Кіріспе

Бразилиядағы саяси партия. Бразилиялық Социал-демократиялық партия (Partido da Social Democracia Brasileira, PSDB), сондай-ақ Бразилиялық Социал-демократиялық партиясы немесе Бразилиялық Социал-демократия партиясы деп те аталады, Бразилиядағы саяси партия. Ұлттық конгресстегі үшінші ірі партия ретінде PSDB 2003 жылдан 2016 жылға дейін Луис Инасио Лула да Силва мен Дилма Русефтің басқаруындағы Жұмысшылар партиясына (ПТ) қарсы басты оппозициялық партия болды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдарда әскери диктатураға қарсы социал-демократиялық оппозицияның бір бөлігі ретінде құрылған, ал кейін 1990 жылдары неолиберализм мен либералды консерватизмге бет бұрған PSDB және ПТ 1990 жылдардың ортасынан бері қазіргі бразилиялық саясаттағы ең қатал бәсекелестерге айналды. Екі партия да мемлекеттік деңгейде бір-бірімен кез келген коалицияға немесе ресми ынтымақтастыққа жол бермейді. PSDB-нің талисманы – көк және сары түсті тукан, осы себепті партия мүшелері тукан деп аталады. Белгілі тукандар: Марио Ковас, Геральдо Алькмин, Тассо Жерейсати, Аэсио Невес, бұрынғы президент Фернандо Энрике Кардосо, Франко Монторо, Алойсио Нунес, Йеда Крузиус, Жоао Дориа және Хосе Серра.

Тарих

1980 жылдардың басында әскери диктатураның құлауына қарай солшыл зиялылар тобы солшыл партия құруға жұмылдырылды. Олардың кейбіреулері Луис Инасио Лула да Силва басқаратын жұмысшы қозғалысымен бірлесіп жұмыс істеуге тырысты, бірақ топ идеологиялық негізде жарылды. Демократиялық социалистер мен троцкистер жұмысшы қозғалысына қосылып, Жұмысшылар партиясын (PT) құрды, ал социал-демократтар Бразилия Демократиялық қозғалысы партиясында (PMDB) қалып, кейін Бразилия Социал-демократиялық партиясын құрды. 1988 жылдың 25 маусымында Еуропалық социал-демократиялық қозғалыспен байланысты Бразилия Демократиялық қозғалысының мүшелері өз идеалдарын нақтылау мақсатымен құрылған, оның манифесінде «демократия – негізгі құндылық» және «әлеуметтік әділдік – қол жеткізілуге тиіс мақсат» деп жазылған. Партия құрылғанда әлеуметтік демократтар, әлеуметтік либералдар, христиан демократтары және демократиялық социалистер сияқты түрлі саяси топтарды біріктіруге тырысты. PSDB құрылған кезең Бразилия саясаты тарихындағы маңызды сәт болды. 1985 жылдың 21 сәуірінде президенттікке сайланған Танкредо Невес қайтыс болды, ол әскери диктатура басталғаннан бері халық тікелей сайлаған соңғы президент еді. Жаңа партиялардың құрылуымен, оның ішінде PSDB, Ұлттық Конституциялық Ассамблея құрылып, 1988 жылы қазіргі демократиялық Конституция жасалды. PSDB-ның алғашқы мүшелерінің көп бөлігі «тарихи PMDB» деп аталатын, көптеген ішкі қайшылықтары бар, өте ірі партия болды және қазір де солай. PSDB құрылтайшылары Ұлттық Конституциялық Ассамблеяның нәтижелеріне қанағаттанбады және ұлттық саяси жаңару қажеттілігін көрсету үшін партия құруға шешім қабылдады. Партия манифесінде жаңа партия «ресми жеңілдіктерден алыс, бірақ көшелердегі қозғалысқа жақын» (партия басшысы Франко Монтороның сөзінен алынған) деп көрсетілген. Құрылтайшы мүшелердің арасында Хосе Серра, Марио Ковас, Сиро Гомес, Андре Франко Монторо, Фернандо Энрике Кардозу, Аэсио Невес және Джералдо Алкмин болды. 1963 және 1993 жылдары өткен екі конституциялық референдумда Американың көптеген елдеріндегідей президенттік басқару жүйесіне басымдық көрсетілді, ал PSDB манифесінде парламенттік басқару жүйесіне басымдық беріліп, дерлік жалғыз қалды. Алайда, 1993 жылы сайлаушылар парламентаризмді қабылдамағаннан кейін және келесі жылы PSDB басшысы Кардозу президент болып сайланғанына қарамастан, партия парламентаризмді дамыту үшін ештеңе жасамады. PSDB Бразилиядағы ең ірі және маңызды саяси партиялардың бірі. Партияның ресми бағдарламасында оның саясаты социал-демократиялық екені және көбінесе «үшінші жол» қозғалысымен байланысты екені айтылады, бірақ партия неолиберализмнің де ықпалында деп есептеледі. Партия бағдарламасында «популизм мен авторитаризм, сондай-ақ фундаменталистік неолиберализм және ескірген ұлттық мемлекетшілдік» қабылдамайтыны көрсетілген. Атына қарамастан, PSDB бүкіл әлемдегі социал-демократиялық партияларды біріктіретін Социалистік Интернационалдың мүшесі емес (Социалистік Интернационалдың Бразилия мүшесі – Демократиялық Еңбек партиясы, PDT). Партия әдетте социал-демократиялық партияларға тән кәсіподақ қозғалыстарымен байланыста болған емес; ол орталық кәсіподақ Social Democracia Sindical (SDS) демеушілігін жасады, ол қазір Central Autônoma dos Trabalhadores (CAT) және одан да маңызды Central Geral dos Trabalhadores (CGT) бірлесіп União Geral dos Trabalhadores (UGT) құрды, бірақ оның кәсіподақтар арасындағы ықпалы PDT немесе Бразилия Коммунистік партиясы сияқты тіпті кішкентай партиялармен немесе туканостың қоғамдағы ықпалымен салыстырғанда өте әсерсіз болды. 2018 жылғы президенттік сайлауда Геральдо Алкминнің кандидатурасын қолдағаннан кейін (бірінші турда 4,8 пайыз дауыспен жеңілді), екінші турда партия басшыларының бір бөлігі партияның дәстүрлі сайлаушыларының көп бөлігі бұрылған оңшыл кандидат Жаир Болсонаруды қолдады, ал Сао-Паулудың бұрынғы губернаторы Альберто Голдман жұмысшылар партиясының кандидаты Фернандо Хаддадты қолдады.

Сыбайлас жемқорлықтың рейтингісі

Жоғары сайлау сотының жариялаған деректеріне сүйене отырып, Сайлау жемқорлығына қарсы күрес қозғалысы 2007 жылдың 4 қазанында 2000 жылдан бері жемқорлыққа қатысы бар сайланған шенеуніктердің ең көп саны бар партиялардың рейтингін жариялады. PSDB 58 дерекке ие болып, тізімде үшінші орынға тұрды, одан бұрын тек Демократтар партиясы мен PMDB ғана болды. PSDB елдің сайлау органы тарапынан Бразилияның "ең кір" партиясы деп танылды. Дегенмен, 2016 жылғы академиялық зерттеуге сәйкес, партия бразилиялық БАҚ-тың немқұрайлылығынан айқын пайда тапқан, олар бұл жағдайларды аз талқылаған. 2012 жылдың 8 қыркүйегінде жарияланған талдау бойынша, "Таза тарих" заңы бойынша сайлауға қатысуға тыйым салынған 317 бразилиялық саясаткердің ішінде PSDB партиясы 56 мүшесімен ең көп үміткеріне тыйым салынған партия болып табылады.

Тукананың жекешеханасы

2011 жылы журналист Амаури Рибейру Жр., бұрынғы апталық «ISTO É» журналы мен «O Globo» күнделікті газетінің арнайы тілшісі жазған «A Privataria Tucana» кітабы, бұрынғы президент Фернандо Энрике Кардосоның басқару кезеңінде болған жекешелендірулердегі күдікті бұзушылықтарды көрсететін құжаттарды жариялады. Кітапта 140 шамасындағы фотокөшірме құжаттар бар, олар президент Кардосоның жоспарлау министрі, кейін денсаулық сақтау министрі болған Хосе Серраның Бразилия жекешелендіру процесіне қатысқан кәсіпкерлерден пара алғаны, салықтан жалтару үшін фирмаларды пайдаланғаны және 1993-2003 жылдар аралығында миллиондаған долларды аударғаны туралы мәлімдемелерді растайды.

Идеология

PSDB өзін орталық партия деп жариялағанмен, солшыл жақтағылардың кейбіреуі бұл анықтамамен келіспейді, әсіресе Фернандо Энрике Кардосо президент болып тұрғанда «Үшінші жол» саясатын қабылдағаннан кейін. Партияның пайда болған сәтінен бастап сыншылар оны неолибералды деп қарастырады. PSDB-ның негізін қалаушылардың бірі Луис Карлос Брессер Перейра 2011 жылы идеологиялық ұстанымдардағы келіспеушіліктерге байланысты партиядан шығып, «партия оңға қарай күрт бұрылыс жасады» деп мәлімдеді. «Берлин қабырғасы құлағаннан кейінгі әлемдегі солшыл-оңшыл араздасу» деген мақаласында саяси талдаушы Анжело Сегрильо «көптеген сарапшылар PSDB-ны құрылған сәтінен бастап орталық-солшыл партия деп санады, себебі ол Бразилияның Социал-демократиялық партиясы еді» дейді. Оның сөзіне сүйенсек, «бұл жағдай 1994 жылғы президенттік сайлауда PSDB жеңіске жеткеннен кейін өзгерді. [ ] Классикалық идеологиялық бөліністі еңсеру туралы риторика [ ] орталық және оңшыл партиялармен жасалған кең парламенттік одақтастықтың негізгі себебі болды. [ ] Осылайша, 1994 жылғы президенттік сайлаудан кейін көптеген сарапшылар PSDB-ны PMDB-мен бірге орталық партия деп санауға көшті». Freedom House 2009 жылғы «Әлемдегі бостандық» есебінде оппозициялық коалицияны (PSDB, PPS және Демократтар партиясы құрған) «орталық-оң коалиция» деп сипаттады. Бірақ, сол ұйымның 2010 жылғы есебінде PSDB «орталық-солшыл» партия ретінде танылды. Саяси ғалым Глауко Перес партияның консерватизмге қарай бет бұруы «кезең-кезеңмен» болғанын, «Кардосо кезеңіндегі либералды саясат пен ірі жекешелендірулерден» бастап, 2010 жылдардың басында «консервативті және діни көзқарастың» біртіндеп қалыптасуына және 2014 жылы партияның оңшыл президенттік үміткері Эсио Невестің сәтсіз сайлау науқанына дейін жалғасқанын атап көрсетті. Жұмысшы партиясының сайлау штабының жетекшісі Марко Аурелио Гарсия PSDB төрағасы Серджио Герраның PSDB «нағыз солшыл» екенін айтуын сынады. Ол «PSDB оңшыл партия емес, ол оңшылдардың партиясы» деді.

Саяси сәйкестендіру

PSDB «сол» және «оң» сияқты «ескірген саяси белгілерді» қолдануды күмәндана қарастырады. 1990 жылы Фернандо Энрике Кардоса кеңсесі дайындаған құжаттан үзінді келтірейік: «Егер солшылдық қазіргі әлеуметтік тәртіпке қарсы болуды, ал оңшылдық оны қолдауды білдірсе, онда әлеуметтік демократия күмәнсіз солшыл ағым болып табылады. [ ] Әлеуметтік демократ ең алдымен сын тұрғысынан ойлай білетін адам – қоғамдағы әділетсіздікті сезінетін және оларға қарсы тұрудан қорқа бермейтін, тіпті оны бүлікші немесе арманшыл деп есептеу қаупі бар адам». Партия жалпы ұлттандыруды немесе жекешелендіруді жақтамады («жалпы пікір бойынша мемлекет тым үлкен немесе тым кішкентай болмауы керек, бірақ «барлық қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес келетін мөлшерде және функциялармен болуы керек»), бірақ президент Кардоса Companhia Vale do Rio Doce және ұлттық телекоммуникация жүйесі сияқты көптеген ірі мемлекеттік компанияларды жекешелендірді. Бразилиядағы көптеген саясаттанушылар партияның соңғы жылдары Бразилияның саяси спектріндегі бос орынды толтыру және ПТ-дан өзін ажырату үшін оңға қарай жылғанын айтады, себебі ПТ-ның саяси көзқарастары да 1990 жылдары солдан орталық-солға қарай өзгерді, сайлауға қатысу үшін.

Сайлаушылар қоры

Партияның негізгі сайлау базасы – Сан-Паулу штаты, онда партия атқарушы лауазымдарға өткізілген ірі сайлаудың үштен басқа барлығында жеңіске жетті. Партияның Эспириту-Санту сияқты ПТ-ны қабылдамайтын басқа да аймақтарда, сондай-ақ оңтүстік және орталық-батыс штаттарында бекінісі бар. PT-ден өзгеше, партия солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтары мен Минас-Жерайс сияқты ұлттық сайлауда оған дауыс беретін аймақтарда жергілікті сайлауда сәттірек. Партия жетекшілерінің көптегені осы аймақтардан шыққан, мысалы Тассо Жерейсати, Аэсио Невес, Теотонио Вилейла Филью, Кассио Кунья Лима, Серхио Герра және Симао Жатен. Дегенмен, партия бұл жетістіктерін президенттік сайлауда нәтижеге айналдыра алмады, себебі Луис Инасио Лула да Силваның харизмасы мен ішкі тартыстар себеп болды. Партияға ең көп қарсылық Рио-де-Жанейро штатынан келеді, онда партияның бразилиялық орталық және оң қанаттағы орналасуы көбінесе PMDB және Бразилия Республикалық партиясы, Демократтар, Прогрессисттер және Әлеуметтік Христиан партиясы сияқты ұлттық өкілдігі аз партияларға ұтылады. Партияның Риодағы жалғыз жеңісі 1994 жылы болды, онда штаттың көпшілігі президенттік сайлауда FHC-ді қолдады, ал «тукандар» Артур да Тавола мен Марчелло Аленкар тиісінше сенатқа және штат губернаторы болып сайланды. PT-ны Рио-де-Жанейрода да қатты қабылдамайды, бірақ PSDB-ден азырақ. Өз мүшелері, БАҚ және бразилиялық оңшылдардың пікірінше орта-солшыл партия саналғанына қарамастан, PSDB бразилиялық солшылдардың көпшілігіне ұнамайды. «Туканолардың» қолдауы мен базасының көп бөлігі консервативті христиандар, мамандық иелері, орта және жоғарғы орта тап, фермерлер, жер иелері және кәсіпкерлер сияқты оңшыл секторлардан құралған. Бұл қолдаудың себептері партияның ПТ-мен салыстырғандағы шартты риторикасы мен идеологиясынан, 1990-шы жылдары партия жүргізген маңызды экономикалық реформалардан және партиядағы Демократтардың күшті ықпалынан туындайды. Бұл қолдау партияның «ескі гвардиясы» арасында жақсы қабылданылмайды. Көптеген «туканолар» партияға наразы екенін ашық білдіреді. Тіпті партия тарихындағы ең сәтті тұлға Кардосо да Сан-Паулуда балаларды қорғау жасын төмендету, қылмыскерлерге қатаң жазалар беру және Тельхада мүше болып табылатын евангелист шіркеулеріне жүгіну сияқты ұсыныстармен депутат болып сайланған бұрынғы полиция қызметкері полковник Тельхада және 2016-2018 жылдары Сан-Паулу қаласының мэрі, 2019 жылдан бері Сан-Паулу штатының губернаторы Жоао Дория Жуниор сияқты PSDB саясаткерлерін үнемі сынап тұрады. Дорияны көбінесе популизм, демагогия, оппортунизм, жеке басының қадірін жақсы көру, өзін-өзі насихаттау, нарықтық фундаментализм және халық арасындағы Жұмысшы партиясына қарсы сезімді агрессивті пайдалану деп айыптайды. Бұл қайшылықтар сайлаушылар базасы мен Жұмысшы партиясына қарсылық білдірудің оңшыл сезіміне негізделген партияға қосылған жаңа мүшелер, сондай-ақ солшыл либералды, прогрессивті, әлеуметтік-демократиялық және прагматикалық көзқарастағы ескі мүшелер арасында сақталады, осылайша «туканолар» арасындағы ішкі араздықтардың маңызды факторы болып табылады. 2017 жылы партияда жас федералды өкілдердің тобы көзге түсе бастады, олар жас екендіктеріне байланысты «қара бас» деп аталды (ескі және прогрессивті мүшелердің сұр немесе тоқ иесіз басқа қарағанда). 30 жасқа дейінгі мүшелерден құралған бұл топ президент Мишель Темердің үкіметін қолдауға қарсылық білдіріп, Жозе Серра және Алойсио Нунес сияқты партияның ескі мүшелеріне қарағанда экономикалық либерализмді күшті қолдады. «Қара бас» қазір партия ішінде маңызды лауазымдарды иеленеді және «Еркін Бразилия» қозғалысы сияқты әлеуметтік қозғалыстар мен партияның базасының қолдауымен партияны Бразилияның оң жақ қанатына қарай жылжытуға қабілетті. 2018 жылғы жалпы сайлауда партия тарихындағы ең үлкен жеңіліске ұшырады, өйткені Геральдо Алкмин президенттік сайлауда 5%-дан аз дауыспен төртінші орын алды және партия Депутаттар палатасындағы өкілдер саны бойынша Демократтардан кем өкілдермен 10-шы орынға түсті. Бұл сәтсіздіктің негізгі себептері – Аэсио Невестің сыбайлас жемқорлыққа қатысты даулы оқиғалары, партияның Мишель Темердің үкіметін қолдауы, президенттік сайлауда Алькминнің харизмасының жетіспеуі және қате стратегиясы, ол дәстүрлі қарсыласы ПТ-ға шабуыл жасаудың орнына оңшыл популисттік кандидат Жаир Болсонаруға прогрессивті көзқараспен шабуылдауды таңдады, сондай-ақ партияның сайлаушылар базасымен тығыз байланысы бар жаңа және либералды мүшелерінің орнына ескі солшыл көшбасшылардың үстемдігі. Олар Болсонару мен оның Социал-либералдық партиясын қолдады, бұл партияның сайлаушылар базасын қиратты. PSDB төрт ірі штаттың үшеуінде – Сан-Паулу, Минас-Жерайс және Риу-Гранди-ду-Сулде сайлауда жеңіліске ұшырады, олардың барлығы Алькминге қарағанда еркін нарыққа және оң орталыққа көбірек бейім. PSDB Сан-Паулуда Жоао Дория Жуниормен, Риу-Гранди-ду-Сулде Эдуардо Лейтемен және аграрлық штат Мату-Гросу-ду-Сулде Рейналдо Азамбужамен жеңіске жетті, ол да орталық-оң кандидат. Зерттеуші Кристоф Вентураның сөзінше, партия кандидаттарының көпшілігі евангелисттер, миллионерлер және кәсіпкерлер. Олар өздерін «менеджерлер» ретінде ұсынады, «саясаткерлер» ретінде емес.

Парламент сайлауы

Сайлау ПалатасыФедералды СенатҮкіметтегі рөліДауыстар%Орындықтар+/–Дауыстар%Орындықтар+/–19903,515,8098.68%ЖаңаN/AN/ANewТәуелсіз19946,350,94113.90% 2415,652,18216.34% 8199811,684,90017.54% 376,366,68110.30% 5200212,473,74314.26% 2921,360,29113.90% 5200612,691,04313.62% 610,547,77812.50% 3201011,477,38011.88% 1230,903,73618.13% 3201411,073,63111.39% 123,880,07826.73% 120185,905,5416.01% 252,031,055811.85% 2Тәуелсіз20223,309,0613.02% 161,394,5471.37% 4Тәуелсіз

Қалалық сайлау

+МэрлерЖылДауыс% дауыс+/–Жалпы жеңілген орын саны+/–200814,537,570N/ANewNew201213,950,00013.57 (2-ші) N/A 94201617,633,653N/A 110202010,332,139N/A 283