 1950 жылдардағы Маккарти дәуірінің алғы күші болды.

Кейінгі өмірі

Дис 1941 жылдың маусым айының соңында сенатор Моррис Шепардтың қайтысынан босаған орынды толтыру үшін өткізілген арнайы сайлауда АҚШ Сенатына үміткер болған. Дис төртінші орынды иеленді, ал сенаторлыққа Линдон Б. Джонсонды шамалы айырмамен жеңген губернатор Пэппи О'Даниелден жеңілді. Дис Өнеркәсіптік ұйымдар конгресін сынаған, оның қатарында Кеңес Одағы қолдаған АҚШ Коммунистік партиясы қаржылаған 280 жалақылы CIO ұйымдастырушысын анықтаған. Дис 1944 (немесе 1945) жылы Өкілдер палатасынан зейнеткерлікке шықты. Техас штатындағы арнайы сайлауларда екінші тур қажет болмаған, бірақ Дис пен Хатчесон бірлесіп дауыстардың 53 пайызын алды. Сөйтіп, Ярборо Сенатқа сайланды және 1971 жылдың 3 қаңтарына дейін осы лауазымды иеленді. Дис 1956 жылғы Оңтүстік манифестіне қол қойған, ол Жоғарғы Соттың "Браун против Білім беру кеңесі" ісі бойынша мемлекеттік мектептердегі сегрегацияға қарсы шықты. Дис 1959 жылдың қаңтарында тағы да Өкілдер палатасынан зейнеткерлікке шықты. 1953 жылдан 1959 жылға дейін "оның маңызды қызметтері болған жоқ".

Өлім және мұра

1920 жылы Дис Мертл МакАдамсқа үйленді және үш ұлы болды: Роберт, Джек және Мартин кіші, ол Техас штатының сенаторы және Техас штатының мемлекеттік хатшысы болды. Дис 1972 жылдың 14 қарашасында 72 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.