Кіріспе

Садиқ Хедаятовтың "Соқыр сұлу" (1936; بوف کور, Буф-е Кур) – Садиқ Хедаятовтың ең басты туындысы және 20 ғасырдағы Иран әдебиетінің маңызды еңбегі. Парсы тілінде жазылған бұл шығармада аты-жөні айтылмаған қаламсап суретшісі баяндайды. Ол өз қылмыстарын қабырғадағы сұлуға ұқсайтын көлеңкеге мойындап айтады. Оның мойындаулары оқиғалардың тікелей барысын ұстанбайды, көбінесе қайталанып, тақырыптық тұрғыдан бір-біріне үйлеседі, соның нәтижесінде оқиғаның түсіндірілуі ашық болып қалады.

Өмірбаян

"Көр соры" Риза шаһтың билігінің соңғы жылдарында жазылған. Романның көп бөлігі 1930 жылға дейін, Хедяят Парижде студент болып оқығанда дайын болған деп саналады. Хедяят еуропалық әдебиет пен ой-пікірлерден шабыттанды және роман арқылы көптеген дәстүрлі ирандық қағидаларға қарсы шықты, осы ерекшелігі оны парсы модернистік әдебиетінің әкесі деп тануға негіз болды.

Сюжет

Роман аты аталмаған қаламсап суретшісінің тарихын баяндайды. Ол құпия сүйіктісінен айырылғаннан кейін үмітсіздікке беріліп, қабырғасындағы сырғақ көлеңкеге, ол құс сияқты көрінеді, өлімге қатысты сырларын айтады. Ол қорқынышты, қызба түстерінде "өлімнің болуы барлық қиялдарды жояды" деп көреді. Өлім баяндаушының үстінен қалықтайды, ол "біз өлімнің ұрпағымыз, ал өлім бізді өмірдің әдемі, жалған құштарлығынан құтқарады" және "өміріміз бойы өлімнің саусағы бізге бағыттайды" деп мәлімдейді. Роман екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі – апиынға тәуелді баяндаушы, оның бірдей сүйген де, жек көрген де әйелі және күлкілі, тымақ киген қарт кісі туралы сюрреалистік, арман тәрізді әңгіме. Екінші бөлімі сол оқиғаны көбірек шындыққа жақын баяндайды және бірінші бөліммен қайшы келетін деректерді қамтиды.

Аудармалар

"Соқыр құс" кітабын алғаш рет екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Роджер Леско француз тіліне аударып, 1953 жылы "La Chouette Aveugle" деген атпен жариялады, кейіннен Француз академиясының мүшесі Пастер Валери Радо да аударды. Бұл кітап француз әдеби ортасында жақсы қабылдады. "Соқыр құс" кітабын ағылшын тіліне Д. П. Костелло (1957), Ирадж Башири (1974, 1984 және 2013 жылдары қайта қарастырылды), Навид Нури (2011) және Сасан Табатай (2022) аударған. Содан кейін ол көптеген басқа тілдерге де аударылды. 2023 жылы Тегеранда Deed (Sight) баспасы Жахангир Хедаят пен "Соқыр құс" кітабының жас аудармашысы Фарзад Шахрусвандтың "Сексен бес жылда әлемді аралап" атты кітабын жарыққа шығарды. Онда олар повестьтің 50 тілдегі аудармаларының барлық басылымдарын егжей-тегжейлі сипаттады, сондай-ақ "Соқыр құс" кітабының ықпалымен дүниежүзінде жасалған кітаптар, фильмдер, пьесалар мен суреттер туралы көптеген мәліметтер келтірді.

Фильм

Роман 1974 жылы Киомарс Дерембахш режиссерлік еткен, Парвиз Фанизаде, Фаршид Фарсхуд және Парвин Солаймани бас рөлдерде ойнаған фильмге бейімделді. Сонымен қатар, ол 1987 жылы Рауль Руис түсірген "Соқыр құс" фильміне де еркін бейімделді. 2018 жылы ирандық-канадтық Маздак Тейбидің "Соқыр құс: Буфэ Куор" атты толық метражды фильміне де негіз болды.