Кіріспе
1848-1896 жылдар аралығында Қажар Иранының шахы Насер әл-Дин Шах Қажар (ناصرالدینشاه قاجار; 17 шілде 1831 – 1 мамыр 1896) – Қажар Иранының төртінші шахы, 5 қыркүйек 1848 жылдан 1 мамыр 1896 жылға дейін, қанынан айырылды. Ол Мұхаммед Шах Қажар мен Мәлік Жахан Ханомның ұлы және Сасанид әулетінің Шапур II және Сафави әулетінің Тахмасп I-ден кейін Иран тарихында ең ұзақ билік еткен үшінші монарх болды. Насер әл-Дин Шах шамамен 51 жыл билік жүргізді. Ол Еуропаға ресми сапармен барған алғашқы қазіргі парсы монархы және өзінің саяхаттары туралы естеліктер жазды. Жаңашыл болғандықтан, елде газеттер басылуына рұқсат берді, телеграф, фотография сияқты заманауи технологияларды пайдаланды, сондай-ақ теміржолдар мен суару жүйелеріне жеңілдіктер берді. Білім берудегі жаңартуларына қарамастан, оның салық реформаларын биліктегілер өз мүддесі үшін пайдаланды, үкімет сыбайлас жемқор деп танылды және қара халықты жоғарғы топтың зорлық-зомбылығынан қорғай алмады, бұл үкіметке қарсы көңіл күйдің күшеюіне әкелді. Ол қасиетті орынға барғанда өлтірілді.
Naser al Din Shah Qajar (ناصرالدینشاه قاجار; 17 July 1831 – 1 May 1896) was the fourth Shah of Qajar Iran from 5 September 1848 to 1 May 1896 when he was assassinated. He was the son of Mohammad Shah Qajar and Malek Jahan Khanom and the third longest reigning monarch in Iranian history after Shapur II of the Sassanid dynasty and Tahmasp I of the Safavid dynasty. Nasser al Din Shah had sovereign power for close to 51 years. He was the first modern Persian monarch who formally visited Europe and wrote of his travels in his memoirs. A modernist, he allowed the establishment of newspapers in the country and made use of modern forms of technology such as telegraphs, photography and also planned concessions for railways and irrigation works. Despite his modernizing reforms on education, his tax reforms were abused by people in power, and the government was viewed as corrupt and unable to protect commoners from abuse by the upper class which led to increasing antigovernmental sentiments. He ended up being assassinated when visiting a shrine.
Оның алғашқы билігінің тиімділігі
Насер әл-Диннің билеу кезеңіндегі мемлекет Иранның мойындалған үкіметі болды, бірақ оның билігі жергілікті тайпа басшыларымен әлсіретілді. Діни және тайпа көшбасшылары өз қауымдарында үлкен дербестікке ие болды. Насер әл-Дин халқына билігін жүзеге асыруда тиімді болмады. Жергілікті топтардың өздерінің жеке әскерлері болды және көбінесе монархия қабылдаған заңдарға бағынбады, себебі оларды орындауға күштері жетпеді. Халық мемлекеттік заңдардың орнына, уламалардың пәтуаларын (фетваларын) орындады. Насер әл-Дин билікке келген кезде оның әскерінде бар болғаны 3 мың адам болды, бұл түрлі тайпа басшыларының әскерлерімен салыстырғанда өте аз сандық көрсеткіш еді. Мемлекетке жақсы әскер қажет болғанда, ол жергілікті әскерлерді жалдайтын. Өз реформаларына дейін Насердің үкіметі өз халқына аз ғана билік жүргізді, тіпті реформалар кезінде де олар осы реформаларды сәтті жүзеге асыру мүмкіндіктеріне қатысты күшті бақылауға алынды.
Дипломатия мен соғыстар
Насер әл-Дин 1848 жылы әкесі қайтыс болғанын естігенде Тәбризде болды және Әмір Кәбирдің көмегімен Күн тағына көтерілді. Билік құрған кезінде оған Хасан хан Салардың көтерілісімен, сондай-ақ бабилердің бүліктерімен күресуге тура келді. Насер әл-Диннің ерте реформаторлық бейілімдері болғанмен, үкімет жүргізу стилі диктаторлық сипатта болды. Оның санкциясымен мыңдаған бабилер өлтірілді, бұл шағын топ бабилер жасаған қастандық әрекетіне жауап ретінде жасалды. Бұл жағдай оның премьер-министрі Әмір Кәбирдің кезінде де жалғасты, ол тіпті Бабты өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Бабты бабилер мен бахаилер Құдайдың көрінісі деп есептесе, тарихшылар оны баби дінінің негізін қалаушы деп санайды. 19 ғасырдың басында Ресейге қайтарылмас жоғалған Кавказ аймағын қайтару мүмкін болмады, сондықтан Насер әл-Дин 1856 жылы Гератты басып алып, өтемақы алуға тырысты. Ұлыбритания бұл әрекетті Британдық Үндістанға қауіп деп бағалап, Персияға соғыс жариялады, Гератты қайтаруға және Ауғанстан мемлекетін мойындауға мәжбүр етті. Насер әл-Дин 1873 жылы Еуропаға сапар шеккен алғашқы парсы монархы болды, содан кейін 1878 жылы (Корольдік теңіз күштерінің парадына қатысқанда) және соңғы рет 1889 жылы сапар жасады. Ол көрген технологиялар оны қатты таң қалдырды. 1873 жылы Ұлыбританияға жасаған сапары барысында Насер әл-Дин шахы Виктория патшайымынан Ұлыбританияның ең жоғары рыцарлық ордені – Гартер орденінің кавалері болып тағайындалды. Ол бұл құрметке ие болған алғашқы парсы монархы еді. Оның 1873 жылғы сапары туралы күнделігі парсы, неміс, француз және голланд тілдерінің ішінде бірнеше тілде жарияланды. 1890 жылы Насер әл-Дин британдық майор Джеральд Ф. Талботпен кездесіп, оған парсы темекі индустриясын меншікке беру туралы келісімге қол қойды. Бірақ кейін аятолла Мирза Хасан Ширази темекі өсіру, сату және тұтынуды харам (тыйымды) деп жариялаған фәтва шығарғаннан кейін ол келісімді күштен шығаруға мәжбүр болды. Жаңадан монополияланған «Талбет» компаниясының темекісін тұтыну – бұл шетелдік қанаудың көрінісі болды, сондықтан ол аморальді деп есептелді. Бұл тіпті шахтың жеке өміріне де әсер етті, өйткені оның әйелдері оған темекі шегуге рұқсат бермеді. Насер әл-Диннің еуропалықтарға жеңілдіктер беру әрекеттері осымен аяқталған жоқ; ол кейін парсы кедендік табысын Пол Джулиус Ройтерге берді.
Реформалар
Ол Иран провинцияларындағы, әсіресе Хорасандағы, түрлі көтерілісшілерді жеңіп, салық жүйесін реформалау арқылы бюджетке теңгерім келтірді, сот жүйесіндегі дін қызметкерлерінің билігін шектеді, бірнеше әскери зауыттарды салды, британдық және орыс ықпалын азайту үшін басқа мемлекеттермен қарым-қатынасты жақсартты, "Вагхае Эттефгахие" деп аталатын алғашқы газетті ашты, қалаларды әшекейлеп, жаңғыртты (мысалы, Тегеран базарын салу арқылы) және ең бастысы, көптеген ирандық зиялы адамдар білім алған "Дар ул Фунун" деп аталатын жоғары білім беретін алғашқы ирандық мектепті ашты. Алайда, Насер әл-Дин Шахтың реформалары кейбір адамдар үшін танымал болмады. Шах реформаларға деген қызығушылығын біртіндеп жоғалтты. Дегенмен, ол телеграф және пошта қызметін енгізу, жол салу сияқты маңызды шараларды қабылдады. Ол сондай-ақ мемлекет әскерінің санын арттырды және ресейліктермен даярланған және қаруланған парсы казак бригадасы деп аталатын жаңа топ құрды. Ол суретке түсірілген алғашқы парсы және жүздеген рет суретке түсірілді, фотосурет өнерін қолдады. Оның соңғы премьер-министрі - Али Асғар хан, ол шах өлтірілгеннен кейін тақтың Мозаффар әл-Динге ауысуына көмектесті. Ол батысқа негізделген реформаларды енгізгенмен, өз халқына толық үстемдік ете алмады немесе оларды осы реформаларды қабылдауға мәжбүр ете алмады. Ол ашқан Дар-әл-Фунун мектебінде оқушылар саны өте аз болды. Шия исламының шахтың зекет жинауына қатысты шектеулері осы қаражаттың тікелей уламалардың қазынасына түсуіне әкелді. Сондықтан, уламаларға берілген қаржылық дербестік оларға құрылымдық тәуелсіздікке қол жеткізуге, медреселерді ашық ұстауға және ондағы студенттерді қолдауға мүмкіндік берді. Уламалар мемлекеттік заңға қарсы шығуға да биліктерін сақтап қалды. Осы жаңа институттарды және құрылыс жобаларын қаржыландыру үшін Насер мемлекет кірісін арттыру үшін салық шаруашылығын бірнеше рет қолданды. Салық жинаушылар өз билігін теріс пайдаланды, ал үкімет жемқор болып саналды және оларды жоғарғы таптың зұлымдықтарынан қорғай алмады. Бұл үкіметке қарсы сезім уламалардың халыққа деген билігін арттырды, өйткені олар халыққа қауіпсіздікті қамтамасыз ете алды. Кедди өзінің "Революцияның тамыры: қазіргі Иранның түсіндірме тарихы" атты кітабында сол кезде "уламалар қатарына кіру мемлекеттік қызметте болудан гөрі жоғары мәртебелі болып саналатынын" айтады. 1852 жылы Насер әл-Дин атақты парсы реформаторы Әмір Кәбирді биліктен алып тастап, өлтірді. Көптеген адамдар оның тұсында туыстық қатынас емес, абыройының арқасында тәуелсіз Персияның болашағы жойылған деп санайды. Алайда билігінің соңғы жылдары Насер әл-Дин реформалар жүргізу үшін күшейген қысымға қарсылық білдірді. Сонымен қатар ол шетелдіктерге үлкен төлем үшін бірқатар концессиялық құқықтарды берді. 1872 жылы халық қысымы оны бүкіл Парсы елінде теміржол және суару жұмыстары сияқты кешенді құрылыстарды салуға рұқсат беруді қамтитын бір концессияны қайтарып алуға мәжбүр етті. Ол 1873, 1878 және 1889 жылдары Еуропаға сапармен барды. 1890 жылы ол елдегі барлық темекі өнімдерін сатып алу, сату және өңдеуге 50 жылдық концессия берді, бұл темекіге ұлттық бойкот пен концессияның кері қайтарылуына әкелді. Осы соңғы оқиға көптеген билік өкілдері қазіргі ирандық ұлтшылдықтың бастауы деп санайды.
Құрлық
Насер әл-Динді 1896 жылғы 1 мамырда Шах Абдол Азим қасиетті орнына барып, намаз оқып жатқанда Жамал әл-Дин әл-Афғанидің ізбасары Мирза Реза Кермани өлтірді. Оны өлтіруге қолданылған револьвер ескі әрі тот басқан еді, егер ол қалың пальто кигенде немесе одан алыс қашықтықтан атылғанда, өміріне жасалған қастаннан құтылуы мүмкін еді. Өлімі алдында ол: «Егер аман қалсам, сіздерді басқаша билеймін!» деген сөзді айтқан. Қасқырды қорғаныс министрі Назмұл Доуле сотқа берді. Насер әл-Дин Шаһтың қазасы және одан кейін Мирза Реза Керманиның атқылануы Иран саяси ой-санасындағы шешімді бетбұрыс болды, бұл оның ұлы Мозаффар әл-Дин Шаһтың тұрақсыз билігі кезінде Иран Конституциялық революциясына жол ашты. Насер әл-Дин Тегеранға жақын Рейдегі Шах Абдол Азим қасиетті орнына жерленді, ол сол жерде қаза тапты. Оның жаназасы қаза болғаннан кейін алты ай өткен соң өтті. Сол жерде болғандармен сөйлескен британдық дипломат Чарльз Хардинге: «Мәйіт өте биік жаназалық көлікте тасылды және ол бірнеше мағынада 'биік' еді» деп мәлімдеді. Оның толық бейнесі салынған бір бөліктен жасалған мрамор тас қазір Тегерандағы Гулестан сарайы мұражайында сақталады.
Көркемдік және әдеби қызығушылықтары
Насер әл-Дин Шах сурет салу және фотосуретке үлкен қызығушылық танытты. Ол талантты суретші болған және, тіпті жаттығудан өтпегенімен, қалам мен сыямен сурет салуда шеберлік танытқан. Оның қалам мен сыямен салған бірнеше суреттері бүгінге дейін сақталған. Ол Персиядағы алғашқы фотографтардың бірі және осы өнердің демеушісі болды. Ол Ғолестан сарайында фотостудия ашты. Насер әл-Дин сонымен қатар ақын да болған. Оның 200 шумағы Реза Қолы Хан Хедаяттың Қажар дәуірінің ақындары туралы "Мажмағұл Фусаха" атты еңбегінің кіріспе бөлімінде тіркелген. Ол тарих пен географияға қызығушылық танытып, кітапханасында осы тақырыптарға қатысты көптеген кітаптар болған. Ол француз және ағылшын тілдерін де білген, бірақ ешқайсысын толық меңгермеген. Көптеген адамдар оған "Ескі мен жас туралы әңгіме" (Hekāyāt Pir o Javān; حکایت پیر و جوان) атты туындысын жатқызады; бұл қазіргі еуропалық үлгіде жазылған алғашқы парсы әңгімелерінің бірі еді. Ол сондай-ақ 1873 жылы Еуропаға жасаған сапары барысындағы "Парсы шахының күнделігі" атты кітапты да жазды.
Шығармалық бейнелер
2022 жылы "Жейран" телесериалында Насер әл-Дин Шахты Бахрам Радан сомдады. Насер әл-Дин Шах 1976 жылғы "Солтан е Сахебгаран" және 1984 жылғы "Амир Кәбир" телесериалдарында бейнеленген. Ол 1992 жылғы Мохсен Махмалбафтың "Нассреддин Шах, актер және кино" (Once Upon a Time, Cinema) және 1984 жылғы Али Хатаминің "Камал ол Молк" фильмдерінде де көрсетілген. Парсы-голландиялық жазушы Кадер Абдулланың 1990 жылғы "De koning 2002" әңгімесі мен 2011 жылғы "De koning 2011" романының басты кейіпкері оның тұлғасымен суреттелген. Тарихи кезеңі мен сілтемелеріне сүйенсек, Насер әл-Дин Шах 1990 жылы Сьюзан Кейдің "Фантом" романында бейнеленген, онда Гастон Лерустың "Операның фантомы" романының басты кейіпкерінің өмірі зерттеледі. 2011 жылы Бейте Петерсеннің "Нассередин Шах және оның 84 әйелі" анимациялық фильмінде оның өмірі көрсетілген. Джозеф Рот: "1002-ші түннің ертегісі" романы (1939).